Kẻ nào làm điều bất nghĩa thì phạm tội bất kính. Bởi vì Tự nhiên vũ trụ đã tạo ra các loài có lý trí vì lợi ích của nhau; mỗi loài phải hữu ích cho loài kia theo đúng phẩm giá của nó và không bao giờ gây tổn hại; kẻ nào vi phạm ý muốn này của Tự nhiên rõ ràng phạm tội bất kính đối với vị Thần linh cổ xưa và đáng kính nhất.

Kẻ nào nói dối là phạm tội chống lại chính vị thần linh ấy. Bởi vì bản chất của toàn thể chính là bản chất của vạn vật đang tồn tại; và những vật đang tồn tại có họ hàng với mọi thứ đã thành hình. Tự nhiên, quả thực, được gọi là chân lý, và là nguyên nhân đầu tiên của mọi chân lý. Do đó, kẻ nào cố ý nói dối là phạm tội bất kính, ở chỗ hắn gây tổn hại bằng sự lừa dối: và kẻ nói dối vô tình cũng vậy, ở chỗ hắn lạc điệu với Tự nhiên vũ trụ, và ở chỗ hắn gây ra sự hỗn loạn trong Vũ trụ bằng cách chống lại trật tự của nó. Hắn đang gây chiến với Tự nhiên, kẻ chống lại chân lý. Hắn đã bỏ bê những phương tiện mà Tự nhiên ban cho mình, và giờ đây không thể phân biệt được đâu là giả, đâu là thật.

Hắn, kẻ theo đuổi lạc thú như một điều thiện và lánh xa đau khổ như một điều ác, cũng phạm tội bất kính. Một kẻ như thế ắt hẳn thường xuyên trách cứ bản chất chung vì những sự phân phát trớ trêu của số phận dành cho kẻ xấu và người tốt. Bởi vì kẻ xấu thường hưởng thụ lạc thú và có phương tiện để đạt được chúng, trong khi người tốt thường gặp phải đau khổ và những điều gây ra đau khổ. Hơn nữa, kẻ nào khiếp sợ đau khổ thì đôi khi sẽ khiếp sợ một thứ vốn là một phần của trật tự thế giới, và điều này là bất kính. Và kẻ theo đuổi lạc thú sẽ không từ bỏ bất nghĩa, đây rõ ràng là sự bất kính. Trong những điều mà bản chất chung tỏ ra dửng dưng (bởi vì bà đã chẳng tạo ra cả hai, nếu bà không dửng dưng với một trong hai), kẻ nào muốn tuân theo Tự nhiên thì trong chuyện này cũng phải đồng tâm với bà và thể hiện sự dửng dưng tương tự. Và bất cứ ai không dửng dưng trước đau khổ và lạc thú, sự sống và cái chết, vinh quang và ô nhục — tất cả những thứ mà Tự nhiên vũ trụ đều đối xử dửng dưng — thì rõ ràng là kẻ bất kính. Ý tôi nói Tự nhiên đối xử dửng dưng với chúng là chúng xảy đến một cách ngẫu nhiên cho tất cả các sinh vật tồn tại, và tiếp nối những sự vật khác trong chuỗi nhân quả lớn lao vốn bắt nguồn từ xung lực ban đầu của Sự quan phòng. Sự quan phòng, để thực hiện xung lực này và bắt đầu từ một khởi đầu xác định, đã tiến hành xây dựng cấu trúc tốt đẹp này của vũ trụ khi đã hoài bão về kế hoạch cho mọi thứ sẽ thành hình, và đã ấn định các năng lực riêng biệt để tạo ra các thực thể, sự biến đổi và sự nối tiếp khác nhau.

Thật là một số phận đáng mong ước hơn biết bao khi rời bỏ cõi đời mà không hề biết đến sự giả dối, đạo đức giả, xa hoa hay thói kiêu ngạo. Lựa chọn tiếp theo là lìa đời khi đã chán ngấy những thói hư tật xấu này. Phải chăng bạn thà chọn ở lại giữa điều ác, hay kinh nghiệm vẫn chưa thuyết phục bạn hãy trốn chạy khỏi chốn dịch lệ này? Bởi vì sự suy đồi của tâm trí thực ra còn là một thứ dịch bệnh ghê gớm hơn bất kỳ cơn dịch họa hay sự biến đổi nào của bầu không khí xung quanh mà chúng ta hít thở. Bệnh dịch trước là tai họa cho các loài vật với tư cách là loài vật: nhưng bệnh dịch sau lại là tai họa cho con người với tư cách là con người.

