Chương 26
NGHỆ THUẬT TỪ
CHỐI
T ừ chối là cả một nghệ thuật. Hãy thử nghĩ xem việc từ
chối cần những gì. Việc từ chối đòi hỏi bạn phải biết và tôn trọng mong muốn của mình, hiểu rõ yêu cầu hoặc cơ hội và từ bỏ việc làm vừa lòng người khác - đó là chỉ mới liệt kê vài yếu tố thôi đấy. Cũng như mọi loại hình nghệ thuật khác, bạn cần tập từ chối thì mới cảm thấy thoải mái khi làm điều đó.
Từ chối là một trong những việc thực tế nhất chúng ta có thể
làm để có thêm thời gian cho những điều quan trọng nhất. Mặc dù chúng ta có thể thấy khó chịu hoặc lo âu khi từ chối, nhưng việc này vẫn rất quan trọng vì ta cần nhiều thời gian hơn mình tưởng. Chúng ta không chỉ cần thời gian để làm những việc thường ngày, mà còn cần thời gian để chú ý đến xung quanh và
xử lý suy nghĩ, cảm xúc của mình. Chúng ta cần thời gian để đi lại khắp nơi, tập trung vào việc trước mắt và không bị xao nhãng. Chúng ta cần thời gian để được là chính mình. Chúng ta cần thời gian để nhớ ra mình là ai. Chúng ta có thể cống hiến cho thế giới này nhiều hơn nếu có thời gian suy xét kỹ càng trước khi hồi đáp, thay vì phản ứng thiếu suy nghĩ. Chúng ta cần thời gian để chăm lo cho cơ thể và lắng nghe trái tim mình.
Chúng ta xứng đáng có được thời gian để làm những việc hiện diện trong trái tim mình, chứ không chỉ những việc có trong danh sách việc cần làm, chẳng hạn như đi dạo một chuyến dài hay nguệch ngoạc viết vào sổ ghi chú. Chúng ta cần thời gian gọi điện thoại cho ai đó chỉ để được cười đùa và tán gẫu, thời gian để ngâm chân dưới biển hoặc dưới hồ và thời gian để tạm ngừng kết nối Internet trong vài ngày. Việc chăm lo cho cơ thể, trí óc, trái tim và tâm hồn mất nhiều thời gian, và nếu không có thời gian làm thế, chúng ta sẽ không chăm lo cho ai được cả, chí ít là không được chu đáo và không duy trì được lâu. Cứ tiếp tục phục vụ mọi người mà lơ là bản thân sẽ làm ta kiệt quệ và gây ra nhiều hậu quả.
Khi không gian trống và thời gian rảnh của bạn đều dành hết cho việc ganh đua, rượt đuổi, tái tổ chức và kiếm sống, đó không còn là khoảng thời gian tự do nữa. Nếu bạn muốn có thời gian rảnh - thật sự rảnh - hoặc nếu bạn thèm được ngủ đủ
tám tiếng, được có giờ nghỉ trưa đúng nghĩa hay có tối thiểu hai mươi bốn tiếng đồng hồ được tránh xa đống e-mail của mình, bạn sẽ phải nói lời từ chối. Rất nhiều lần. Nói lời từ chối không phải là một nhiệm vụ dễ dàng, nhất là với những tâm hồn hào hiệp, tử tế, với những ai muốn làm vừa lòng mọi người và với những ai quen nhận lời mọi việc. Sau đây là một vài ví dụ
thường gặp:
• Được, tôi sẽ chủ trì cuộc đấu giá kín.
• Ừ, mình sẽ đi uống cà phê với cậu.
• Vâng, em sẽ nấu một bữa cơm gia đình tuyệt vời.
• Ừ, cậu có thể tham khảo ý kiến của tôi.
• Ừ, tôi sẽ nghe máy.
• Được, mình sẽ chuẩn bị cái đó cho buổi tiệc.
• Vâng, tôi sẽ trả lời mọi thông báo trên điện thoại.
Và danh sách này cứ thế kéo dài, kéo dài mãi.
Tất cả chúng ta đều đã từng nhận lời trong khi muốn từ chối.
