Hãy tự nhủ với bản thân vào lúc ban mai: Hôm nay ta sẽ phải tiếp xúc với những kẻ hay soi mói, vô ơn, hỗn xược, xảo quyệt, ghen tị và ích kỷ. Tất cả những thói hư tật xấu ấy đều bủa vây họ, bởi họ không phân biệt được điều thiện và điều ác. Nhưng bản thân ta đã thấu hiểu bản chất của điều thiện và thấy nó thật cao đẹp; ta cũng đã nhìn nhận bản chất của điều ác và thấy nó thật gớm ghiếc. Ta còn hiểu rằng kẻ làm điều ác thực chất là anh em của ta, không phải vì chung dòng máu hay giống nòi, mà vì họ cùng chia sẻ một trí tuệ và một phần vĩnh cửu. Do đó, không ai trong số họ có thể làm tổn hại ta, bởi chẳng ai có thể lôi kéo ta vào vũng lầy đê tiện. Ta không thể giận hờn người anh em của mình, cũng chẳng thể tách rời khỏi họ, bởi chúng ta được tạo hóa sinh ra để tương trợ lẫn nhau, giống như bàn chân, bàn tay, mí mắt, hay hàm răng trên và hàm răng dưới. Việc con người chống lại nhau là đi ngược lại với tự nhiên; mà giận dữ và chán ghét thì khác gì điều đó?
Tất cả những gì thuộc về ta chẳng qua chỉ là thể xác, hơi thở, hoặc phần lý trí cầm quyền. Hãy vứt bỏ những trang sách đi, đừng để tâm trí bị phân tâm nữa, bởi ngươi không có quyền làm thế. Hãy coi thường thể xác này như một kẻ đang hấp hối, thứ xương thịt mục nữa này, mạng lưới chằng chịt của gân, tĩnh mạch và động mạch. Hãy ngẫm xem hơi thở là gì—chỉ là thứ không khí vô thường, được thở ra rồi hít vào từng khoảnh khắc. Phần thứ ba chính là lý trí cầm quyền. Về phần này, khi tuổi đã cao, hãy cẩn trọng để nó không còn phải làm nô lệ nữa; đừng để nó bị lôi kéo đây đó như một con rối bởi mọi ham muốn ích kỷ. Đừng oán thán những gì số phận định đoạt lúc này, cũng đừng sợ hãi những gì có thể xảy đến với ngươi trong tương lai.
Bất cứ điều gì do các vị thần sắp đặt đều thấm đượm sự suy xét khôn ngoan. Những chuyển động của may rủi không nằm ngoài tự nhiên, và không tách rời hay lạc lõng khỏi kế hoạch của Thượng đế. Thượng đế là cội nguồn của muôn loài; bên cạnh đó là sự tất yếu và tính ích lợi của Vũ trụ mà ngươi là một phần trong đó. Bởi đối với mọi bộ phận của một thực thể, điều tốt đẹp là thứ xuất phát từ bản chất của toàn thể và hướng tới sự bảo tồn của toàn thể ấy. Trật tự của Tự nhiên được duy trì qua những đổi thay của các nguyên tố, cũng giống như trong những biến đổi của các vật thể hợp chất. Hãy xem thế là đủ và biến điều đó thành tín điều bất dịch của ngươi. Hãy dứt bỏ cơn khát sách vở, để khi chết ngươi không phải cất lời oán trách, mà ra đi trong sự bình lặng, với lòng biết ơn chân thành và sâu sắc dâng lên các vị thần.
Hãy nghĩ về sự chần chừ bấy lâu nay của ngươi, và về biết bao cơ hội mà các vị thần đã ban cho nhưng lại bị bỏ quên. Chắc chắn đã đến lúc cần phải thấu hiểu Vũ trụ mà ngươi là một phần trong đó, cùng Đấng Tối Cao cai quản Vũ trụ ấy—ngươi chính là một phần linh khí phát xuất từ Ngài; hãy nhận thức rằng đời ngươi có hạn, nếu không dùng quãng đời ấy để tự khai sáng, chúng sẽ trôi qua, và chính ngươi cũng vậy, sẽ biến mất và chẳng bao giờ trở lại.
