Theo đuổi âm nhạc Dennis gần như chết đói, và đó là lý do tại sao mẹ không bao giờ muốn con gắn bó với âm nhạc khi con quyết định kiếm sống bằng âm nhạc. Ngày đó người ta không tuyển người da đen vào dàn nhạc đâu và Dennis sống vật vờ, phải ngủ trong những nhà trọ tồi tàn. Hồi ấy Dennis sống được là nhờ Curtis và Minnie Ware, những người bạn cùng quê High Point. Curtis làm quản lý trong một tòa nhà ở Manhattan. Ông ấy và Minnie khá giả hơn hầu hết những người da đen đến từ miền Nam, bởi vì họ không mất tiền thuê chỗ ở. Curtis và Minnie cung cấp chỗ ở và thức ăn cho những gia đình di cư từ High Point tới miền Bắc, nhưng Dennis quá kiêu hãnh, không tìm tới họ. Chỉ đến khi ông sắp chết đói và phải ngủ trong những nhà trọ tồi tàn ông mới nói với họ: “Tôi không có tiền và chẳng có nơi nào để đi cả,” và họ nổi giận với ông. Họ nói: “Đáng lẽ anh phải tìm đến chỗ chúng tôi sớm hơn chứ.” Họ có bốn người bạn khác và một người chị di cư từ miền Nam đến, tất cả chen chúc trong căn hộ của họ. Đến bữa nhà họ có một chiếc bàn tròn to bày đầy các món ăn được nấu theo kiểu miền Nam, các món đồ khô và đồ uống để lạnh. Sau khi Dennis ổn định chỗ ở và kiếm được việc làm ở nhà máy thuộc da của bác Mary và khi bọn mẹ bắt đầu đi chơi với nhau, ông đưa mẹ về đó và nói: “Anh muốn em gặp một người bạn của anh,” và khi mẹ bước vào phòng, tất cả mọi người đều mở to mắt nhìn mẹ.

Đó là vào năm 1940, khi người da trắng và người da đen không đi chơi với nhau như mẹ và Dennis. Một số người làm thế, nhưng họ giữ bí mật chứ không công khai, hoặc họ là những người cặp với nhau để vui vẻ như đám bạn của Rocky ở câu lạc bộ đêm Small’s Paradise. Nhưng Dennis là một người đàn ông theo đạo Cơ Đốc, một người nghiêm túc, và các bạn của ông cũng vậy. Đối với họ đó không phải là chuyện đùa.

Khi họ vượt qua được cảm giác sửng sốt, họ nói: “Nhà chúng tôi là nhà của cô. Ngồi đi, dùng bữa với chúng tôi đi.” Và mẹ không gặp khó khăn gì với họ cả, cũng như với bất cứ ai trong gia đình của Dennis. Họ đón nhận mẹ với trái tim mở rộng, khiến mẹ trở thành người trong nhà; chỉ có điều thỉnh thoảng họ phải mất một phút để vượt qua cảm giác sửng sốt khi thấy một người da đen và một người da trắng kết duyên với nhau - bà Candis, cô của Dennis chẳng hạn. Candis là người cô mà Dennis rất yêu quý. Bà là cháu của những người nô lệ. Lần đầu tiên khi mẹ đến Bắc Carolina, bước vào nhà của bà, bà nói: “Tôi chỉ hy vọng cháu thứ lỗi cho tôi vì đã nhìn cháu chằm chằm bởi vì từ trước tới giờ chưa từng có một người da trắng nào bước chân vào nhà tôi, và tôi chưa bao giờ đứng gần một người da trắng như thế này.” Mẹ nói: “Vâng ạ,” và bà trở thành bạn của mẹ cho đến khi bà qua đời. Mẹ không bao giờ quên bà chừng nào mẹ còn sống. Bà sống gần một trăm tuổi. Mẹ con mình không thể xoay xở nổi nếu không có bà Candis. Bà từ Bắc Carolina đến chăm sóc tất cả bọn con sau khi cha con mất, bởi vì mẹ chìm trong đau buồn đến nỗi mẹ không thể nhúc nhích, chẳng thể cáng đáng được mọi việc. Mẹ không thể nhúc nhích nổi. Bà đi tàu hỏa từ Bắc Carolina tới New York và chăm sóc tám đứa các con, trong đó có con, James ạ, và con khi ấy còn bé tí. Trước đó bà chưa bao giờ đặt chân đến thành phố. Trong đời mình bà chưa từng nhìn thấy nhiều tòa nhà cao tầng như thế. Cha dượng của con mua tặng bà một chiếc đồng hồ vàng sau khi cha mẹ cưới nhau và để cho bà trở về nhà bà ở Bắc Carolina. Cha dượng con nói: “Một người phụ nữ đáng quý,” và ông ấy đã đúng. Bà là một người phụ nữ đáng quý.

