Thời gian: Đây là một năm nổi tiếng trong lịch sử cận đại Trung Quốc — năm 1898 (Quang Tự năm thứ 24). Cái gọi là biến pháp Mậu Tuất chính là xảy ra vào năm này. Khoảng một hai ngày trước tết Đoan Ngọ. Dụ biến pháp đã được ban bố vào ngày 23 tháng 4 âm lịch.
Địa điểm: Một con hẻm nhỏ ở nội thành Bắc Kinh, thư phòng nhà họ Tần.
Nhân vật:
Tần Bác Nhân
Cố Sư Mạnh
Tần Thúc Lễ
Tần Triệu thị
Khâu Tử Hậu
Khâu Lập Bản
Tăng Mặc Hiệp
Cố Tú tài
Tần lão thái thái
〔Mở màn: Các đồng chí chịu trách nhiệm thiết kế trang phục, bối cảnh, đạo cụ e rằng phải tốn không ít tâm trí, bởi vì mọi thứ trong căn phòng này đều mang phong cách và kiểu dáng của nửa thế kỷ trước, mà những biến động xã hội trong hơn nửa thế kỷ này lại quá lớn, đến cả kiểu dáng ấm trà chén trà cũng đã thay đổi không biết bao nhiêu lần. Tuy nhiên, tôi tin chắc các đồng chí nhất định sẽ vượt qua khó khăn; tôi cũng không cần phải nói nhiều ở đây về việc nên dùng loại ấm chén như thế nào nữa.〕
〔Tôi nhất định phải nói thêm: Mọi thứ trong phòng này không những phải bài trí theo phong cách của nửa thế kỷ trước, mà điều quan trọng hơn là phải khiến người ta vừa nhìn vào đã nhận ra ngay, đây là một gia đình trung lưu thời bấy giờ — ngoài thành có mấy chục mẫu ruộng, trong thành có một hiệu vải không lớn không nhỏ, hơn nữa trong nhà lại có người đọc sách. Nói chi tiết hơn một chút, gia đình này có lẽ đã sống ở Bắc Kinh qua mấy đời. Rốt cuộc là bao nhiêu đời, và mỗi đời làm nghề gì, chúng ta chưa từng xem gia phả của họ nên không dám nói bừa. Chúng ta chỉ biết: từ thời ông nội của Tần Bác Nhân, gia đạo ngày càng hưng vượng. Đến đời cha của anh (đã mất), không những làm ăn phát tài hăng hái hơn, mà còn có đủ khả năng chu cấp cho Bác Nhân ăn học, muốn thay đổi môn phong. Cho nên, người con trai lớn Bác Nhân trở thành một người khá có học thức, còn người con thứ hai là Trọng Nghĩa thì nối nghiệp cha, quản lý việc kinh doanh. Bác Nhân cũng cưới được con gái của Cố Tú tài làm vợ. Người con thứ ba là Thúc Lễ là con "út", được chiều chuộng, tuy thông minh nhưng học hành không thành, lại nhiễm phải đủ thứ thói hư nết xấu ngoài đường ngoài chợ, rất có thể trở thành một kẻ lưu manh nhỏ.〕
〔Bác Nhân ở một mình trong phòng. Thời tiết rất nóng, nhưng anh vẫn không chịu cởi áo dài, tỏ vẻ mình là người đọc sách có giáo dưỡng. Anh đang dùng chữ khải ngay ngắn để chép một văn bản. Viết được vài chữ lại nhẹ nhàng lau mồ hôi trên đầu, tránh để giọt mồ hôi rơi xuống giấy. Anh cố tỏ ra bình tĩnh, nhưng trong lòng lại vô cùng hưng phấn.〕
〔Cố Sư Mạnh (vợ Bác Nhân) bưng một chiếc khay sơn, trên có một chiếc ấm sứ khá lớn, nhẹ nhàng bước vào.〕
〔Sư Mạnh đứng lại, ngẩn ngơ một lúc mới cất lời; biết anh không thích có người vào quấy rầy.〕
Cố Sư Mạnh: (Trước tiên nhẹ nhàng ho một tiếng) Lão thái thái bảo tôi mang ít nước canh ô mai sang cho anh, múc từ lu băng ra, mát lạnh đấy! (Tiến lại gần)
Tần Bác Nhân: (Rất bực vì cô đến làm phiền, vốn định không thèm để ý, nhưng cô đã phụng mệnh mẹ mà đến thì không thể không tiếp; đứng dậy) Lão thái thái đang làm gì đấy?
