Ông sống bên bờ một con sông lớn, rộng và sâu, ngày đêm lặng lẽ cuộn mình đổ ra đại dương bao la chưa từng ai biết tới. Dòng sông ấy vẫn cứ chảy mãi kể từ khi muôn loài khởi thủy. Có đôi khi nó đổi dòng, khoét nên những lòng suối mới, bỏ lại sau lưng những chặng đường khô cằn và hoang phế; nhưng nó chưa từng ngưng chảy, và sẽ mãi mãi chảy cho đến khi thời gian không còn nữa. Chống lại dòng nước xiết sâu thẳm ấy, chẳng thế lực nào cưỡng lại nổi. Không một sinh linh, không một nhành hoa, chiếc lá, không một hạt bụi tồn tại hữu tri hay vô tri nào từng có thể ngược dòng trôi về từ đại dương bí ẩn kia. Thủy triều của dòng sông cứ thế cuồn cuộn đổ về phía đó một cách bất kháng cự; và dòng chảy chẳng bao giờ dừng lại, cũng giống như trái đất chẳng bao giờ ngừng quay quanh mặt trời.
Ông sống trong một nơi chốn bận rộn, và ông phải làm việc cực nhọc để sinh nhai. Ông chẳng mảy may hy vọng có đủ giàu sang để sống qua một tháng mà không phải lao động vất vả, nhưng, Chúa phù hộ cho ông, ông hoàn toàn mãn nguyện làm lụng với một tâm hồn vui vẻ. Ông là một thành viên trong đại gia đình khổng lồ, nơi tất cả các người con trai và con gái đều kiếm miếng cơm manh áo bằng công sức lao động hằng ngày, kéo dài từ lúc sớm mai thức dậy cho đến khi ngả lưng vào ban đêm. Ngoài định mệnh ấy ra, ông chẳng có tương lai nào khác, và ông cũng chẳng tìm kiếm gì hơn.
Xung quanh khu phố nơi ông ở có quá nhiều những tiếng trống, tiếng kèn và những buổi diễn thuyết đình đám; nhưng ông chẳng dính dáng gì đến những điều đó. Sự va chạm và náo động ấy xuất phát từ gia đình Đại Trưởng Giả, một dòng họ có những hành động kỳ lạ đến khó hiểu khiến ông vô cùng kinh ngạc. Họ dựng lên trước cửa nhà ông những bức tượng kỳ dị nhất bằng sắt, bằng cẩm thạch, bằng đồng thau và đồng đỏ; rồi phủ bóng đen lên ngôi nhà ông bằng những cái chân và cái đuôi của mấy pho tượng ngựa quái gở. Ông tự hỏi tất cả những thứ đó có ý nghĩa gì, mỉm cười theo cái cách thô mộc mà đôn hậu quen thuộc của mình, rồi tiếp tục cặm cụi làm việc.
Gia đình Đại Trưởng Giả (tụ hội toàn những con người đài các và ồn ào nhất vùng) đã gánh vác trách nhiệm miễn cho ông nỗi nhọc nhằn phải tự suy nghĩ, đồng thời thay ông lo liệu mọi công việc của bản thân. “Thật tình mà nói,” ông tự nhủ, “tôi chẳng có mấy thời gian rảnh rỗi; và nếu các vị sẵn lòng chăm sóc tôi, để đổi lấy đồng tiền mà tôi đóng góp”—bởi gia đình Đại Trưởng Giả đâu có chê tiền của ông—“thì tôi xin chịu ơn và vô cùng nhẹ nhõm, nghĩ cho cùng thì các vị là những người hiểu rõ nhất.” Thế là từ đó xuất hiện những tiếng trống, tiếng kèn, những bài diễn thuyết, cùng những bức tượng ngựa xấu xí mà người ta mong đợi ông phải quỳ rạp xuống tôn thờ.
“Tôi chẳng hiểu nổi tất cả những điều này,” ông nói, vừa bứt rứt đưa tay vò vầng trán nhăn nheo. “Nhưng có lẽ nó ẩn chứa ý nghĩa gì đó, giá mà tôi có thể tìm ra.”
“Nó có nghĩa là,” gia đình Đại Trưởng Giả đáp lại, dường như lờ mờ đoán được những điều ông vừa nghĩ, “vinh quang và danh dự cao quý nhất, dành cho công trạng cao quý nhất.”