Đừng coi thường cái chết; nhưng hãy đón nhận nó một cách viên mãn và bằng lòng, như một trong những điều mà Tự nhiên mong muốn. Bởi vì cũng như việc còn trẻ, việc già đi, việc lớn lên, việc trưởng thành; cũng như việc mọc răng, mọc râu và bạc tóc, việc sinh con đẻ cái, mang thai và sinh nở; cũng như việc trải qua tất cả những tác động của tự nhiên mà các mùa trong đời mang lại — việc tan rã trong cái chết cũng y như vậy. Do đó, một người khôn ngoan không nên tỏ ra bất cẩn, thiếu kiên nhẫn, hay cố tình khinh miệt cái chết; trái lại, người ấy nên chờ đợi nó đến như một trong những vận hành của tự nhiên. Ngay lúc này, khi bạn đang ngóng chờ mùa sinh nở để đứa con trong bụng vợ bước ra ánh sáng, hãy chờ đợi giờ phút linh hồn bạn rũ bỏ những lớp vỏ bọc này. Nếu bạn mong mỏi một sự an ủi thông thường, thì đây là một suy nghĩ có thể chạm đến tận đáy lòng. Bạn sẽ hoàn toàn phó mặc cho cái chết nếu bạn suy ngẫm về những thứ mình sắp sửa bỏ lại, và đạo đức của đám đông hỗn tạp ấy — nơi linh hồn bạn sắp thoát ly. Thật hoàn toàn sai trái khi tỏ ra bực bội với họ. Bạn thậm chí còn có bổn phận phải ân cần chăm sóc họ và dung thứ họ một cách ôn hòa. Tuy nhiên, hãy nhớ rằng cuộc chia ly khi đến sẽ không diễn ra với những kẻ có cùng suy nghĩ như bạn. Bởi vì điều duy nhất có thể giữ chân bạn lại trong cõi đời này, nếu có thể, chính là việc được sống cùng những ai đã đạt đến những nguyên lý sống giống như bạn. Nhưng thực tế là, khi chứng kiến sự mỏi mệt và nhọc nhằn lớn lao sinh ra từ những con đường xung đột của những kẻ sống chung, bạn có thể phải thốt lên: “Hỡi cái chết, hãy đến mau lên! Kẻo ta đây cũng tự quên mất chính mình.”

Kẻ lầm lỗi là phạm tội với chính mình. Kẻ làm điều ác là tự hại mình bằng cách biến bản thân thành kẻ xấu.

Con người ta thường hay bất nghĩa bởi sự lơ đễnh cũng như bởi hành động.

Hãy bằng lòng với quan điểm hiện tại của bạn, nếu nó chắc chắn; với hành động hiện tại của bạn, nếu nó vì cộng đồng; với tâm trạng hiện tại của bạn, nếu bạn cảm thấy hài lòng với mọi thứ từ bên ngoài giáng xuống.

Hãy xóa sạch những ấn tượng; kìm hãm xung lực; dập tắt ham muốn; và giữ cho phần chủ quản làm chủ chính mình.

Linh hồn được phân chia giữa các loài vật không có lý trí vốn là một. Ngược lại, các sinh vật có lý trí đều cùng dự phần vào một trí tuệ suy luận. Cũng vậy, chỉ có một mặt đất cho mọi vật mang tính thổ; và đối với tất cả chúng ta — những kẻ được ban cho thị giác và hơi thở — chỉ có một thứ ánh sáng để nhìn, một bầu không khí để hít thở.