Cố Sư Mạnh: (Đặt ấm xuống) Ăn cơm trưa xong, hút hai hơi thuốc...Hút thuốc phiện...
Tần Bác Nhân: Chán thật!
Cố Sư Mạnh: (Biết anh không thích bất kỳ ai hút thuốc á phiện, nhưng giả vờ như không nghe thấy tiếng thở dài của anh) Chợp mắt một lúc, giờ đang nói chuyện với bác sĩ Mạnh.
Tần Bác Nhân: Bác sĩ Mạnh lại tới à? Lão thái thái... (Rõ ràng biết lão thái thái không có bệnh)
Cố Sư Mạnh: (Đã đoán được Bác Nhân định nói gì) Lão thái thái không có bệnh, nhưng buồn chán quá, mong có người đến nói chuyện một lúc. Mới lại, hút thuốc nhiều thì ruột gan bứt rứt nóng nảy, lúc nào cũng phải uống ít thuốc mát để nhuận tràng chứ.
〔Đúng lúc này, cậu Ba Thúc Lễ bắt chước cách hát của phái Vương, hát lớn "Vũ Viên mã thượng nộ khí xùng..."〕
Tần Bác Nhân: (Bực bội) Hừ!
Cố Sư Mạnh: (Làm như rất hiểu tuồng) Nói đi cũng phải nói lại, giọng của cậu Ba thật trong trẻo dễ nghe đấy chứ!
(Lại sợ chồng trách mắng, vội đổi giọng) Cậu Ba hát vài câu, cũng là để giải khuây cho lão thái thái mà.
Tần Bác Nhân: Đến đời chúng ta, nhà họ Tần mới khó khăn lắm mới có được người đọc sách, sao lại suốt ngày không có việc gì đi học hát tuồng cơ chứ?
Cố Sư Mạnh: (Không muốn tỏ thái độ) Thôi thì, anh không sang thăm bác sĩ Mạnh một chút à? Kẻo lại để lão thái thái bảo anh không biết lễ nghĩa!
Tần Bác Nhân: Tôi đang bận ở đây này!
Cố Sư Mạnh: (Tiến lại ngó văn bản trên bàn, Bác Nhân liền lật úp văn bản lại, không cho cô xem) Thật đấy, anh đang viết cái gì thế?
Tần Bác Nhân: À — cô không cần quản đâu, dù sao cũng không phải chuyện của đàn bà các cô!
Cố Sư Mạnh: Nhưng là chuyện của đàn ông, phụ nữ chúng tôi cũng nên quan tâm chứ!
Tần Bác Nhân: Chẳng lẽ cô...
Cố Sư Mạnh: Tôi làm sao?
Tần Bác Nhân: Chẳng lẽ cô nghi ngờ tôi...
Cố Sư Mạnh: Không phải nghi ngờ, mà là không yên tâm!
Tần Bác Nhân: Sao lại không yên tâm? Tôi có điểm gì khả nghi à?
Cố Sư Mạnh: Anh đừng nóng bội, nghe tôi nói đã! Mấy ngày nay rồi, tự anh không nhận ra, chứ tôi nhìn thấy rõ lắm, hệt như bị trúng bùa trúng ngải ấy. Ăn không ngon, ngủ không yên, lúc thì tự nhiên cười phì một cái, lúc thì cau mày ngẩn ngơ!
Tần Bác Nhân: Thật thế à? Bây giờ tôi trông thần thần thần trí trí thế sao?
Cố Sư Mạnh: Nhìn mắt anh kìa, sáng rực lên ấy, giống hệt hai con mắt của con mèo đen nhà mình, hơi đáng sợ đấy!