Dù là nhận lời vì áy náy, vì sợ bỏ lỡ hay muốn làm vừa lòng người khác đi nữa, điều quan trọng cần nhớ là việc nhận lời trong khi trái tim muốn từ chối không chỉ có hại cho bản thân mà còn cho những người mà bạn nhận lời giúp nữa. Nếu trái tim muốn từ chối, nó sẽ chống đối hành động nhận lời từ đầu đến cuối. Bạn sẽ không hào hứng góp sức. Bạn sẽ không cố gắng hết mình và có thể đâm bực với lời hứa hẹn của mình hoặc với người nhờ bạn giúp.
Nếu bạn gặp khó khăn trong việc nói lời từ chối và bảo vệ thời gian của mình, hãy xem xét các kỹ năng của nghệ thuật từ chối sau đây:
1. Nói lời từ chối với sự biết ơn và nhã nhặn. Trong cuốn How to Live a Good Life: Soulful Stories, Surprising Science, and Practical Wisdom (tạm dịch:Làm thế nào để sống tốt: Những câu chuyện tâm hồn, khoa học phi thường và óc thực tiễn), Jonathan Fields cho rằng nên tập từ chối một cách tử tế. Anh khuyên là hãy tự hỏi bản thân: “Làm thế nào mình có thể tử tế
và tôn trọng người khác mà vẫn kiên định với nhu cầu của mình? Phải nói như thế nào?”. Anh đề nghị hãy tưởng tượng ra cảnh chúng ta dành hết thời gian rảnh để làm những việc thật sự quan trọng đối với mình trước khi từ chối. Hãy biết ơn khi được người khác nhờ vả, tôn trọng họ vì biết đâu họ đã phải mất nhiều thời giờ và lấy hết dũng khí mới dám mở miệng cậy nhờ, và hãy từ chối với sự nhã nhặn, tử tế.
2. Hãy nói thật rõ ràng. Những câu như “để tôi nghĩ xem đã”
thường là chiến thuật trì hoãn. Khi bạn biết mình muốn từ
chối, cứ nói lời từ chối. Nếu bạn muốn nhận lời nhưng thời điểm đó không thích hợp, hãy hẹn lần khác với thời gian cụ thể.
3. Hãy nói ngắn gọn. Tác giả Anne Lamott cho rằng: “Bản thân từ ‘không’ đã là một câu hoàn chỉnh”. Cứ giải thích khi cần, nhưng ngắn gọn thôi. Bạn có thể nói lời từ chối với lòng biết ơn trong vòng vài câu ngắn ngủi. Một câu như thế này: “Không được, cảm ơn cậu. Rất mừng là cậu đã nghĩ đến mình, nhưng mình có việc khác rồi” sẽ tốt hơn lời giải thích dài dòng rằng mình bận bịu và thấy áy náy ra sao.
4. Ưu tiên làm việc quan trọng. Nếu sáng ra điều đầu tiên bạn làm là kiểm tra e-mail, có lẽ bạn sẽ không bao giờ có cơ hội quyết định được đâu là điều quan trọng nhất với mình. Hãy quan tâm bản thân trước đã.
5. Nói “Hết sảy!”. Khi thấy mình đang làm quá sức, Derek Sivers đã vận dụng biện pháp này: “Trong số các bạn, những ai thường làm quá sức hoặc thấy mất tập trung có thể thử tìm hiểu triết lý mới tôi đang áp dụng: Nếu có chuyện gì mà tôi không nói ‘HẾT SẢY’ được, vậy thì từ chối thôi. Tức là: Khi quyết định liệu có làm việc gì hay không, nếu không thể nghĩ
‘Chà! Sẽ tuyệt lắm đây! Chắc chắn rồi! Hết sảy!’ thì câu trả lời
của tôi là không. Khi từ chối hầu hết mọi việc, cuộc sống của bạn sẽ có khoảng trống để thật sự hoàn toàn vùi mình vào điều hiếm hoi khiến bạn có thể nói ‘HẾT SẢY!’. Chúng ta ai cũng bận rộn cả. Ai cũng ôm đồm quá nhiều. Nhận lời ít lại chính là cách giải quyết”.