Dennis là một người đàn ông theo đạo Cơ Đốc trong sạch và chín chắn. Ông dường như hiểu mẹ và đọc được ý nghĩ của mẹ. Gặp gỡ ông không được bao lâu mẹ đã đem lòng yêu ông và chỉ sau vài tháng hẹn hò mẹ và ông đã nghĩ đến chuyện kết hôn. À, là mẹ nghĩ đến chuyện kết hôn. Dennis ấp a ấp úng, ậm à ậm ừ và cuối cùng ông nói: “Chúng mình hãy sống cùng nhau như vợ chồng nhé. Chúng mình không cần cả thế giới biết mình cưới nhau đâu. Thế giới chưa sẵn sàng để đón nhận chuyện đó của chúng mình.” Lý do đó là đủ đối với mẹ - xét ở thời điểm đó - vậy nên mẹ và ông thuê một căn phòng ở Port Royal trên đường 129. Mẹ và ông sử dụng một phòng trong một căn hộ ba phòng của bà chủ nhà tên là Ellis. Vợ chồng bà sử dụng một phòng ngủ và họ cho thuê hai phòng khác, trong khi tất cả mọi người sử dụng chung bếp và phòng tắm.

Chuyện giống như thể mẹ đi khỏi nhà vậy. Một hôm mẹ rời khỏi căn hộ của Bubeh và không bao giờ quay trở về đó sống nữa. Bubeh già rồi, lại bị tiểu đường và không thể kiểm soát được mẹ, và không có chuyện các bác, các dì của mẹ gọi điện để hỏi xem tình hình của mẹ ra sao, không có chuyện đó đâu. Họ có cuộc sống riêng của mình và không quan tâm đến mẹ. Mẹ đã lớn rồi, con ạ. Mẹ không còn là một đứa trẻ nữa. “Hãy đi ra ngoài mà lo chuyện riêng của mày đi,” là thái độ của họ. Vậy nên mẹ sống theo cách của mẹ. Mẹ chuyển đến sống với Dennis và mẹ không hề hối tiếc về điều đó. Trong khi mẹ sống với Dennis, ông vẫn tiếp tục làm việc cho bác Mary, ấy thế mà bác của mẹ không hề biết bọn mẹ sống với nhau.

Con không nghĩ đó là một vụ xì-căng-đan đấy chứ? Nhưng mẹ nhớ Mameh lắm. Mẹ nhớ bà vô cùng và thường xuyên nghĩ về bà và em gái Dee-Dee của mẹ. Một hôm mẹ cảm thấy muốn nói chuyện với Mameh, mặc dù mẹ biết bà không đồng tình với cách sống của mẹ hồi đó, vậy nên mẹ nhặt một nắm tiền xu và đi ra ngoài để gọi điện thoại về Suffolk. Bởi vì mẹ và Dennis sống trong một căn phòng thuộc căn hộ của người khác, nên nếu mẹ muốn sử dụng điện thoại mẹ phải ngồi ở trong phòng của chủ nhà. Mẹ không thể gọi điện cho mẹ của mình và nói tiếng Do Thái qua điện thoại của bà chủ nhà được. Làm thế dường như quá kỳ cục. Mẹ ngượng, không làm nổi. Vậy nên mẹ đi ra ngoài gọi điện thoại. Ngày ấy một cuộc gọi đường dài tốn rất nhiều tiền. Khi mẹ gọi, Tateh nhấc máy và ông nói với mẹ: “Tao không biết mày đang làm gì ở đó, nhưng mẹ mày đang ốm và tao cần mày giúp lo việc ở cửa hàng.” Vậy nên mẹ trở về Suffolk. Mẹ không muốn, nhưng vì Mameh ốm nên mẹ cần phải về. Mẹ nói với Dennis rằng mẹ về thăm nhà vài tuần và Dennis nói sẽ viết thư, gửi tiền cho mẹ và ông làm như đã nói.