Tần Bác Nhân: Tôi ấy à, tôi là trong lòng đang vui!
Cố Sư Mạnh: Chuyện gì làm anh vui thế? Anh chẳng nói với tôi nửa lời!
Tần Bác Nhân: Tôi không nói, cô cũng nên biết chứ. Từ xưa đến nay có mấy vị hoàng đế được như Đương kim Vạn tuế nhà ta! Cô không biết ngày 23 tháng 4 đã ban chiếu dụ biến pháp rồi sao?
Cố Sư Mạnh: Ồ, thế thì ông cụ đoán đúng rồi à?
Tần Bác Nhân: Nhạc phụ tới rồi ư?
Cố Sư Mạnh: (Gật đầu) Cụ muốn nói chuyện với anh đấy!
Tần Bác Nhân: Cô đấy, ngay từ đầu vốn chẳng phải đến để đưa canh ô mai, mà là để bảo tôi sang nói chuyện với cụ!
Cố Sư Mạnh: Kìa anh, lắm tâm tư quá cơ!
Tần Bác Nhân: Tâm tư của cô cũng có ít đâu, con gái Tú tài mà! Mau xin cụ sang nói chuyện với lão thái thái trước đi, tôi ở lại một lúc rồi sang thỉnh an cụ.
Cố Sư Mạnh: Được rồi! (Định đi lại đứng khựng lại) Tôi nói này, anh biết tôi xuất thân nghèo khó, tôi không sợ chịu khổ. Cho dù anh có đi dạy học tư, một ngày húp hai bữa cháo, tôi cũng sẽ không thốt ra lời oán thán.
Tần Bác Nhân: Tôi chưa đến mức rơi vào bước đường đó đâu, nhà mình vẫn còn chút gia sản mà!
Cố Sư Mạnh: Đó chỉ là ví dụ thế thôi. Ý tôi là, anh đừng vì muốn làm quan phát tài mà bất chấp thủ đoạn làm bừa đấy nhé!
Tần Bác Nhân: Tôi không phải loại tiểu nhân "Cùng tư lạm hĩ"! (bắt đầu làm bừa khi lâm vào cảnh nghèo)
Cố Sư Mạnh: Anh mà không cẩn thận, rước họa vào thân thì tôi biết làm sao?
Tần Bác Nhân: Cô toàn nghĩ vớ nghĩ vẩn, tôi không làm chuyện gì có lỗi với ai đâu! 〔Có tiếng trẻ con khóc.〕
Cố Sư Mạnh: Ôi! Đại Bảo tỉnh rồi! (Định đi)
Tần Bác Nhân: Đừng có nuông chiều nó quá, cứ khóc là bế lên! Thằng Ba nhà mình chẳng phải cũng do lão thái thái chiều quá mà hỏng đấy thôi!
Cố Sư Mạnh: Lão thái thái có cho phép đứa trẻ khóc một tiếng nào đâu! (Đi ra ngoài) Trời nóng, anh viết ít thôi nhé!
Tần Bác Nhân: Tôi không nóng! Tôi...
Tần Thúc Lễ: (Ngâm nga lời tuồng, tay cầm đơn thuốc, chạy vào, va phải chị dâu ở cửa) Chị dâu, mau vào xem Đại Bảo đi! Hừm, cái giọng của cu cậu khá phết đấy, lớn lên chắc chắn hát được vai Hắc đầu!
Cố Sư Mạnh: (Nói ngược lại) Thế thì tuyệt quá rồi còn gì! (Đi xuống)
Tần Thúc Lễ: Anh cả, cho em một lạng bạc, em đi bốc thuốc cho mẹ!
Tần Bác Nhân: Thuốc gì thế? Mà đắt vậy! (Cầm lấy đơn thuốc, xem qua) Mấy vị thuốc bắc, không đáng giá năm trăm tiền. (Bắc Kinh ngày trước tính một tiền là một trăm, mười tiền là một điếu)
Tần Thúc Lễ: Bác sĩ Mạnh dặn em rồi, phải bảo với mẹ là đáng giá một lạng bạc, nếu không thì thuốc không linh nghiệm đâu!