Tất cả mọi vật có chung một phẩm chất đều bị thu hút mạnh mẽ về phía những thứ cùng loài với chúng. Đất có xu hướng hướng về đất; chất lỏng chảy tụ về chất lỏng, các thể khí cũng vậy; và không gì ngoài bạo lực mới ngăn cản được sự hợp lưu của chúng. Lửa bốc lên cao nhờ vào bản chất nguyên thủy của lửa; và nó sẵn sàng hòa mình bùng cháy cùng tất cả ngọn lửa ở đây đến mức bất kỳ chất liệu nào tương đối khô cũng dễ dàng bắt lửa, bởi vì thứ cản trở sự bốc cháy của nó chính là yếu tố yếu hơn trong thành phần của nó. Do đó, bất cứ thứ gì dự phần vào bản chất trí tuệ chung cũng nhanh chóng — hoặc thậm chí rõ rệt hơn — hướng về thứ đồng loại với nó. Bởi vì nó càng vượt trội hơn các bản chất khác, thì xu hướng hòa nhập và bám lấy đồng loại của nó càng mạnh mẽ. Theo đó, giữa các sinh vật không có lý trí, chúng ta tìm thấy đàn ong, bầy gia súc, sự nuôi nấng con non, và tình yêu theo một cách nào đó. Bởi vì ngay cả trong loài vật cũng có linh hồn; và ở những loài cao quý hơn, người ta thấy có sự hút lẫn nhau — điều không hề tồn tại ở thực vật, đá hay gỗ. Ngược lại, giữa các loài có lý trí, có các hội đoàn và tình bạn, gia đình và hội họp; và trong chiến tranh, có các hiệp ước và thỏa thuận đình chiến. Giữa những sinh vật còn cao quý hơn nữa, dẫu chúng ở cách xa nhau muôn trùng, vẫn tồn tại một sự gắn kết nào đó, như giữa các vì sao. Do đó, sự thăng hoa trên thang bậc có thể tạo ra sự đồng cảm ngay cả ở những vật cách xa nhau vời vợi. Nhưng hãy quan sát những gì xảy ra giữa chúng ta. Chỉ có các sinh vật trí tuệ mới quên đi mối quan tâm xã hội dành cho nhau và khuynh hướng gắn kết lẫn nhau. Chỉ ở đây, sự hợp lưu xã hội mới không xuất hiện. Thế nhưng chúng vẫn bị bao vây và giữ chặt bởi nó, dẫu có cố vùng vẫy trốn chạy; và tự nhiên luôn chiến thắng. Hãy quan sát và bạn sẽ hiểu ý tôi: bởi vì người ta thà tìm thấy một vật thuộc về đất mà chẳng hòa hợp với bất kỳ thứ đất nào khác, còn hơn là tìm thấy một con người bị cắt đứt và tách rời khỏi tất cả đồng loại.

Con người, Thượng đế và Vũ trụ, tất cả đều kết trái; và mỗi bên vào đúng mùa của mình. Thói quen quả thực đã gán riêng biểu hiện ấy cho cây nho và những thứ tương tự; nhưng điều đó chẳng có nghĩa gì. Lý trí cũng có hoa trái của nó — cho tất cả mọi người và cho chính nó — và sinh ra những thứ tương tự như bản thân lý trí.

Nếu có thể, hãy dạy dỗ con người nên người hơn. Nếu không, hãy nhớ rằng đức tính bác ái đã được ban cho bạn để sử dụng trong trường hợp như vậy. Hơn nữa, các vị Thần còn kiên nhẫn với họ, thậm chí còn giúp đỡ họ trong việc mưu cầu một số thứ như sức khỏe, sự giàu sang và vinh quang — họ thật nhân từ làm sao! Bạn cũng có thể như thế. Ai ngăn cản bạn?

Hãy chịu đựng nhọc nhằn và đau khổ, không phải như một kẻ khốn khổ dưới ách của nó, cũng không phải để cầu xin lòng thương hại hay sự ngưỡng mộ. Chỉ mong ước một điều duy nhất: luôn hành động hoặc kiềm chế theo đúng yêu cầu của sự khôn ngoan mang tính cộng đồng.

Hôm nay tôi đã thoát khỏi mọi phiền muộn; hay đúng hơn, tôi đã tống khứ mọi phiền muộn ra khỏi bản thân. Bởi vì nó không nằm ở bên ngoài mà ở bên trong, ngay trong những quan điểm của chính tôi.

Theo trải nghiệm của chúng ta, mọi thứ đều tầm thường; sự tồn tại của chúng chỉ kéo dài vỏn vẹn một ngày; và chất liệu của chúng thật thấp hèn. Mọi sự vật hiện nay cũng y như trong thời đại của những người mà chúng ta đã chôn cất.

Sự vật đứng ở bên ngoài, tự thân chúng không hề biết hay tuyên bố điều gì với chúng ta về chính bản thân chúng. Vậy thì cái gì là thứ phán xét về chúng? Chính là phần chủ quản.