Khi mẹ về Virginia mẹ nói với Tateh: “Con sẽ giúp cha một thời gian, nhưng con không ở nhà hẳn đâu.” Ông chẳng thèm đếm xỉa đến lời mẹ nói. Một trong những việc đầu tiên mà ông làm là đưa mẹ đến chỗ một trong những người bạn Do Thái là dân buôn bán, hoặc được cho là đang “kinh doanh”, và giới thiệu mẹ với con trai của họ. Tateh ép mẹ lấy gã đàn ông béo phì mà mẹ chưa từng gặp bao giờ. Nhưng mẹ không có kế hoạch nào cho chuyện đó cả. Mẹ về nhà vì Mameh. Bà càng ngày càng yếu. Mắt trái của bà gần như bị mù. Bà không liệt hoàn toàn, thậm chí cả khi ốm bà cũng không ngồi một chỗ. Bà nấu nướng và đan tất cả ngày. Bà có thể mổ cá, thái thịt, thái rau - làm tất cả những việc đó chỉ bằng một tay. Bà là một người vợ Do Thái đảm đang, luôn giữ niềm tin tôn giáo, và qua nhiều năm bà chẳng buồn nghĩ ngợi nữa bởi vì chồng bà chẳng đáng giá một xu, mà bà thì không có sự lựa chọn nào khác. Ngày nay cái cách Tateh đối xử với bà có thể khiến người ta gọi bà là “một người phụ nữ bị ngược đãi”. Ngày đó họ chỉ gọi những người phụ nữ như bà là “vợ”. Và ở miền Nam một người đàn ông có thể làm bất cứ điều gì mình muốn với vợ của mình. Đặc biệt khi bà là người Do Thái tàn tật còn ông là một người được gọi là “giáo sĩ”. Ông có thể la mắng bà, chế giễu bà, nguyền rủa bà, tát bà. Ông thậm chí có thể cặp kè với người đàn bà khác ngay trước mặt bà.

Bà cố gắng lờ tất cả mọi chuyện đi, chừng nào bà còn có thể, và mẹ nghĩ trong một thời gian bà không biết chuyện bồ bịch của chồng mình bởi vì Tateh luôn là một người hơi kỳ cục và bí ẩn. Ông không bao giờ kể cho vợ con nghe bất cứ điều gì, không bao giờ nói ông sinh ra ở đâu, ông có gia đình hay bà con họ hàng gì không. Mùa hè nào ông cũng biến về châu Âu vài tuần. Ông nói: “Tao đi gặp người của tao ở đất liền đây,” và ông lên tàu thủy đến một nơi nào đó ở Pháp. “Người ở đất liền” trong tiếng Do Thái có nghĩa là người ở quê hương mình. Mameh, mẹ và Dee-Dee trông coi cửa hàng trong thời gian ông vắng nhà. Cho đến bây giờ mẹ vẫn không biết chính xác hồi đó ông đã đi đâu, chỉ biết vài tuần sau ông khệnh khạng bước vào cửa hàng, đặt các túi xách xuống và nói: “Tiền của tao đâu?” Bọn mẹ giao tiền cho ông và ông ngồi xuống đếm tiền. Thậm chí chưa kịp cởi áo khoác ông đã ngồi xuống đếm tiền. Ông biết một tuần cửa hàng có thể thu được bao nhiêu tiền. Tiền đối với ông quan trọng lắm.