Tần Bác Nhân: Thế chú cầm năm trăm tiền mà đi.
Tần Thúc Lễ: Thế thì ai thích đi bốc thuốc thì đi, em không rảnh thế đâu!
Tần Bác Nhân: Chú đòi một lạng bạc để làm gì?
Tần Thúc Lễ: Anh cả, anh xem, hôm nay ở phiếu phòng tổng duyệt, em diễn bài Văn Chiêu Quan. Chuyện tốn tiền mua mặt mũi, em có thể đi tay không được sao?
Tần Bác Nhân: Hóa ra là vậy! Tôi không thích hát tuồng, cũng không muốn trong nhà xuất hiện một kẻ xướng ca!
Tần Thúc Lễ: Anh cả! Anh chẳng hiểu cái gì cả!
Tần Bác Nhân: Nói lại xem, chú Hai quản gia, đi mà đòi chú ấy! Đừng có suốt ngày làm phiền tôi!
Tần Thúc Lễ: Chịu thôi, anh Hai có ở nhà đâu!
Tần Bác Nhân: Tìm chị Hai chú ấy!
Tần Thúc Lễ: Chị ấy ư? Gà trống gốm, vắt cổ chày ra nước! Được rồi, anh cả, em xái đầu thỉnh an anh! Anh ủng hộ em trận này đi!
Tần Bác Nhân: (Dở khóc dở cười) Chú đấy, cậu Ba, chú thông minh như thế, sao không làm việc gì đàng hoàng tử tế đi?
Tần Thúc Lễ: Hát tuồng hay rồi, có thể vào nội đình làm Cung phụng, ăn lương nhận bạc cả vốc, lẽ nào đó không phải việc đàng hoàng? Anh từ nhỏ tay không rời sách, đến tận hôm nay vẫn chưa ngoi lên được quan chức nửa phần, thế mới là không hời đấy!
Tần Bác Nhân: (Bị cậu Ba gãi đúng chỗ ngứa) Đừng nói nữa, đừng nói nữa! (Kéo hộc bàn lấy ra ít tiền giấy) Tôi chỉ có bấy nhiêu tiền thôi, cầm đi hết đi, thế đã vừa lòng chưa? 〔Ngoài cửa chị Hai gọi cậu Ba.〕
Tần Thúc Lễ: (Vội giấu tiền đi, chạy ra đón) Chị Hai, em đi ngay đây! Chị đưa em tiền thuốc đi chứ!
Tần Bác Nhân: Cậu Ba!
〔Tần Thúc Lễ vội vã vái chào anh cả một cái.〕
Tần Triệu thị: (Ở cửa) Cho chú năm trăm tiền này, mau đi đi! (Đưa tiền)
Tần Thúc Lễ: (Nhìn tiền) Chà chà, có bấy nhiêu tiền thôi sao, người ta chạy ngược chạy xuôi, trời nóng nực thế này, lẽ nào không được uống bát canh ô mai gì đó à?
Tần Bác Nhân: (Tức giận) Ở đây có này, uống xong rồi hãy đi!
Tần Triệu thị: Anh cả, đừng nghe cậu Ba, canh ô mai còn chưa ướp lạnh, chú ấy đã uống hết nửa hũ rồi!
Tần Thúc Lễ: Chị Hai, đừng làm tổn thương lòng em thế chứ! Em mới uống có một chút xíu thôi mà! (Chạy ra ngoài) 〔Ngoài sân có khách hỏi: "Bác Nhân có nhà không?" Cậu Ba đáp: "Có nhà, mời vào!"〕
Tần Triệu thị: Ôi! Có khách đến rồi! (Vội đi xuống)
Tần Bác Nhân: (Thu dọn văn bản trên bàn, đi ra đón) Ai đấy?
〔Khâu Tử Hậu, Khâu Lập Bản, Tăng Mặc Hiệp cùng đi vào.〕
Khâu Tử Hậu: Bác Nhân, mấy ngày nay không gặp rồi!