6. Thử kiêng việc nhận lời. Nếu bạn không thể từ chối, hoặc không biết khi nào phải từ chối còn khi nào thì nhận lời, thử
kiêng việc nhận lời xem. Hãy cam kết từ chối mọi yêu cầu trong ba mươi ngày. Hãy tập từ chối thật tử tế hết lần này đến lần khác. Hãy chia sẻ thử thách của bạn với mọi người, không phải để lấy đó làm cớ, mà là để truyền cho họ cảm hứng tôn trọng thời gian của bản thân và cả những điều quan trọng với họ nữa.
7. Rũ bỏ cảm giác áy náy. Đương nhiên, bạn sẽ giúp người ta lúc họ cần được giúp, vậy nên hãy rũ bỏ cảm giác áy náy vì không nướng bánh quy, đi dự sự kiện hay đón ai đó từ sân bay vào lúc nửa đêm. Hãy tin vào chính mình và điều bạn biết là phù hợp nhất với cuộc sống của mình, và nói không với cảm giác áy náy.
8. Phải biết chuyện gì mới là quan trọng. Bạn phải đương đầu với vô số lựa chọn và quyết định, nhưng trong số đó chẳng có bao nhiêu chuyện quan trọng cả. Cứ tiếp tục đơn giản hóa cuộc sống và kiếm thêm thời gian cho bản thân, bạn sẽ gắn kết chặt chẽ hơn với những điều quan trọng đấy. Từ những khoảnh khắc bình thường, thầm lặng, bạn xây dựng được sức mạnh và sự bền bỉ để có thể cống hiến cho đời bằng nhiều cách ý nghĩa.
Ngồi yên và đặt tay lên chỗ trái tim, bạn sẽ biết đâu là điều quan trọng nhất.
Tinh giản tâm hồn
Hít một hơi sâu. Tập trung vào hiện tại và tự hỏi bản thân, ngay giây phút này đây, điều gì mới là quan trọng.
- Greg McKeown, Essentialism
Mỗi ngày chúng ta đưa ra hàng nghìn quyết định. Dù có một số
quyết định là dựa trên trực giác, số còn lại đòi hỏi phải xử lý vấn đề và tốn chất xám nhiều hơn. Những lựa chọn thường khiến ta mệt mỏi vì phải quyết định. Bắt đầu từ việc đầu tiên ta làm trong buổi sáng. Mình nên ngủ dậy hay tắt chuông báo thức? Uống cà phê hay đi tắm trước? Mình nên mặc gì? Đôi giày này có hợp với cái quần kia không nhỉ? Ăn sáng với ngũ cốc hay trứng? Mà mình có muốn ăn sáng không cơ chứ? Thật may là ta còn được tự do lựa chọn, nhưng theo Barry Schwartz, tác giả
của quyển The Paradox of Choice: Why More is Less (tạm dịch: Nghịch lý của sự lựa chọn: Vì sao nhiều hơn lại là ít hơn), chẳng phải vì thế mà ta được hạnh phúc hơn đâu. Schwartz nói: “Khi không có lựa chọn nào, người ta gần như không chịu đựng nổi cuộc sống. Khi số lượng lựa chọn có sẵn tăng lên, như trong văn hóa tiêu dùng của chúng ta vậy, quyền tự quyết, sự kiểm soát và tự do mà sự đa dạng này đem lại có tác động mạnh mẽ và tích cực. Nhưng khi số lượng lựa chọn cứ tăng dần, các ảnh hưởng tiêu cực của việc có vô vàn phương án bắt đầu xuất hiện.
Khi số lượng lựa chọn tăng lên hơn nữa, các mặt tiêu cực leo thang cho đến khi ta bị quá tải. Lúc đó, sự lựa chọn không đem lại cho ta tự do nữa, chỉ có suy nhược mà thôi”.