Đức hạnh và tội lỗi của loài vật có lý trí được tạo ra vì đời sống xã hội không nằm ở cảm giác thụ động, mà nằm ở hành động. Tương tự như vậy, đức hạnh hay thói hư tật xấu của nó không nằm ở cảm xúc mà nằm ở hành động.

Đối với hòn đá bị tung lên cao, việc rơi xuống không phải là điều xấu; việc bay lên cũng chẳng phải là điều tốt.

Hãy thấu thị tâm hồn con người, và bạn sẽ thấy những vị quan tòa nào mà bạn đang sợ hãi, và cách họ tự phán xét chính mình.

Vạn vật luôn biến dịch. Chính bản thân bạn cũng đang liên tục biến đổi, và theo một cách nào đó, đang suy tàn. Toàn bộ vũ trụ cũng vậy.

Tội lỗi của kẻ khác, bạn phải để mặc cho chính kẻ đó gánh chịu.

Sự chấm dứt của bất kỳ hành động nào, sự lụi tàn của bất kỳ ham muốn mãnh liệt nào, hay của bất kỳ quan điểm nào, cũng tựa như cái chết đối với chúng. Đây không phải là điều xấu. Hãy nghĩ lại về các giai đoạn trong đời bạn: thời thơ ấu, thanh niên, tráng niên, tuổi già. Mỗi sự thay đổi trong số đó đều là một cái chết. Liệu có điều gì đáng sợ ở đây không? Giờ đây hãy nghĩ về cuộc đời bạn như nó từng thế, trước tiên dưới thời ông nội, rồi dưới thời mẹ, sau đó dưới thời cha; và khi bạn nhận ra ở đó vô vàn những sự biến đổi, thay đổi và kết thúc khác, hãy tự hỏi bản thân: Liệu có điều gì đáng sợ ở đây không? Do đó, sự chấm dứt, kết thúc và biến đổi của toàn bộ cuộc đời bạn cũng chẳng có gì đáng sợ.

Hãy nhanh chóng hướng về phần chủ quản của chính bạn, về phần chủ quản của Vũ trụ, và về kẻ đã xúc phạm bạn. Hướng về phần của bạn, để biến nó thành một tâm trí hướng về công lý; hướng về phần của Vũ trụ, để bạn nhớ rằng mình là một phần của tổng thể; và hướng về phần của kẻ đó, để bạn biết liệu hắn hành động do vô minh hay cố ý, và để bạn cũng ngẫm ra rằng hắn là họ hàng của bạn.

Chính bạn là một phần của hệ thống xã hội vốn cần thiết để hoàn thiện toàn thể. Theo đó, hãy để mọi hành động của bạn cũng là một phần tương tự của đời sống xã hội. Và nếu bất kỳ hành động nào không hướng tới công ích như một mục đích — dù trực tiếp hay gián tiếp — thì hành động ấy sẽ làm rối loạn cuộc đời bạn và phá vỡ tính thống nhất của nó. Đó là sự nổi loạn giống như hành động của một kẻ trong một nước cộng hòa, kẻ làm mọi cách để tách rời khỏi sự hòa hợp và đồng thuận chung.

Những cuộc cãi vã của trẻ con! Trò chơi trẻ con! Những tâm hồn tội nghiệp đang ôm khăng khăng những thây ma! Cuộc đời chúng ta là thế đấy. “Vũ hội của những thây ma” có thể hiểu được qua sự so sánh ấy.

Hãy tìm đến bản chất của nguyên nhân; tách nó ra khỏi chất liệu, và chiêm nghiệm nó một cách độc lập. Sau đó hãy xác định thời gian: tối đa là bao lâu, một vật mang phẩm chất đặc thù này có thể tự nhiên tồn tại.

Bạn đã phải chịu đựng vô số nỗi thống khổ chỉ vì không bằng lòng với phần chủ quản của chính mình khi nó làm những việc mà nó vốn được tạo ra để làm. Thế là quá đủ cho điều đó rồi.