Tần Bác Nhân: Khâu lão bác! Cụ vẫn khỏe mạnh Chứ? Mặc Hiệp! Sao hai người lại gặp nhau thế này?
Tăng Mặc Hiệp: Sư huynh, thật đúng là tam sinh hữu hạnh, em gặp Khâu lão bác ở ngoài cửa. Khâu lão bác, nếu cụ... thì cháu xin phép vào thăm lão thái thái trước.
Khâu Tử Hậu: Chuyện không có gì phải giấu giếm cả, cùng nói chuyện đi! Lập Bản, chào Bác Nhân đại huynh đi con.
Khâu Lập Bản: Đại huynh, anh khỏe không?
Tần Bác Nhân: Mời vào! Mời vào!
〔Tăng và Khâu nhường nhau một hồi lâu, không ai chịu vào trước. Kết quả vẫn là Tăng thắng, cụ Khâu cất bước vào trước. Tăng lại nhường với thiếu gia nhà họ Khâu, lại thắng nữa; anh thà nhường nhịn suốt 24 giờ chứ quyết không thất lễ. Vào đến phòng, Tăng vốn định tiếp tục giành chiến thắng để hai cha con nhà họ Khâu ngồi ghế trên, nhưng thấy cụ Khâu có vẻ không kiên nhẫn nữa mới chịu thôi. Mọi người ngồi xuống.〕
Tần Bác Nhân: Mời mọi người nới bớt y phục ra cho thoải mái, trời thật là nóng quá! (Rót canh ô mai cho mọi người) Mời dùng chút nước mát!
Khâu Tử Hậu: Ta không làm phiền cháu lâu, nói thẳng vào vấn đề, ta đến đây là muốn thỉnh giáo một việc!
Tần Bác Nhân: Đâu dám! Bác có điều gì chỉ dạy ạ?
Khâu Tử Hậu: (Như thể đã chuẩn bị sẵn lời lẽ từ lâu) Bác Nhân này, mấy chục năm qua, đất nước ta nội chính không sửa sang, ngoại hối dồn dập tới, quốc gia nguy vong chỉ trong sớm chiều. Lão bản thân đã quá nửa đời người, vô năng vô lực rồi! Ta muốn cho Lập Bản vượt đại dương đi sang nước ngoài học lấy ít tân học vấn. Lão chỉ có mỗi mụn con này để an ủi tuổi già; thế nhưng, quốc gia hưng vong, thất phu hữu trách, nước mà không còn thì thứ dân sống ở đâu?
Tăng Mặc Hiệp: Bác nhìn xa trông rộng, cháu bái phục sát đất!
Tần Bác Nhân: Bác muốn cho Lập Bản đệ sang nước nào ạ?
Khâu Tử Hậu: Đây chính là điều ta muốn đến thỉnh giáo. Tân học của cháu giỏi hơn ta, bác cổ thông kim, cháu hãy cho một ý kiến! Trong lòng ta chỉ có hai nước Anh và Pháp...
Tăng Mặc Hiệp: Đúng vậy! Anh Pháp đều là cường quốc cả!
Tần Bác Nhân: Việc đó còn phải xem Lập Bản đệ muốn học ngành gì nữa chứ?
Tăng Mặc Hiệp: Lời nói một mũi tên trúng đích! Khâu bác phụ, thứ lỗi cho cháu nhiều lời! Cháu thấy, điểm yếu của chúng ta là không có chiến hạm pháo lớn, giáp kiên binh lợi, Lập Bản huynh hình như nên đi học về cơ khí hoặc quân sự mới đúng.
Khâu Tử Hậu: Mặc Hiệp, không phải như thế! Trận Giáp Ngọ, chúng ta có hạm đội mà toàn quân bị diệt sạch! Cục máy móc đặt khắp nơi ở Nam Dương mà quốc gia vẫn suy thoái như cũ. Đương kim Vạn tuế anh minh xưa nay chưa từng có, ban dụ biến pháp để định quốc sách. Sự an nguy hưng vong hôm nay phải quyết định ở nội chính, nội chính không sửa sang thì dù có giáp kiên binh lợi cũng không thể cứu vãn nguy vong! Cho nên, ta muốn cho Lập Bản đi học về chính sự. Lấy cái mạnh của người bù cái yếu của ta, chính pháp minh bạch thì việc cường quốc mới có hy vọng!