Người đàn bà da trắng béo phì ấy bắt đầu xuất hiện ở cửa hàng nhà mẹ vào khoảng năm 1939 hoặc 1940. Bà ta có cái mông to như cái phòng khách này này. Bà ta sống cách nhà mẹ không xa. Chồng bà ta từng bị giam ở nhà tù của hạt ở bên kia đường vì say xỉn và phạm tội gì đó không nghiêm trọng lắm. Bà ta không phải là người Do Thái và có bốn, năm đứa con gì đó. Tateh thường nói chuyện với bà ta trong cửa hàng và làm như chuyện đó là bình thường; sau đó vào những tối thứ Sáu, tối của lễ Sabbath, vị giáo sĩ của chúng ta thường ra ngoài. Mẹ, Dee-Dee và Mameh thắp nến và cầu nguyện để bắt đầu làm lễ Sabbath, còn Tateh thì bỏ thực phẩm vào một chiếc túi và ném lên xe hơi của ông trong khi Mameh lặng im nhìn. Ông nói với bà bằng tiếng Do Thái: “Tôi ra ngoài đây.” Rồi ông nói với mẹ bằng tiếng Anh: “Thứ Hai tao mới về. Sáng Chủ nhật chúng mày phải nhớ mở cửa hàng đấy.”

Sau đó Mameh hỏi mẹ: “Ông ấy nói gì thế?”

“Không có gì mẹ ạ,” mẹ đáp.

Cuộc hôn nhân của ông bà đã đổ vỡ và mẹ là người ở giữa. Lúc thì mẹ là người thông dịch cho ông bà, lúc thì không. Mẹ nhớ rằng chuyện bồ bịch của Tatehphát triển rất nhanh. Trước khi mẹ biết chuyện đó ông đã chuyển người đàn bà đó sang bên kia biên giới Bắc Carolina đến một nơi cách Suffolk khoảng một giờ lái xe, và đã có lần ông lôi mẹ xuống đó bắt mẹ đứng ở bên ngoài trong khi ông chạy vào trong nhà bà ta. Ông bắt mẹ phải ép Mameh đồng ý ly dị, cố nói chuyện với bà thông qua mẹ. Bà từ chối, và mẹ có thể hiểu được tình thế tiến thoái lưỡng nan của bà. Bà khi đó trạc bốn mươi tuổi, và không có ai để nương tựa cả. Con biết đấy, bà là người khuyết tật. Bà ốm đau. Bà không có ai khác ở nhà. Bà không đồng ý ly dị. Không đời nào. Mẹ nghĩ hồi đó bà chẳng có một người bạn nào ở Suffolk cả, hoặc là mẹ không nhớ bà có bạn ở đó hay không. Ngoài mẹ đẻ của mình bà chẳng còn ai để bấu víu, bởi vì các chị em gái của bà chẳng bao giờ quan tâm nhiều đến bà. Đối với họ bà là một người què quặt, và họ hiếm khi viết thư cho bà, cũng chẳng bao giờ ghi nhận những điều tốt đẹp mà bà đã làm. Cái cách họ đối tốt với bà là cho mẹ đến tá túc vào những mùa hè và sau đó họ hết trách nhiệm với mẹ bởi vì mẹ không còn là trẻ con nữa. Tateh muốn ly dị Mameh để có thể cưới cô bồ béo phì đó, người đàn bà to cao hơn ông và không phải là người Do Thái. Một người ngoại đạo. Chuyện bồ bịch của ông ghê tởm đến mức mẹ gần như không chịu đựng nổi.

Để ly dị đúng cách trong tín ngưỡng của người Do Thái ông bà phải đến gặp một giáo sĩ Do Thái bậc cao, nhưng Tateh không quan tâm đến việc đó. Ông không còn là người sùng đạo nữa rồi. Một hôm ông đi gặp một luật sư và trở về với mấy tờ giấy trên tay, đặt chúng lên bàn và nói với mẹ: “Bảo mẹ mày ký vào những giấy này đi.” Đó là đơn ly dị. Mameh không chịu ký. Sau đó ông đến Reno, Nevada, và tiến hành ly dị đơn phương. Ông trở về Virginia và nói: “Bảo với mẹ mày rằng tao với bà ấy đã ly dị,” và như vậy là xong. Nhưng chẳng có gì thay đổi trong gia đình của mẹ. Tateh, Mameh và chị em mẹ vẫn sống cùng nhau và tất cả đều bất hạnh. Khi đó mẹ đã ở nhà vài tuần rồi, ở lâu hơn dự định, và mẹ muốn đi. Đó là khoảng thời gian đầy khổ sở, nhất là đối với em gái của mẹ. Dee-Dee nhỏ hơn mẹ bốn tuổi, khi ấy chỉ khoảng mười lăm tuổi. Dee-Dee sẽ sống ra sao. Trong số ba anh chị em mẹ, Dee-Dee phải chịu nhiều nỗi khổ nhất, bởi vì Dee-Dee nhỏ tuổi nhất.