Khi kẻ khác lăng mạ hoặc căm ghét bạn, hay thốt ra bất kỳ điều gì tương tự; hãy đi vào tâm hồn hắn; bước vào trong đó; và nhìn xem hắn là hạng người thế nào. Bạn sẽ thấy rằng mình chẳng cần phải bận tâm làm cho hắn nghĩ tốt hay nghĩ xấu về bạn. Dù vậy, bạn vẫn nên đối xử tử tế với những kẻ như thế, bởi vì bản chất họ là bạn bè của bạn: và các vị Thần cũng hỗ trợ họ bằng mọi cách; qua những giấc mơ, qua những lời sấm truyền, và thậm chí trong những việc mà họ tha thiết nhất.

Vận hành của vạn vật trên thế gian luôn luôn là một; một vòng quay liên tục; lên và xuống, từ thời đại này sang thời đại khác. Hoặc là Tâm trí Phổ quát tự thể hiện trong từng sự kiện riêng biệt, trong trường hợp đó bạn phải chấp nhận những gì đến trực tiếp từ nó; hoặc nó đã tự thể hiện một lần và mãi mãi, và kết quả là mọi thứ cứ tiếp diễn mãi mãi trong một chuỗi nhân quả tất yếu; hoặc mặt khác, các nguyên tử và các hạt không thể chia cắt chính là cội nguồn của vạn vật. Tóm lại, nếu có một vị Thần, mọi sự đều tốt đẹp; và nếu chỉ có sự ngẫu nhiên, ít ra bạn cũng không cần phải hành động một cách ngẫu nhiên.

Chẳng mấy chốc mặt đất sẽ che phủ tất cả chúng ta; rồi chính mảnh đất ấy cũng sẽ biến đổi thành những hình thái khác, và những hình thái ấy lại biến thành hình thái khác nữa, cứ thế mãi mãi không dứt. Và nếu ai đó ngẫm xem những sự biến đổi và chuyển hóa ấy diễn ra nhanh chóng đến nhường nào, tựa như con sóng này nối tiếp con sóng khác, hắn sẽ coi thường mọi thứ thuộc về trần thế.

Nguyên nhân phổ quát giống như một cơn lũ mùa đông. Nó cuốn phăng đi tất cả trên đường đi. Thật đáng thương làm sao những sinh vật tội nghiệp ra điều am hiểu chuyện chính sự, và tưởng tượng rằng bản thân họ vừa là nhà chính trị vừa là nhà triết học! Những kẻ ngốc nghếch bọt bèo! Hỡi con người, hãy làm điều mà Tự nhiên hiện đang đòi hỏi ở nơi bạn! Hãy bắt tay vào làm nếu bạn có phương tiện; đừng ngó nghiêng xung quanh xem có ai đang để ý hay không, cũng đừng hy vọng hiện thực hóa Cộng hòa của Plato. Hãy mãn nguyện ngay cả khi một việc nhỏ nhất diễn ra suôn sẻ. Thậm chí hãy coi một sự việc như thế không phải là chuyện nhỏ. Bởi vì ai có thể thay đổi quan điểm của con người? Và nếu không thay đổi quan điểm thì tình trạng của họ chẳng qua là một hình thức nô lệ — nơi họ rên siết trong lúc ra điều vâng phục. Nào; hãy nói về Alexander, Philip và Demetrius ở Phalerum. Họ là những kẻ hiểu rõ nhất liệu bản thân có thấu triệt điều mà bản chất chung đòi hỏi ở họ hay không, và liệu họ có rèn luyện bản thân theo đó hay không. Nhưng nếu họ chỉ định đóng vai người hùng bi kịch, thì chẳng có ai kết án tôi phải làm điều tương tự. Công việc của triết học thật giản dị và khiêm nhường. Đừng dẫn dắt tôi đi lạc hướng trong cuộc đua theo đuổi sự uy nghi hão huyền.

Hãy nhìn xuống, tựa như từ một đỉnh cao, ngắm nhìn vô số đàn gia súc, những lễ hội trang nghiêm không xiết kể, những chuyến hải trình đủ mọi loại, trong bão tố lẫn lúc trời yên biển lặng; những cảnh ngộ khác nhau của những kẻ bước vào đời, dấn thân vào các mối tương quan của cuộc sống, rồi cuối cùng rời bỏ nó. Hãy ngẫm lại cả cuộc đời mà những kẻ khác đã sống trước đây, cuộc đời họ sẽ sống sau bạn, và cuộc đời mà các dân tộc dã man đang sống hiện nay. Có bao nhiêu kẻ trong số đó thậm chí không biết đến tên bạn; có bao nhiêu kẻ sẽ mau chóng quên đi; có bao nhiêu kẻ có lẽ hiện đang ca ngợi bạn, nhưng chẳng mấy chốc sẽ trách móc bạn. Do đó, hãy tự nhủ rằng danh tiếng còn lại không phải là một điều có giá trị; vinh quang hiện tại cũng vậy; và chẳng có gì đáng giá cả.

