Khi bàn về giao thiệp xã hội, dự định của tôi không phải là nói về tình bạn, bởi dẫu chúng có vài điểm tương đồng, nhưng vẫn rất khác biệt. Tình bạn mang nhiều nét cao cả và khiêm nhường hơn, trong khi công đức lớn nhất của giao thiệp xã hội là mô phỏng lại tình bạn ấy.

Hiện tại, tôi sẽ bàn về thứ giao tiếp đặc biệt vốn nên tồn tại giữa những người quân tử. Thật vô ích nếu cứ chứng minh tầm quan trọng thiết yếu của xã hội đối với con người: tất cả đều tìm kiếm nó, tất cả đều có được nó, nhưng ít ai biết cách làm cho nó trở nên thú vị và bền lâu.

Ai nấy cũng đều tìm kiếm niềm vui và lợi ích cho bản thân trên sự tổn hại của người khác. Chúng ta luôn ưu ái chính mình hơn những kẻ mà ta chung sống, và họ hầu như luôn nhận ra sự ưu ái đó. Chính điều này làm xáo trộn và phá hủy xã hội. Ta cần tìm cách che giấu sự thiên vị ấy, bởi nó đã quá hằn sâu trong bản chất khiến ta không tài nào tiêu diệt được. Ta phải biến niềm vui của mình thành niềm vui của người khác, chiều theo và không bao giờ làm tổn thương lòng tự ái của họ.

Trí tuệ đóng vai trò vô cùng lớn lao trong một công trình vĩ đại nhường ấy, nhưng việc chỉ dẫn dắt nó qua những ngã đường khác nhau thôi thì chưa đủ.

Sự hòa hợp giữa các tâm hồn sẽ chẳng thể duy trì xã hội lâu dài nếu nó không được cai quản và nâng đỡ bởi sự sáng suốt, ôn hòa, cùng sự nể trọng vốn phải tồn tại giữa những con người buộc phải sống chung với nhau.

Đôi khi, những kẻ có tính cách và tâm hồn trái ngược lại gắn kết với nhau. Họ chắc chắn gắn bó vì những lý do khác nhau, và những lý do ấy chẳng thể kéo dài. Xã hội vẫn có thể tồn tại giữa những người có địa vị hay phẩm chất cá nhân kém hơn chúng ta, nhưng những ai may mắn có được các ưu thế ấy không nên lạm dụng chúng. Họ hiếm khi nên để người khác nhận thấy rằng mình đang đóng vai trò dạy dỗ họ. Trái lại, họ nên dùng hành chính bản thân để cho thấy rằng chính họ cũng cần được lý trí dẫn dắt và chỉ đường, đồng thời thích ứng hết mức có thể với cảm xúc và lợi ích của đối phương.

Để xã hội trở nên thú vị, điều cốt yếu là mỗi người phải giữ được sự tự do hành động. Một con người không nên thấy bản thân bị ràng buộc, hoặc nếu có thấy, thì phải thấy mình hoàn toàn độc lập mà vẫn có được niềm vui. Anh ta phải có khả năng tự tách mình ra mà sự tách biệt ấy chẳng gây ra chút thay đổi nào cho xã hội. Anh ta phải có quyền đi ngang qua người này hay người khác nếu không muốn vướng vào những tình huống khó xử bất chợt; và anh ta nên nhớ rằng bản thân thường cảm thấy chán chường ngay khi cho rằng mình không có cả quyền làm người khác chán chường. Anh ta nên chia sẻ những gì mình tin là niềm vui của những người anh ta muốn sống cùng, nhưng không phải lúc nào cũng gánh lấy rắc rối là kẻ phải tạo ra những niềm vui ấy.

Sự nhã nhặn là điều cốt lõi trong xã hội, nhưng nó phải có giới hạn của mình; khi trở nên thái quá, nó sẽ biến thành nô lệ. Chúng ta nên bày tỏ sự đồng thuận một cách tự do sao cho khi chiều theo ý kiến của bạn bè, họ vẫn tin rằng họ đang theo ý kiến của chúng ta.