Dee-Dee dường như không có những rắc rối. Mẹ luôn nghe người ta nói Dee-Dee xinh xắn hơn mẹ. Dee-Dee không nổi loạn như mẹ. Chị em mẹ khác nhau như ngày và đêm. Em gái mẹ thấp, có mái tóc xoăn màu hạt dẻ nâu trong khi mẹ cao và có lớp ria đen mỏng mờ mờ quanh mép. Khi còn nhỏ, Dee-Dee không chịu mặc quần áo cũ của người khác thải ra, chỉ mặc những chiếc váy và quần sooc đẹp, lúc nào trông cũng gọn gàng, trong khi mẹ mặc những bộ quần áo cũ của người ta cho, và dù mẹ mặc gì trên người trông mẹ cũng như một bao tải khoai tây. Dee-Dee rất thông minh, toàn đạt được điểm tốt ở trường trong khi mẹ và bác Sam toàn ở ngưỡng suýt trượt. Dee-Dee là đứa con cưng của Tateh và mẹ luôn ghen tỵ với em mình một chút bởi vì Tateh chi tiền cho Dee-Dee đi học piano trong khi ông không cho phép mẹ đi học thứ gì như thế cả. Con biết đấy, Dee-Dee là người Mỹ đầu tiên trong gia đình của mẹ, trong khi Sam và mẹ là người nhập cư, và vẫn mang cái mác là người nhập cư. Ở trường những đứa trẻ khác trêu chọc Sam và mẹ vì bọn mẹ là người Do Thái, nhưng chúng không trêu Dee-Dee. Đơn giản bọn chúng không thể làm thế với Dee-Dee. Dee-Dee có sự tự tin. Em gái mẹ là một cô bé Do Thái xinh đẹp luôn làm những gì người khác bảo mình phải làm. Mẹ muốn nói rằng Dee-Dee ở trường trung học, trải nghiệm những gì các cô gái ở trường trung học được trải nghiệm, chơi tennis, học piano, và khi Tateh và Mameh ly hôn, Dee-Dee hụt hẫng, choáng váng. Không ai tâm sự hoặc chia sẻ những cảm giác đó với Dee-Dee, kể cả mẹ. Mẹ và Dee-Dee gần gũi nhau - nhưng không đủ gần để có thể kể những rắc rối mà mẹ đã vướng vào trong đời - và một buổi tối Dee-Dee vào phòng mẹ nói: “Em biết chị sắp đi khỏi đây, chị Rachel. Đừng đi. Đừng quay lại New York.” Dee-Dee kiêu hãnh lắm, ấy thế mà dì ấy nài mẹ ở lại… có nghĩa là dì thực sự muốn mẹ ở lại. Mẹ và Dee-Dee không quen nói chuyện với nhau theo cách đó, và đối với việc Dee-Dee tự tìm đến nói với mẹ những gì dì cảm thấy là điều thật khó khăn. Mẹ rất đau khổ khi nghe em gái mình nói như vậy bởi vì mẹ không thể ở lại. “Chị sẽ suy nghĩ về việc đó,” mẹ nói.

“Em không tin chị,” Dee-Dee nói. “Em biết chị sẽ đi. Làm ơn đừng đi. Hãy hứa với em chị sẽ ở lại.” Em gái mẹ ngồi trên giường lấy tay bưng mặt và khóc. “Hãy hứa với em,” dì nức nở. “Hãy hứa với em rằng chị sẽ ở lại.”

“Được, chị hứa,” mẹ nói. “Chị sẽ ở lại.” Nhưng mẹ đã nuốt lời hứa với Dee-Dee và mẹ không bao giờ quên điều đó. Nhiều năm sau em gái mẹ vẫn nhắc mẹ nhớ chuyện đó.