Đừng để bất cứ điều gì bắt nguồn từ một nguyên nhân bên ngoài làm xáo trộn sự bình tĩnh của bạn. Trong những vận hành của nguyên lý hoạt động bên trong bạn, hãy giữ cho có sự công lý: đó là khuynh hướng ý chí và con đường hành động có công ích làm mục đích duy nhất, và do đó phù hợp với bản chất của bạn.

Bạn có thể dập tắt nhiều rắc rối thừa thãi đang bao vây mình, bởi vì chúng hoàn toàn nằm trong quan điểm của chính bạn. Bằng cách này, bạn sẽ mang lại không gian rộng rãi và sự thảnh thơi cho cuộc đời mình. Bạn có thể đạt được mục đích ấy bằng cách thâu tóm toàn bộ Vũ trụ vào nhận thức của mình; bằng cách chiêm nghiệm cõi vĩnh hằng; và bằng cách ngẫm nghĩ về sự biến đổi nhanh chóng của từng sự vật riêng lẻ, suy ngẫm xem khoảng thời gian từ lúc chúng sinh ra cho đến khi tiêu tan ngắn ngủi nhường nào, không gian thời gian trước lúc sinh ra bao la đến đâu, và cõi vĩnh hằng tiếp nối sau sự tiêu tan ấy cũng vô tận biết bao.

Tất cả những gì bạn thấy sẽ mau chóng diệt vong; và những kẻ đang chứng kiến chúng diệt vong cũng sẽ sớm chết đi. Và kẻ chết vào lúc tuổi cao sẽ có hoàn cảnh giống hệt kẻ chết yểu.

Tâm hồn của những kẻ này ra sao? Mục đích đấu tranh của chúng là gì, và vì những lý do gì mà chúng yêu mến và tôn kính? Hãy tưởng tượng tâm hồn chúng trần trụi ngay trước mắt bạn. Khi chúng tưởng rằng những lời khiển trách của chúng có thể gây tổn thương, hoặc những lời ca ngợi của chúng mang lại lợi ích cho chúng ta, thì sự tự cao tự đại của chúng mới lớn lao làm sao!

Sự mất mát chẳng qua chỉ là sự biến đổi; trong sự biến đổi ẩn chứa niềm vui của Tự nhiên phổ quát, và nhờ có bà mà mọi thứ đều được sắp đặt tốt đẹp. Từ bình minh của các thời đại, chúng đã được nhào nặn như thế, và cho đến muôn đời sau chúng vẫn sẽ như vậy. Vậy làm sao bạn có thể nói rằng mọi vật đã và sẽ luôn luôn xấu xa; rằng giữa bao nhiêu vị Thần, người ta lại chẳng tìm thấy một quyền năng nào để chỉnh đốn; mà Vũ trụ lại bị kết án phải gánh chịu gánh nặng của những nỗi bất hạnh không bao giờ dứt?

Chất liệu của mọi vật thật nhơ nhớp làm sao — nước, bụi bẩn, xương cốt và thứ ô uế! Hơn nữa; cẩm thạch chẳng qua chỉ là chất dịch cô đọng của trái đất, vàng và bạc là cặn bã nặng nề của nó. Y phục của chúng ta chỉ là lông thú, thuốc nhuộm tía là máu. Mọi thứ khác cũng có bản chất tương tự. Hơi thở cũng y như thế, luôn thay đổi từ thứ này sang thứ khác.

Thế là đủ cho cái cuộc đời khốn khổ này rồi: đủ cho những nỗi u sầu và trò hề ngớ ngẩn. Tại sao bạn lại bối rối? Có rắc rối nào trong số này là mới mẻ chăng? Điều gì làm bạn kích động đến thế? Phải chăng là do nguyên nhân?