“Ồ!” ông thốt lên. Và ông cảm thấy thật nhẹ nhõm khi nghe điều đó.
Thế nhưng, khi ngắm nhìn những pho tượng bằng sắt, cẩm thạch, đồng thau và đồng đỏ ấy, ông lại chẳng thể tìm thấy một người đồng hương vô cùng xuất sắc nào của mình—từng là con trai của một thương gia buôn len ở Warwickshire, hay bất kỳ một người đồng hương chân chính nào có công trạng tương tự. Ông chẳng tìm thấy một ai trong số những con người mà tri thức của họ từng cứu rỗi ông và con cái ông khỏi căn bệnh khủng khiếp làm biến dạng thể xác, những người có lòng dũng cảm đã nâng cao vị thế tổ tiên ông từ kiếp nô lệ, những người có trí tưởng tượng uyên bác từng mở ra một sự tồn tại mới mẻ và cao cả cho những tầng lớp hèn mim nhất, hay những người có tài năng đã lấp đầy thế giới của người lao động bằng vô số kỳ quan chồng chất. Trái lại, ông lại tìm thấy những kẻ khác mà ông chẳng biết có tích sự gì, thậm chí cả những kẻ mà ông thừa biết là đầy rẫy thói hư tật xấu.
“Ừm!” ông lẩm bẩm. “Tôi không tài nào hiểu nổi.”
Thế là ông lặng lẽ đi về nhà, ngồi xuống bên lò sưởi để xua tan những điều ấy ra khỏi tâm trí.
Giờ đây, lò sưởi nhà ông chỉ là một góc trống trải, bị bao bọc tứ bề bởi những con phố tối tăm muội than; nhưng đối với ông, đó là một chốn thiêng liêng vô giá. Đôi bàn tay của người vợ đã chai sần vì nhọc nhằn, và bà đã già trước tuổi; nhưng bà vẫn vô cùng thân thiết với ông. Những đứa con của ông, còi cọc vì thiếu sự nuôi dưỡng lành mạnh, vẫn mang những khiếm khuyết; nhưng trong mắt ông, chúng vẫn thật đáng yêu. Hơn hết thảy mọi sự trên đời, khát khao cháy bỏng trong tâm hồn người đàn ông này là con cái ông được học hành chữ nghĩa. “Nếu đôi khi tôi bị lầm đường lạc lối,” ông tự nhủ, “vì thiếu hiểu biết, thì ít ra hãy để chúng biết phải quây quần khôn ngoan hơn, và tránh đi những sai lầm của tôi. Nếu việc gặt hái niềm vui và tri thức chứa đựng trong sách vở là quá khó khăn đối với tôi, thì mong rằng điều đó sẽ dễ dàng hơn với chúng.”
Thế nhưng, gia đình Đại Trưởng Giả lại bùng nổ những cuộc cãi vã gia tộc dữ dội xoay quanh việc những gì được phép dạy cho con cái của người lao động này. Người trong dòng họ khăng khăng rằng điều này mới là nền tảng và không thể thiếu trên hết thảy mọi thứ; kẻ khác lại quả quyết rằng điều nọ mới là tối quan trọng và không thể thay thế; và gia đình Đại Trưởng Giả, bị xé xẻ thành từng phe phái, thi nhau viết sách mỏng, triệu tập hội nghị, ban hành huấn thị, diễn đọc những bài diễn văn và đủ mọi thứ ngôn từ; họ kiện tụng lẫn nhau hết tòa án đời lại sang tòa án đạo; họ bôi nhọ nhau, đánh đập lẫn nhau, và lao vào cấu xé nhau trong mối thù hằn tối tăm không tài nào hiểu nổi. Trong khi đó, người đàn ông này, trong những khoảnh khắc ngắn ngủi bên lò sưởi mỗi độ chiều về, lại nhìn thấy con quỷ Dốt Nát trỗi dậy ngay tại đó, và tha hóa những đứa con của ông về với nó. Ông chứng kiến đứa con gái của mình bị biến thành mộtả nô lệ luộm thuộm, đờ đẫn; ông thấy đứa con trai lủi thủi bước đi trên con đường dục vọng thấp hèn, trượt dài đến chỗ thú tính và tội ác; ông thấy ánh lửa trí tuệ chớm nở trong đôi mắt những đứa thơ ngây dần tha hóa thành sự ranh mãnh và đa nghi, đến mức thà rằng cứ để chúng ngớ ngẩn còn hơn.