Nếu đưa ra ít quyết định hơn, liệu ta có thể quyết định sáng suốt hơn chăng? Tôi đã thử giảm bớt đồ dùng trong sinh hoạt và ăn mặc, có ít lựa chọn hơn và câu trả lời tôi khám phá được là “có”. Khi ta vạch rõ giới hạn giữa những thứ khiến mình xao nhãng với những điều hết sức quan trọng, mức độ tập trung
vào những điều mình thật sự quan tâm của chúng ta sẽ trở nên vô tận.
Bạn có thể xoa dịu sự mệt mỏi vì phải quyết định và được trang bị tốt hơn cho những ngày có vô vàn quyết định nhờ tinh giản tâm hồn. Hãy tự động hóa quá trình ra quyết định của bạn. Hãy giải phóng một phần năng lượng tinh thần quý báu để dành cho các quyết định và việc làm khác. Cách làm như sau:
1. Bắt đầu từ thực phẩm. Hàng ngày ta phải lựa chọn thực phẩm, và nếu tính cả việc lựa chọn nhà hàng, các món trong thực đơn, thời gian và địa điểm dùng bữa và vì sao ta lại thấy đói và cùng với bốn mươi bảy ngàn lựa chọn khác ở cửa hàng tạp hóa, bạn sẽ bắt đầu hiểu sự mệt mỏi vì phải đưa ra quyết định được hình thành ra sao. Thay vì vậy, hãy đi mua sắm ở
vùng rìa của cửa hàng, ăn các món tương tự nhau mỗi ngày và đừng đi mua thực phẩm mà không có danh sách hay kế hoạch mua sắm.
2. Vờ bị rớt mạng. Chán ư? Lên mạng chơi game đi. Lạc đường à? Hãy tra Google. Thấy cô đơn? Hãy tìm bạn bè trên Facebook.
Mạng Internet có vô vàn phương án và lựa chọn dẫn dụ ta tin rằng muốn có giải pháp hữu hiệu, chỉ cần một cú nhấp chuột là xong (rồi lại cần một cú nhấp chuột nữa, rồi cú nữa). Vấn đề là ta không có cơ hội tìm giải pháp cho tình trạng buồn chán, tình huống bị lạc đường hay cảm giác cô đơn. Sự sáng tạo và suy nghĩ sáng suốt của ta bị hàng đống câu hỏi và sự lựa chọn nghiền nát. Quá nhiều lựa chọn là một vấn đề. Hãy nói với cả
nhà rằng đường truyền Internet bị rớt vào mỗi Chủ nhật hoặc bất cứ ngày nào phù hợp với bạn và tận hưởng một ngày nghỉ
không có thiết bị kỹ thuật số.
3. Kiểm soát hộp thư đến. E-mail làm cho bạn phải ra quyết định nhiều quá mức cần thiết. Hồi âm? Xóa? Nhấn nút gửi? Đọc hết thư? Đồng ý? Từ chối? Tất cả các câu hỏi và ý kiến nảy sinh từ e-mail chiếm hết tâm trí bạn và làm sự minh mẫn vào sáng sớm của bạn mụ mẫm đi. Dù có các phương pháp có thể giúp giảm nhẹ sự căng thẳng mà e-mail đem lại, nhưng cách hay nhất để
kiểm soát là chỉ mở hộp thư từ một đến ba lần một ngày.
4. Nhờ người giúp đỡ. Thay vì tra tấn bản thân để cố đưa ra quyết định, hay tệ hơn là hoàn toàn né tránh việc quyết định vì bạn thấy sợ hãi hay bị quá tải mỗi khi cần đưa ra lựa chọn, hãy nhờ ai đó giúp đỡ (đặc biệt là nếu bạn mệt mỏi hoặc căng thẳng). Đôi khi, để người khác góp sức giúp bạn quyết định sáng suốt hơn. Ghi chú: Có một hoặc hai người đáp lại là được rồi. Đừng lập cả một hội đồng hoặc chần chừ không dám nhờ
vả ai.
5. Bỏ danh sách việc cần làm đi. Nguyên nhân ta không biết phải ưu tiên việc gì là vì có quá nhiều việc phải làm, đến nỗi ta không nhận thức được mình muốn phân bổ thời gian ra sao.