Vậy hãy nhìn ngắm nó cho kỹ. Phải chăng là do chất liệu? Cũng hãy nhìn ngắm nó cho kỹ. Ngoài những thứ đó ra thì chẳng còn gì nữa. Vì thế, cuối cùng hãy hành động một cách giản dị và nhân hậu hơn đối với các vị Thần. Dù bạn ngắm nhìn cảnh tượng này trong một trăm năm hay ba năm thì nó cũng vẫn thế.

Nếu hắn đã làm điều sai quấy, thì cái ác thuộc về hắn: và có lẽ, hắn cũng chưa hề làm điều sai quấy.

Hoặc là vạn vật đều xuất phát từ một nguồn trí tuệ duy nhất và quy tụ về một thể thống nhất, trong trường hợp đó phần nhỏ không được phép phàn nàn về những gì diễn ra vì lợi ích của toàn thể; hoặc tất cả chỉ là các nguyên tử, và chẳng có gì ngoài sự hòa trộn hỗn độn cùng sự tản mác. Vậy tại sao bạn lại bối rối? Hãy nói với tâm hồn mình rằng: “Ngươi đã chết: ngươi đã mục rữa: ngươi đã biến thành loài thú, hòa mình vào bầy đàn, và đang gặm cỏ cùng với chúng.”

Hoặc là các vị Thần có quyền năng hoặc họ chẳng có quyền năng nào cả. Nếu họ không có quyền năng, tại sao bạn còn cầu nguyện? Nếu họ có quyền năng, tại sao bạn không chọn cầu nguyện xin họ ban cho quyền năng để không phải sợ hãi, không ham muốn, hay đau buồn trước bất kỳ điều gì ngoài thân ấy, thay vì xin họ ban cho hay tước đi những thứ đó? Chắc chắn rằng, nếu các vị Thần có thể giúp con người bất cứ điều gì, họ có thể giúp con người trong chuyện này. Nhưng có lẽ bạn sẽ nói rằng: “Các vị Thần đã đặt điều đó trong tầm kiểm soát của chính tôi.” Vậy chẳng phải tốt hơn là hãy sử dụng những gì nằm trong tầm kiểm soát của bạn để bảo toàn sự tự do của mình, còn hơn là cắm sừng cắm cổ vào những thứ vượt quá tầm tay để rồi trở thành một tên nô lệ hèn m hạ hay sao? Và ai đã nói với bạn rằng các vị Thần không giúp chúng ta trong cả những việc nằm trong tầm kiểm soát này? Hãy bắt đầu cầu nguyện về chúng và bạn sẽ thấy. Có kẻ cầu nguyện rằng: “Ước gì ta sở hữu người đàn bà kia!” Còn bạn, hãy cầu nguyện rằng: “Ước gì ta không có ham muốn sở hữu nàng!” Có kẻ cầu nguyện: “Ước gì ta được giải thoát khỏi kẻ này kẻ nọ!” Bạn hãy cầu nguyện: “Ước gì ta không cần phải được giải thoát khỏi hắn!” Kẻ thứ ba kêu lên: “Ước gì ta không mất đi đứa con!” Hãy để lời cầu nguyện của bạn là: “Ước gì ta không sợ phải mất nó!” Tóm lại, hãy xoay chuyển những lời cầu nguyện của bạn theo hướng này, và quan sát xem điều gì sẽ xảy ra.

Epicurus nói rằng: “Trong cơn bệnh tật, những cuộc trò chuyện của tôi không xoay quanh bệnh tật của cái thân xác tội nghiệp này; tôi cũng chẳng hề nói về những điều như thế với những ai đến thăm tôi. Tôi tiếp tục đàm đạo như trước về các nguyên lý Triết học tự nhiên, và chủ yếu tập trung vào vấn đề làm thế nào để tâm trí, dẫu dự phần vào những cơn chấn động dữ dội của thể xác, vẫn có thể giữ được sự bình thảng và canh gác cho phẩm giá đích thực của chính mình.” Ông tiếp tục: “Tôi không cho phép các y bác sĩ phóng đại vai trò của họ, và khoác lác như thể họ đang làm được điều gì đó vô cùng to lớn, nhưng cuộc đời tôi vẫn tiếp tục vui vẻ và hạnh phúc.” Những gì ông đã làm khi lâm bệnh, bạn cũng hãy làm thế nếu lâm bệnh hoặc gặp phải bất kỳ tai ương nào khác. Không bao giờ rời bỏ triết học dù bất cứ chuyện gì xảy ra với bạn, không bao giờ hùa theo sự ngu ngốc của đám đông và kẻ vô học — đó là châm ngôn chung của mọi trường phái. Hãy chỉ hướng tâm trí mình vào công việc trước mắt và phương tiện để hoàn thành nó.