Hãy từng giờ từng phút nỗ lực hết mình, như một người La Mã và một con người chân chính, để hoàn thành công việc trước mắt với phẩm giá hoàn toàn tự nhiên, lòng nhân ái, sự tự do và công lý, đồng thời giải thoát tâm hồn khỏi mọi vọng tưởng khác. Ngươi sẽ đạt được điều này nếu thực hiện mỗi hành động như thể đó là việc cuối cùng trong đời, không cố chấp, không căm ghét một cách mù quáng những gì lý trí chuẩn y; không giả dối, không ích kỷ, cũng không bất mãn trước những phán quyết của Thượng đế. Ngươi thấy đấy, chỉ cần làm chủ rất ít điều là một con người có thể sống một cuộc đời êm ả, kính sợ thần linh. Bởi đối với những ai bám giữ các nguyên tắc ấy, các vị thần chẳng đòi hỏi gì hơn.
Nào, hỡi tâm hồn ta, hãy tiếp tục tự lăng mạ và hạ nhục chính mình đi! Thời gian còn lại để tôn vinh bản thân chẳng còn bao lâu nữa. Cuộc đời của mỗi người thật ngắn ngủi; và đời ngươi nay đã gần cạn kiệt; đã cạn kiệt trong vô vọng, không phải vì biết tôn vinh chính mình, mà vì đi tìm hạnh phúc nơi tâm hồn của kẻ khác.
Những bận tâm từ bên ngoài làm ngươi phân tán: vậy hãy dành cho mình khoảng lặng để bồi đắp thêm tri sự; hãy chấm dứt sự dao động và tránh xa cạm bẫy kia. Bởi những kẻ vô tích sự chính là những kẻ qua những hoạt động của mình đã tự làm kiệt quệ cuộc đời, chẳng có lấy một mục tiêu kiên định để dồn trọn mọi khát vọng và dự định một lần là mãi mãi.
Rất hiếm khi có ai đau khổ chỉ vì không để ý đến tâm trí của người khác. Nhưng những ai không quan sát kỹ những chuyển động trong tâm hồn mình thì chắc chắn phải đau khổ.
Hãy luôn ghi nhớ bản chất của Vũ trụ là gì, bản chất của chính ngươi ra sao, và mối liên hệ giữa chúng với nhau. Hãy nhớ rằng những phẩm chất của ngươi là một phần của tổng thể, và không ai có thể ngăn cản ngươi luôn nói và hành động phù hợp với bản chất mà ngươi là một phần trong đó.
Khi so sánh các tội ác với nhau, theo quan niệm thông thường, Theophrastus đã đưa ra một sự phân biệt triết học thực sự sâu sắc: những tội ác phạm phải vì ham muốn khoái lạc thì đồi bại hơn những tội ác do bộc phát cơn giận. Bởi kẻ bị cơn giận chi phối rõ ràng đã bị đẩy xa khỏi lý trí bởi một cơn co giật đột ngột ập đến. Ngược lại, kẻ phạm tội vì ham muốn lại bị khoái lạc khuất phục, và do đó tỏ ra thiếu kiềm chế hơn cũng như đớn hèn hơn trong thói hư tật xấu của mình. Vậy nên, một cách công tâm và đúng với tinh thần triết học thực thụ, ông cho rằng tội lỗi vì khoái lạc thì đáng lên án hơn tội lỗi do đau khổ gây ra. Kẻ thứ hai thực ra đã bị người khác gây tổn thương trước, rồi bị đẩy vào cơn giận bởi những bất công phải gánh chịu, trong khi kẻ thứ nhất tự mình chủ động phạm tội, và bị cuốn vào điều ác bởi chính dục vọng của bản thân.