Chúng ta nên rộng lượng tha thứ cho bạn bè khi những lỗi lầm của họ thuộc về bản chất bẩm sinh, và chúng ít hơn hẳn những phẩm chất tốt đẹp của họ. Ta thường nên tránh việc nhắc lại những điều họ từng nói và những điều họ chưa kịp nói. Thay vào đó, ta nên tìm cách để họ nhận ra khuyết điểm của chính mình, nhằm trao cho họ vinh dự tự sửa chữa chúng.

Có một thứ phép lịch sự vốn rất cần thiết trong giao tiếp giữa những người quân tử; nó giúp họ thấu hiểu những lời trêu chọc dí dỏm, đồng thời ngăn họ sử dụng và áp dụng những cách diễn đạt quá thô lỗ, kém tinh tế – những thứ thường vô tình thốt ra khi ta bảo vệ ý kiến của mình quá mức nhiệt tình.

Giao tiếp giữa những người quân tử không thể tồn tại nếu thiếu đi một mức độ tin cậy nhất định; sự tin cậy này phải được chia đều từ cả hai phía. Mỗi người phải thể hiện sự chân thành và kín đáo sao cho không bao giờ khiến người khác phải lo sợ rằng sẽ có một lời nói thiếu suy nghĩ nào thốt ra.

Cần phải có sự đa dạng trong trí thông minh. Những ai chỉ có một kiểu ứng xử thông minh duy nhất sẽ chẳng thể làm hài lòng người khác lâu dài, trừ khi họ biết uyển chuyển đi những con đường khác nhau, không giẫm lên cùng một năng lực của nhau; nhờ đó làm tăng thêm thi vị cho xã hội và duy trì được sự hòa hợp giống như những âm vực và nhạc cụ khác nhau tấu lên trong âm nhạc. Và cũng tai hại cho sự bình yên của xã hội biết bao nếu nhiều người cùng chung một lợi ích, thì việc giữ cho các lợi ích ấy không bị mâu thuẫn cũng cần thiết nhường ấy.

Chúng ta nên tiên đoán những gì có thể làm bạn bè vui lòng, tìm cách giúp ích cho họ để giải tỏa những phiền muộn, và khi không thể ngăn chặn tai họa, hãy tỏ ra đồng cảm với họ, nhẹ nhàng xóa nhòa chúng thay vì cố gắng tiêu diệt chúng chỉ bằng một đòn chí mạng, rồi đặt những điều dễ chịu vào chỗ đó, hoặc ít nhất là những thứ có thể thu hút sự quan tâm của họ. Ta nên nói về những chủ đề liên quan đến họ, nhưng chỉ trong chừng mực họ yêu thích, đồng thời phải hết sức cẩn trọng trong việc vạch ra ranh giới. Có một thứ phép lịch sự, và ta có thể nói là một thứ lòng nhân ái tương tự, không vội vã xâm nhập vào những góc khuất sâu kín nhất của trái tim. Nó thường kiên nhẫn cho phép ta nhìn thấy tất cả những gì bạn bè mình biết, trong lúc họ vẫn giữ được lợi thế là chưa thấu hiểu trọn vẹn việc ta đã thâm nhập sâu đến nhường nào vào tận đáy lòng họ.

Như vậy, sự giao thiệp giữa những người quân tử vừa mang lại cho họ sự thân thiết, vừa cung cấp vô số đề tài để họ có thể tự do trò chuyện.

Rất ít người có đủ sự tế nhị và sáng suốt để đánh giá công bằng nhiều vấn đề cốt lõi nhằm duy trì xã hội. Chúng ta muốn dừng lại ở một giới hạn nhất định, nhưng lại không muốn vướng bận vào mọi thứ, và ta sợ phải biết hết mọi lẽ thật trên đời.

Cũng như ta phải đứng ở một khoảng cách nhất định mới ngắm rõ các sự vật, ta cũng phải đứng ở một khoảng cách tương tự để quan sát xã hội; mỗi thứ đều có góc nhìn thích hợp riêng mà từ đó ta nên nhìn nhận nó. Hoàn toàn dễ hiểu khi xã hội không nên được soi xét quá cận kề, bởi hiếm có con người nào trong mọi hoàn cảnh lại cho phép người khác nhìn thấy con người thật của mình.