Khi bạn cảm thấy bị xúc phạm bởi sự trơ trẽn của bất kỳ kẻ nào, hãy ngay lập tức tự hỏi bản thân: Liệu thế giới này có thể tồn tại mà không có những kẻ trơ trẽn hay không? Không thể được. Do đó, đừng đòi hỏi điều bất khả thi. Kẻ thù của bạn cũng là một trong số những kẻ trơ trẽn buộc phải có trong vũ trụ này. Hãy luôn sẵn sàng đặt ra câu hỏi tương tự khi bạn bị sốc trước sự gian trá, sự phản bội, hoặc bất kỳ tội lỗi nào khác. Bởi vì khi bạn ghi nhớ rằng việc tầng lớp ấy không tồn tại là điều bất khả thi, bạn sẽ rộng lượng hơn đối với từng cá nhân cụ thể. Việc có sẵn sự chiêm nghiệm này cũng rất hữu ích: Tự nhiên đã ban cho con người đức hạnh nào để chiến đấu chống lại lỗi lầm này? Chống lại sự vô lý, bà đã ban sự ôn hòa làm thuốc giải độc; chống lại sự yếu đuối khác, bà ban một năng lực khác. Bạn cũng hoàn toàn có quyền tự do chỉnh đốn một kẻ đã lầm đường lạc lối; mà thực ra mọi kẻ lầm lỗi đều đang bỏ lỡ mục tiêu đích thực của mình và đã đi sai đường. Và rồi, bạn bị tổn hại ở chỗ nào? Bạn sẽ thấy rằng không một kẻ nào khiến bạn phẫn nộ lại làm được điều gì có thể khiến phần trí tuệ của bạn trở nên tồi tệ hơn. Mà bất cứ thứ gì có thể thực sự gây hại hay làm tổn thương bạn đều nằm ở đó, và chỉ ở đó mà thôi. Và có gì là kỳ lạ hay xấu xa khi một kẻ vô học hành xử theo bản chất của hắn? Hãy xem xét liệu có phải bạn nên tự trách mình nhiều hơn vì đã không tính đến việc hắn sẽ phạm phải những lỗi lầm ấy. Lý trí của bạn đã cho bạn phương tiện để kết luận rằng hắn rất có thể sẽ làm điều sai quấy này; bạn đã quên mất, để rồi lại ngạc nhiên khi hắn thực sự làm điều đó. Nhưng hơn hết thảy, khi bạn đang quở trách bất kỳ ai vì sự bất tín hay vô ơn, hãy quay lại nhìn chính mình. Lỗi lầm hiển nhiên thuộc về bạn, nếu bạn cả tin rằng một kẻ có bản chất như thế lại có thể giữ lời hứa; hoặc nếu khi bạn ban ơn, bạn không ban ơn một cách vô tư, mà lại dựa trên nguyên lý rằng phần thưởng trọn vẹn và ngay lập tức cho hành động của bạn nằm ngay trong chính việc làm ơn ấy. Bạn còn mong mỏi điều gì hơn nữa, khi đã làm một việc tốt cho người khác? Chẳng lẽ việc bạn đã hành xử đúng theo bản chất của mình trong chuyện đó vẫn chưa đủ với bạn sao? Bạn còn đòi hỏi một phần thưởng cho việc đó ư? Điều đó giống như việc con mắt đòi hỏi phần thưởng vì đã nhìn, hay đôi chân đòi hỏi vì đã bước đi vậy. Bởi vì cũng giống như các bộ phận ấy được tạo ra cho một mục đích nhất định, và khi chúng hoàn thành mục đích ấy theo đúng cấu trúc thích hợp của mình thì chúng đạt được đích đến của chúng; con người cũng vậy, được tự nhiên tạo ra để làm việc thiện cho đồng loại, bất cứ khi nào anh ta hành động tử tế, hoặc bằng cách này hay cách khác nỗ lực vì công ích, thì anh ta đã hoàn thành mục đích tạo dựng của mình, và đang nắm giữ thứ thuộc về chính mình.

KẾT THÚC QUYỂN THỨ CHÍN.