Hãy làm mọi việc, nói mọi lời, suy nghĩ mọi điều với ý thức rằng ngươi có thể đặt dấu chấm hết cho cuộc đời mình vào bất cứ khoảnh khắc nào. Rời bỏ cõi người, nếu thực sự có các vị thần, chẳng có gì là đáng sợ. Các vị thần không thể giáng điều ác xuống đầu ngươi. Còn nếu không có các vị thần, hoặc nếu họ không màng đến chuyện trần gian, thì hà cớ gì ta lại muốn sống trong một thế giới vắng bóng thần linh và không có sự sắp đặt của định mệnh? Nhưng các vị thần là có thật, và chắc chắn họ quan tâm đến nhân thế; họ đã trao hoàn toàn vào tay con người khả năng để không rơi vào điều thực sự xấu xa. Về những thứ khác, giả sử có điều gì bất hảo, họ hẳn cũng đã trù liệu để con người có thể hoàn toàn tránh né chúng. Bởi một điều gì đó nếu không làm vấy bẩn chính con người thì làm sao có thể khiến cuộc đời anh ta trở nên tồi tệ hơn? Tự nhiên đấng tối cao không thể vì u mê hay vì bất lực mà bỏ sót việc ngăn chặn hoặc sửa chữa những điều đó. Tự nhiên không thể phụ bạc chúng ta đến mức, dù vì thiếu quyền lực hay thiếu kỹ năng, mà để điều thiện và điều ác xảy ra ngẫu nhiên cho cả người tốt lẫn kẻ xấu như nhau. Nay cái chết và sự sống, vinh quang và tai tiếng, nỗi đau và niềm vui, sự giàu có và cảnh nghèo hèn—tất cả những điều ấy đều đến với người tốt cũng như kẻ xấu một cách công bằng. Nhưng vì chúng chẳng mang lại sự vinh danh cũng chẳng gây ra sự hổ thẹn nào, nên chúng vốn dĩ chẳng phải là điều thiện hay điều ác.
Nhiệm vụ của lý trí chúng ta là nhận thức rõ mọi thứ tan biến nhanh chóng nhường nào; các hình hài thể chất bị nuốt chửng vào thế giới vật chất ra sao, và ký ức về chúng chìm nghỉm trong dòng chảy của thời gian thế nào. Những sự vật cảm giác đều là như vậy, nhất là những thứ giăng bẫy ta bằng khoái lạc, đe dọa ta bằng nỗi đau, hay những điều mà sự hão huyền đang lớn tiếng thổi phồng bên tai ta. Chúng thật rẻ mạt, đáng khinh, đê tiện, phù du và chết chóc biết bao! Những kẻ có ý kiến và tiếng nói ban phát danh vọng ấy là ai? Cái chết là gì? Tâm trí ngươi có thể mách bảo rằng, nếu một người chỉ nghĩ về nó một cách độc lập, và bằng sự suy ngẫm thấu đáo, lột bỏ đi lớp vỏ ngoài ghê rợn của nó, anh ta sẽ chẳng còn coi nó là gì khác ngoài một tác phẩm của Tự nhiên. Sợ hãi một tác phẩm của Tự nhiên là một điều ngây thơ trẻ con, và thực ra, đây không chỉ là tác phẩm của Tự nhiên mà còn mang lại lợi ích cho Người. Lý trí cho ngươi biết con người tiếp cận Thượng đế bằng cách nào, qua phần nào, và trạng thái của phần đó ra sao khi đã vươn tới Ngài.
Nhà thơ từng nói: Chẳng có gì khốn khổ hơn là rong ruổi khắp muôn nơi, soi mói vào tận lòng đất sâu thẳm, và dùng sự phỏng đoán để dò thấu tâm can những kẻ xung quanh, mà lại không nhận ra rằng điều cốt yếu cho một con người là hãy dâng hiến trọn vẹn cho đấng thiêng liêng ngự trị bên trong mình, và tôn thờ nó một cách chân thành. Sự tôn thờ ấy nằm ở việc giữ cho nó thuần khiết, không vấy bẩn bởi mọi đam mê hay sự dại khờ, không oán thán bất cứ điều gì do thần linh hay con người gây ra. Công việc của các vị thần cần phải được kính trọng bởi sự tuyệt mỹ của nó. Các công trình của con người nên được trân quý vì mối dây liên kết huyết thống, hoặc đôi khi phải được xót thương, như ta buộc phải thương hại họ vì sự thiếu hụt tri thức về điều thiện và điều ác. Con người bị tước đoạt sự minh triết bởi khiếm khuyết này cũng nặng nề chẳng khác gì khi không thể phân biệt nổi màu trắng với màu đen.
