(Dẫn)
Chúng tôi xin dịch truyện Mưa (Rain) dưới đây để độc giả thưởng thức. Truyện có nhiều kịch tính. Đọc được non nửa truyện, sau phần giới thiệu khung cảnh và nhân vật, ta biết trước sẽ có một cái gì bất thường xảy ra, ta hồi hộp theo dõi, đoán thế này, đoán thế nọ; tới gần cuối truyện, ta đã yên trí là việc sẽ xảy ra như vậy; rồi đột nhiên ta chưng hửng, vì cái chết bất ngờ của nhà truyền giáo, ta không hiểu nguyên do tại đâu và mãi đến phút chót, đọc tới lời chửi của cô ả Thompson, ta bỗng hiểu ra hết, bao nhiêu thắc mắc của ta trong mươi trang trước bỗng được cởi tung ra cả; và nhớ lại những nét mặt, cử chỉ ngôn ngữ của mỗi nhân vật, ta thấy chi tiết nào cũng hợp lí, hàm súc, cũng chứa đựng một dụng ý của tác giả. Cái tài dựng truyện của William Somerset Maugham ở đó.
Trước khi đọc truyện, chúng ra cũng nên hiểu qua quan niệm về nghệ thuật của ông. Maugham là một trong số rất ít nhà văn dám tự nhận rằng mình chỉ là một người kể chuyện. Ông nghĩ rằng một tiểu thuyết gia cũng như một thi sĩ, một họa sĩ, nhạc sĩ đừng nên chủ trương “văn dĩ tải đạo”. Cứ sáng tác cho có nghệ thuật, làm vui người đọc, người nghe, người nhìn, rồi đôi khi có vô tình công kích cuộc sống, thì những độc giả thông minh sẽ tự rút trong tác phẩm ra được một bài học.
Ông lấy ví dụ tập truyện ngắn Plain tales from the hills (dịch ra tiếng Pháp là: Simples contes de collines) của Rudyard Kipling. Trong tập đó, Kipling tả những thường dân Ấn Độ và những sĩ quan Anh, “với tấm lòng khâm phục chất phác của một kí giả xuất thân trong đám thường dân mà quáng mắt về những cái mình cho là duyên dáng” trong đời sống quí phái của giới cầm quyền Anh tại Ấn. Hồi mới xuất bản, có ai cho tập truyện đó là một bản cáo trạng chỉ trích nhà cầm quyền đâu; nhưng ngày nay đọc lại ta thấy rằng ngay từ hồi đó, cái mầm suy vi của người Anh phải rút ra khỏi Ấn đã hiện ra rồi, và không sớm thì muộn, người Anh phải rút khỏi Ấn. Tiểu thuyết gia Chekhov của Nga cũng vậy: Chỉ mô tả một cách khách quan cảnh điêu đứng của dân Nga, lòng vô tư lự của hạng quí phái Nga, mà đủ cho ta thấy tình trạng đó thế nào cũng đưa đến một cuộc cách mạng đẫm máu.
Có thể rằng nhiều bạn không đồng ý với Maugham về quan niệm trên: Đừng nhắm cái Thiện mà cứ nhắm cái Mĩ và cái Chân rồi tự nhiên cái Thiện sẽ xuất hiện trong cái Mĩ và cái Chân – tất nhiên, muốn vậy nhà nghệ sĩ phải nhận rằng truyện của ông rất hấp dẫn, làm cho ta miên man suy nghĩ, rút ra được nhiều kinh nghiệm, đôi khi một bài học nữa. Như truyện Mưa này, mới đọc xong tôi tưởng bi kịch xảy ra chỉ vì những cơn mưa dai dẳng, phũ phàng, tinh quái ở Pago-Pago, nó làm cho thần kinh con người chịu không nổi, mà con người không tự chủ được mình nữa, nhưng xét lại thì tôi thấy chính ông Davidson cũng có cái lỗi là quá tin ở mình. Tôi còn nghĩ thêm rằng cái chính sách người da trắng dùng để cải hóa người da đen sớm muộn gì cũng phải thay đổi. Nhưng sao tôi lại làm một việc vô ý thức như vậy, tranh phần phán đoán của độc giả, phản lại chủ trương của tác giả, và thu hẹp ý nghĩa của tác phẩm lại.