“Tôi chẳng thể hiểu nổi điều này hơn một chút nào,” ông nói; “nhưng tôi nghĩ chắc chắn nó không thể là đúng lẽ phải. Hỡi bầu trời u ám trên cao kia, tôi xin thề phản đối điều này như một sự bất công giáng xuống đời tôi!”
Lại trở nên điềm tĩnh (vì cơn giận của ông thường ngắn ngủi và bản tính vốn hiền lành), ông nhìn quanh vào những ngày Chủ nhật và ngày lễ, để rồi nhận ra có biết bao sự tẻ nhạt và mệt mỏi bủa vây, và từ đó sinh ra nạn nghiện ngập cùng toàn bộ chuỗi hệ lụy tàn phá. Ông bèn khẩn khoản kêu gọi gia đình Đại Trưởng Giả, và nói rằng: “Chúng tôi là những người lao động, và tôi mang một nỗi hoài nghi mang mác trong lòng rằng những người lao động dù ở bất kỳ hoàn cảnh nào cũng được tạo ra—bởi một đấng trí tuệ cao siêu hơn các vị, theo sự hiểu biết nông cạn của tôi—để mà cần đến những sự bồi bổ tinh thần và giải trí. Hãy nhìn xem chúng tôi rơi vào cảnh ngộ nào, khi chúng tôi nghỉ ngơi mà không có những điều ấy. Nào! Hãy mang lại cho tôi những trò giải trí lành mạnh, cho tôi thấy điều gì đó, hãy cho tôi một lối thoát!”
Nhưng đến đây, gia đình Đại Trưởng Giả lại nổi cơn lôi đình náo động đến điếc tai nhức óc. Khi một vài tiếng nói cất lên yếu ớt, đề nghị cho ông thấy những kỳ quan của thế giới, sự vĩ đại của tạo hóa, những đổi thay kỳ diệu của thời gian, sự vận hành của tự nhiên và vẻ đẹp của nghệ thuật—nghĩa là cho ông thấy những điều đó vào bất kỳ giai đoạn nào trong cuộc đời mà ông có thể chiêm ngưỡng—thì giữa đám Đại Trưởng Giả lại bùng lên những tiếng gầm thét cuồng loạn, những màn thuyết giáo và dâng thỉnh nguyện thư, những lời than vãn và tấu trình, những màn chửi bới và ném bùn, cùng một luồng gió sắc lơ của những màn chất vấn nghị viện và những lời đáp lại yếu ớt—nơi mà câu nói “Tôi dám không” chần chừ trước câu “Tôi muốn”—đến mức anh chàng tội nghiệp đứng chết trân, trân tráo nhìn quanh trong hoảng loạn.
“Phải chăng tôi đã khơi mào cho tất cả những chuyện này,” ông thốt lên, đôi tay ôm lấy đôi tai đầy sợ hãi, “chỉ bằng một yêu cầu vốn dĩ rất đỗi ngây thơ, phát xuất một cách rành mạch từ trải nghiệm quen thuộc của chính tôi, và từ tri thức thông thường của bất kỳ ai chịu mở mắt ra nhìn? Tôi chẳng tài nào hiểu nổi, và cũng chẳng ai hiểu nổi tôi. Rốt cuộc rồi tình cảnh này sẽ đi đến đâu!”
Ông lại cặm cụi cúi đầu bên công việc, tự đặt ra câu hỏi ấy cho chính mình không biết bao nhiêu lần, thì tin dữ lan truyền rằng dịch bệnh đã bùng phát trong tầng lớp lao động và đang tước đi sinh mạng của hàng vạn người. Bước ra ngoài để quan sát xung quanh, ông nhanh chóng nhận ra điều đó là sự thật. Những kẻ hấp hối và người đã khuất nằm lẫn lộn trong những căn nhà chật chội uế tạp, nơi cuộc đời ông vẫn ngày ngày trôi qua. Một thứ độc chất mới lại được chưng cất vào bầu không khí vốn đã mịt mờ và ngột ngạt từ lâu. Kẻ tráng kiện lẫn người yếu đuối, người già và trẻ nhỏ, người cha và người mẹ, tất cả đều bị quật ngã như nhau.