Đam mê và sở thích bị vùi lấp đâu đó tận trang ba của danh sách việc cần làm của chúng ta. Những danh sách dài vô tận như vậy đang thắng thế. Chúng ta không bao giờ hoàn thành được, chỉ có viết lại danh sách khác thôi. Lượng thời gian tiêu tốn vào việc lập danh sách việc cần làm và thấy khổ sở vì những việc còn bỏ dở góp phần khiến ta thiếu thời gian hoàn thành danh sách. Thay vì vậy, hãy lập một danh sách việc cần làm chủ chốt mà thôi. Trước khi đi ngủ, hãy đưa ra một đến ba việc cần làm ngày mai. Khi hoàn thành rồi, hãy xem lại danh sách hoặc đi dạo một vòng.
6. Hãy nghĩ rằng những đứa trẻ không phát triển toàn diện cũng
rất tuyệt vời. Nào là học đàn vi-ô-lông để tăng sức tập trung, chơi các môn thể thao đồng đội để có tính bền bỉ, đi học thêm để môn nào cũng giỏi và hàng loạt hoạt động khác có thể biến con cái của chúng ta thành những đứa trẻ phát triển toàn diện.
Chúng ta đang định hình nên một cuộc sống mà có lẽ bọn trẻ
không hề mong muốn. Con cái và cha mẹ đều kiệt sức. Hãy chọn một hoạt động thôi, đừng chọn tất cả. Thay vì bắt con cái phải phát triển toàn diện, hãy để chúng biết yêu thương và được yêu thương.
7. Tạo tủ quần áo sao cho bạn không cần quyết định nên mặc gì.
Mỗi ngày có bao nhiêu quyết định liên quan đến thời trang? Khi sáng nào cũng phải bận tâm chuyện lựa chọn trang phục và cuối tuần thì đi đến trung tâm thương mại tìm hàng khuyến mãi và những món đồ đang mốt, chúng ta trở thành nô lệ của thời trang ngay cả khi không thật sự quan tâm đến thời trang.
Hãy tạo một tủ quần áo cơ bản và lựa chọn từ một tủ quần áo gọn nhẹ được tuyển chọn theo mùa. Tôi đề nghị chỉ nên có ba mươi ba món đồ hoặc ít hơn.
8. Sắp xếp chuỗi thói quen cho quy trình buổi sáng. Nếu bạn biết phải làm gì trong mấy tiếng đồng hồ buổi sáng và dành khoảng thời gian đó cho các thói quen lành mạnh, bạn sẽ bớt mệt mỏi vì phải ra quyết định ngay từ khi còn chưa rời giường vào mỗi sáng. Xem Chương 19 để biết thêm chi tiết về cách xây dựng quy trình buổi sáng cho mình.
9. Loại bỏ những thứ không quan trọng. Nếu bạn muốn biết điều gì thật sự quan trọng đối với mình, hãy loại bỏ toàn bộ những thứ không quan trọng. Đơn giản hóa mọi thứ tạo ra một môi trường đòi hỏi ít lựa chọn hơn và giúp ta duy trì được nhiều
sinh lực và sức tập trung để đưa ra các quyết định cần thiết. Khi từ bỏ và buông tay, chúng ta có thể bỏ lỡ đôi điều, nhưng bạn không cần bận tâm đâu, vì thật hạnh phúc biết bao khi được sống cùng những thứ mình yêu thích và có thể đưa ra được những lựa chọn đem lại lợi ích lớn lao hơn nhiều so với việc lựa chọn món ngũ cốc hoàn hảo cho bữa sáng.
10. Quay lại với bài luyện tập cho trái tim. Hãy tạo ra và trân trọng những khoảnh khắc được kết nối với trái tim mình. Cứ
tiếp tục quay lại với bài tập này. Cứ tiếp tục hỏi: “Điều này có quan trọng không?”. Nếu bạn muốn làm nhiều hơn là chỉ lướt qua những phần quan trọng nhất trong đời mình, hãy xây dựng một cuộc sống có ít lựa chọn và có ít những việc gây xao nhãng hơn. Điều đó sẽ giúp sức khỏe, công việc và các mối quan hệ của bạn được cải thiện đáng kể.