Tăng Mặc Hiệp: Bác phụ, nghe bác nói một đêm thật bằng đọc sách mười năm! Khâm phục! Khâm phục!
Khâu Tử Hậu: Bác Nhân, cháu thấy thế nào?
Tần Bác Nhân: Ý kiến của bác thật là chí lý! (Vội lấy văn bản vừa cất lúc nãy từ trong hộc bàn ra)
Bác xem này, Thánh thượng đã mở đường ngôn luận, cháu quyết định dâng sớ trình bày chút ý kiến hẹp hòi của mình. Những điều ghi trên sớ chính là trùng khớp với kiến giải sáng suốt của bác! Bác xem! Bác xem!
Khâu Tử Hậu: (Cầm lấy văn bản, nhưng không đọc) Cháu và ta cùng chung kiến giải sao? Cháu thấy ta nghĩ đúng chứ? Vậy thì, nói cho ta biết, Lập Bản nên đi nước nào?
(Tiện tay đặt văn bản xuống)
Tần Bác Nhân: Tiểu điệt nghĩ rằng đi Anh tốt hơn!
Tăng Mặc Hiệp: Trông mặt bắt hình dong, nước Anh là quốc gia của các anh hào, tốt lắm!
Tần Bác Nhân: Nước Anh theo chế độ quân chủ lập hiến, rất thích hợp để ta tham khảo chứng minh. Nước Pháp nhiều lần cách mạng, chém giết vô số, hình như không nên bắt chước. Tổng thống nước Pháp...
Tăng Mặc Hiệp: Từ tiếng Tây gọi là "Bạch lý tỉ thiên đức".
Tần Bác Nhân: ...Vài năm lại thay một lần, cũng không bằng vị hoàng đế vạn thế một dòng có thể quy tụ lòng dân, như mặt trời giữa ban ngày, ánh sáng chiếu khắp nơi.
Khâu Tử Hậu: Bác Nhân, lời của cháu rất hợp ý ta! Dù có phải khuynh gia bại sản, ta cũng nhất định gửi Lập Bản đi.
Tần Bác Nhân: Thế thì, Lập Bản đệ, đệ thấy thế nào?
Khâu Lập Bản: Đã được cha tận tình vun đắp, con nhất định sẽ hiểm nguy vượt đại dương, muôn chết không từ!
Tăng Mặc Hiệp: Hay! Cha nào con nấy! Giả sử cháu không vướng bận gia đình thì cháu nhất định đã theo sau Lập Bản huynh để kiếm lấy cái danh Tiến sĩ Tây, Trạng nguyên Tây rồi! Lập Bản huynh, chúc huynh vạn dặm tung cánh, tiền đồ rộng lớn!
Khâu Tử Hậu: Mặc Hiệp à, một người là chuyện nhỏ, quốc gia mới là chuyện lớn! Bác Nhân, không làm mất thời gian của cháu nữa, hôm khác lại tới thỉnh giáo! (Vội ngăn Tăng) Khách không tiễn khách!
Tăng Mặc Hiệp: (Dù thế nào cũng phải tiễn) Bác mời đi ạ!
〔Bác Nhân và Tăng tiễn hai cha con nhà họ Khâu. Căn phòng trống một lúc, Sư Mạnh cùng Cố lão gia bước vào.〕
Cố Sư Mạnh: Thầy hãy khuyên lơn anh ấy cẩn thận, đừng nổi giận đấy nhé!
Cố Tú tài: Thầy biết rồi, con vào xem Đại Bảo đi!