Ông còn lối thoát nào nữa đây? Ông vẫn ở lại đó, ở đúng nơi mình đang sống, và chứng kiến những người thân yêu nhất ra đi. Một vị mục tử nhân hậu đã đến bên ông, toan cất lên những lời cầu nguyện để xoa dịu tâm hồn ông giữa chốn u tối, nhưng ông đáp lại rằng:
“Ôi, hỡi vị truyền giáo kia, việc ngài đến đây có ích gì cho tôi, một kẻ bị kết án phải sống chốn hôi tanh này, nơi mọi giác quan ban tặng cho tôi để hưởng thụ niềm vui nay lại hóa thành cực hình, và nơi từng phút giây trong những ngày tháng ngắn ngủi của đời tôi chỉ là thêm bùn nhơ chất chồng lên đống phế tích đang đè nặng lấy thân xác tôi! Xin hãy cho tôi một thoáng nhìn thấy Thiên Đàng, qua một chút ánh sáng và bầu không khí trong lành của Ngài; xin hãy cho tôi nước sạch; giúp tôi được sống thanh sạch; hãy làm nhẹ bớt bầu không khí nặng nề và cuộc đời nặng nề này, nơi linh hồn chúng ta chìm đắm để rồi trở nên dửng dưng và chai sạn như những sinh linh mà ngài vẫn thường hay bắt gặp; xin hãy nhẹ nhàng và nhân hậu đưa thi hài của những người vừa khuất giữa chúng ta ra khỏi căn phòng chật chội, nơi chúng ta đã quá quen thuộc với sự đổi thay kinh hoàng ấy đến mức ngay cả sự thiêng liêng của nó cũng phai mờ; và rồi, hỡi Thầy, khi ấy tôi sẽ lắng nghe—chẳng ai hiểu rõ bằng ngài lòng nhiệt thành của tôi ra sao—về Đấng mà tâm tư luôn hướng về người nghèo khó, và Đấng luôn dành lòng trắc ẩn cho mọi nỗi đau khổ của con người!”
Ông lại miệt mài làm việc, cô độc và buồn bã, thì Người Chủ bước đến và đứng lặng bên ông trong bộ y phục đen tuyờn. Bản thân ông chủ cũng vừa gánh chịu những mất mát đau thương. Người vợ trẻ của ông, người vợ trẻ hiền thục và xinh đẹp, đã qua đời; và đứa con duy nhất của họ cũng vậy.
“Thưa Chủ nhân, thật khó lòng chịu đựng nổi—tôi hiểu chứ—nhưng xin ngài hãy nguôi ngoai. Tôi rất muốn đem lại sự an ủi cho ngài, giá mà tôi có thể làm được.”
Người chủ chân thành cảm ơn ông, nhưng đoạn ông nói: “Ôi, những người lao động các anh! Thảm họa này bắt nguồn từ chính tầng lớp các anh. Giá như các anh biết sống lành mạnh và ngăn nắp hơn một chút, thì hôm nay tôi đã chẳng phải rơi vào cảnh ngộ góa bụa, mất mát và đau thương thế này.”
“Thưa Chủ nhân,” người lao động đáp lại, khẽ lắc đầu, “tôi bắt đầu hiểu ra đôi chút rằng hầu hết mọi thảm họa đều bắt nguồn từ chúng tôi, giống như dịch bệnh lần này vậy, và sẽ chẳng có tai ương nào chịu dừng bước trước ngưỡng cửa nghèo hèn của chúng tôi, cho đến khi chúng tôi chịu hòa mình cùng gia đình lớn đang tranh cãi ngoài kia để làm những điều đúng đắn. Chúng tôi không thể sống lành mạnh và ngăn nắp, trừ phi những kẻ nhận gánh vác trách nhiệm quản lý chúng tôi cung cấp phương tiện. Chúng tôi không thể được giáo dục trừ phi họ chịu dạy dỗ chúng tôi; chúng tôi không thể được giải trí lành mạnh trừ phi họ ban cho chúng tôi những trò tiêu khiển ấy; chúng tôi không thể tránh khỏi việc tôn sùng những vị thần giả dối của riêng mình, chừng nào họ còn dựng lên quá nhiều vị thần của họ ở khắp mọi nơi công cộng. Những hậu quả tai hại của việc giáo dục bất cập, những hậu quả tai hại của sự bỏ bê độc hại, những hậu quả tai hại của sự kìm kẹp phi tự nhiên và việc tước đoạt những niềm vui nhân bản, tất cả sẽ xuất phát từ chúng tôi, và chẳng có cái nào dừng lại ở chúng tôi cả. Chúng sẽ lan đi khắp chốn xa gần. Chúng vẫn luôn thế, từ xưa đến nay vẫn vậy—y hệt như căn bệnh dịch. Thiết nghĩ, cuối cùng thì tôi cũng đã hiểu được ngần ấy điều.”