Dù ngươi có sống ba nghìn năm hay hàng vạn năm đi nữa, hãy nhớ rằng chẳng ai đánh mất một cuộc đời nào khác ngoài cuộc đời mà mình đang sống hiện tại, và cũng chẳng sống một cuộc đời nào khác ngoài cuộc đời mà mình đang đánh mất lúc này. Cuộc sống dài nhất và ngắn ngủi nhất rồi cũng có kết cục như nhau. Khoảnh khắc hiện tại là như nhau đối với tất cả mọi người, và sự mất mát của họ do đó là ngang nhau, bởi hiển nhiên những gì họ mất đi trong cái chết chỉ là một khoảng thời gian ngắn ngủi thoáng qua. Không ai có thể đánh mất quá khứ hay tương lai, vì làm sao một người có thể bị tước đoạt thứ mà mình không có? Vậy có hai điều cần phải ghi nhớ: Thứ nhất, vạn vật đều tuần hoàn theo chu kỳ và vẫn mãi là những thứ ấy từ muôn thuở, do đó, việc một người ngắm nhìn những cảnh tượng ấy trong một trăm năm, hay hai trăm năm, hay suốt cả một khoảng thời gian vô tận cũng chẳng có gì khác biệt; và thứ hai, kẻ sống lâu nhất và kẻ chết sớm nhất đều chịu một sự mất mát ngang nhau khi cái chết đến. Khoảnh khắc hiện tại là tất cả những gì mà cả hai bị tước đoạt, bởi đó là tất cả những gì họ có. Không ai có thể bị cướp đi thứ mà mình không sở hữu.
Vượt lên trên ý kiến chủ quan thì chẳng còn gì nữa. Những lời phản bác đối với câu nói này của Monimus phái Khắc kỷ là điều hiển nhiên. Nhưng sự hữu ích trong lời nói của ông cũng rõ ràng không kém, miễn là người ta chấp nhận sự trào phúng của ông trong giới hạn mà chân lý cho phép.
Tâm hồn con người tự hạ nhục chính mình, trước tiên và quan trọng nhất, khi nó làm mọi cách để trở thành một thứ mọc thừa, giống như một khối u mọc lên trên cơ thể Vũ trụ. Sự càu nhàu trước bất kỳ sự kiện riêng lẻ nào cũng chính là hành vi nổi loạn chống lại quy luật chung của Tự nhiên—quy luật bao trùm trật tự của mọi sự kiện không ngoại trừ một ai. Tiếp theo, đó là sự ô nhục cho tâm hồn khi nó căm ghét bất cứ ai và chống lại họ với dụng ý làm tổn thương, hệt như cách những kẻ giận dữ vẫn làm. Thứ ba, nó tự lăng mạ chính mình khi để thua cuộc trước khoái lạc hay nỗi đau; thứ tư, khi nó làm hay nói bất cứ điều gì một cách giả tạo, ra vẻ hoặc gian dối; thứ năm, khi nó không hướng mọi khát vọng và hành động của mình đến một mục đích đúng đắn, mà lại bộc lộ chúng một cách thiếu suy nghĩ và khờ dại. Bởi ngay cả những việc nhỏ nhặt nhất cũng phải được quy hướng về đích đến, và đích đến của những sinh linh có lý trí là tuân theo trật tự và luật lệ của nhà nước và xã hội tôn nghiêm bao trùm tất cả bọn họ.
Quãng đời của con người chỉ vỏn vẹn trong chớp mắt; bản chất thì phù du, các giác quan thì trì độn; cấu trúc cơ thể dễ mục nát; tâm hồn chẳng khác nào một vùng xoáy nước. Ta không thể tính toán trước với vận mệnh, hay phó mặc cho danh vọng định đoạt. Tóm lại, đời sống thể xác chỉ là một dòng sông, còn đời sống tâm hồn chỉ là giấc mơ mờ ảo. Sự tồn tại là một cuộc chiến trận, một chuyến hành trình nơi xứ người; và điểm đến cuối cùng của danh vọng là bị lãng quên. Vậy thứ gì có thể dìu dắt chúng ta? Chỉ có một và duy nhất một điều—Triết học. Và điều này nằm ở việc giữ cho đấng thiêng liêng bên trong được bất khả xâm phạm và nguyên vẹn; chiến thắng trước nỗi đau và niềm vui; không liều lĩnh, không gian dối, không giả hình; độc lập trước những việc người khác làm hay không làm; phó mặc cho may rủi và số phận—những thứ xuất phát từ cùng một nguồn cội với chúng ta; và trên hết, với sự bình thản đón chờ cái chết, bởi nó chẳng gì khác hơn là sự phân rã của các nguyên tố cấu thành nên mọi sinh vật. Và nếu trong chuỗi trao đổi kế tiếp của chúng, không có tai họa nào giáng xuống các nguyên tố, cớ sao ta lại phải nghi ngờ sự thay đổi và tan rã của toàn thể? Đó là quy luật tự nhiên, và không gì thuộc về tự nhiên lại có thể là điều ác.
tại Carnuntum.
HẾT QUYỂN THỨ HAI.