Nhưng Người Chủ lại cất lời: “Ôi, những người lao động các anh! Sao mà chúng ta hiếm khi nghe nhắc đến các anh, ngoại trừ những lúc gắn liền với rắc rối nào đó!”
“Thưa Chủ nhân,” ông đáp, “tôi là một kẻ Vô Danh, và có lẽ chẳng mấy khi được ai nhắc đến (hay có lẽ cũng chẳng ai thiết tha nhắc đến), ngoại trừ khi có chuyện rắc rối xảy ra. Thế nhưng rắc rối ấy chưa bao giờ bắt đầu từ tôi, và nó cũng chẳng bao giờ kết thúc ở tôi được. Chắc chắn như cái chết, nó giáng xuống cuộc đời tôi, và nó cũng từ tôi mà vươn lên.”
Những điều ông nói chứa đựng quá nhiều lẽ phải, khiến cho gia đình Đại Trưởng Giả, khi đánh hơi được sự việc và cảm thấy hoảng sợ tột độ trước thảm họa vừa qua, bèn quyết định hợp lực cùng ông để làm những điều đúng đắn—ít ra là chừng nào những điều đó còn gắn liền với việc trực tiếp ngăn chặn, theo cách nghĩ của con người, một trận dịch bệnh khác. Thế nhưng, khi nỗi sợ hãi nguôi ngoai dần, như điều vẫn thường xảy ra chẳng mấy chốc, họ lại quay về với thói cũ cãi vã lẫn nhau và chẳng màng làm gì nữa. Hậu quả là tai họa lại xuất hiện trở lại—bắt đầu từ tầng lớp đáy xã hội như trước—rồi lan rộng ra mang tính trừng phạt hướng lên trên như trước, và cuốn đi vô số kẻ chuyên mồm mép gây gổ. Thế nhưng chẳng một tên nào trong số bọn chúng từng thừa nhận, dẫu chỉ một chút ít trong tâm trí, rằng chúng có dính líu gì đến chuyện đó.
Cứ thế, Vô Danh sống và chết theo cái cách xưa cũ muôn đời; và nhìn chung, đó chính là toàn bộ câu chuyện về Vô Danh.
Bạn hỏi rằng ông ta không có tên ư? Có lẽ tên ông là Binh Đoàn. Tên ông là gì chẳng quan trọng. Hãy cứ gọi ông là Binh Đoàn.
Nếu bạn từng đặt chân đến những ngôi làng Bỉ gần chiến trường Waterloo, hẳn bạn đã nhìn thấy, trong một ngôi nhà thờ nhỏ yên bình nào đó, một đài tưởng niệm do những người đồng ngũ tận tụy dựng lên để tưởng nhớ Đại tá A, Thiếu tá B, các Đại úy C, D và E, các Trung úy F và G, các Thiếu úy H, I và J, bảy hạ sĩ quan, và một trăm ba mươi binh sĩ đã ngã xuống khi làm tròn nhiệm vụ trong ngày trọng đại ấy. Câu chuyện về Vô Danh chính là câu chuyện về những người lính trơn của trái đất này. Họ gánh vác phần chiến trận của mình; họ góp phần vào chiến thắng; họ ngã xuống; họ chẳng để lại tên tuổi nào ngoài khối tượng đài chung. Bước chân của kẻ kiêu hãnh nhất trong chúng ta rồi cũng dẫn đến con đường đầy bụi cát mà họ đã đi qua. Ôi! Hãy nhớ đến họ vào đêm Giáng sinh năm nay bên ngọn lửa ấm, và đừng quên họ ngay cả khi ngọn lửa ấy đã lụi tàn.