Cố Sư Mạnh: Hãy nói lý lẽ với anh ấy, đừng bực tức, tính anh ấy cứng cỏi lắm đấy! (Đi xuống)
Cố Tú tài: Được rồi! (Thấy văn bản trên bàn, rút kính lão ra đeo vào xem) 〔Bác Nhân cùng Tăng tiễn khách quay lại, vừa đi vừa nói chuyện.〕
Tăng Mặc Hiệp: Đúng vậy, em càng ngẫm nghĩ càng tin phục, Trái Đất nhất định là hình tròn!
Tần Bác Nhân: (Thấy nhạc phụ) Ôi, nhạc phụ khỏe không ạ?
Cố Tú tài: (Đặt văn bản xuống, tháo kính ra) Khỏe! Mặc Hiệp, anh vừa nói cái gì đấy?
Tăng Mặc Hiệp: Cụ khỏe không ạ, thày?
Cố Tú tài: Tôi đều khỏe cả, chỉ là không yên tâm về lũ trẻ các anh thôi! Tôi là thầy giáo vỡ lòng của hai anh, tôi có bao giờ nói Trái Đất hình tròn chưa? Trái Đất mà hình tròn thì cái thân già này đã rơi tỏm xuống từ lâu rồi!
Tăng Mặc Hiệp: Trái lại em chỉ nghe người ta nói thế thôi, chứ trong lòng đâu có tin!
Cố Tú tài: Chẳng phải sao? Giả vờ duy tân! Trái Đất rõ ràng là bằng phẳng, lại giương mắt lên phao tin đồn nhảm bảo là tròn! Chẳng lẽ trên mặt đất chỗ nào cũng giống như cầu Lạc Đà sao?
Tăng Mặc Hiệp: Thầy đừng tức giận! Việc đó... em đi thăm lão thái thái chút đây (tìm cớ đi ra ngoài)
Cố Tú tài: Bác Nhân, lại đây! Thầy nói chuyện tử tế với anh.
Tần Bác Nhân: Có chuyện gì, thầy cứ dặn dò ạ!
Cố Tú tài: Thời gian qua, anh toàn làm cái gì thế?
Tần Bác Nhân: E là thầy đã đoán ra rồi ạ?
Cố Tú tài: Đoán ra à? Thầy đã dò hỏi ngọn ngành rồi! Anh suốt ngày tụ tập với đám duy tân phái kia, tham gia học hội này học hội nọ, lại còn đến tận nhà họ, chép văn bản cho họ. Có chuyện đó không?
Tần Bác Nhân: Có... có ạ!
Cố Tú tài: Anh có biết hay không, bọn họ là muốn làm phản đấy?
Tần Bác Nhân: Ai muốn làm phản ạ?
Cố Tú tài: Anh còn cố tình hỏi nữa à!
Tần Bác Nhân: Con biết họ muốn duy tân cứu quốc, chứ không hề muốn làm phản. Hoàng đế cũng muốn lập hiến duy tân, dốc sức làm cho giàu mạnh! Lập hiến không phải làm phản, mà là để lòng dân thấu đến quan trên, làm cho Hoàng đế càng được yêu mến kính trọng hơn!
Cố Tú tài: Ồ! Hoàng đế đồng ý, Thái hậu có đồng ý hay không? Anh đồng ý, tôi có đồng ý hay không? Đại quyền nằm trong tay Thái hậu, binh quyền nằm trong tay Vinh Trung đường! Thái hậu giậm chân một cái là cái đầu của các anh rơi sạch!
Tần Bác Nhân: Thầy cũng biết nhiều chuyện quá nhỉ!
Cố Tú tài: Vì anh mà thầy phải đi dò hỏi khắp nơi đấy!
Tần Bác Nhân: Sao thầy không đi xem thử, những điều chúng con bàn luận, những việc chúng con làm là cái gì?
Cố Tú tài: Tôi né còn không kịp, lại còn đích thân đi xem nữa à!
Tần Bác Nhân: Chúng con quỳ xin Thái hậu, Hoàng đế lập hiến, huống chi Hoàng đế cũng đã đồng ý rồi, sao đến mức phải chém đầu cơ chứ?
Cố Tú tài: Từ xưa đến nay "Quân giáo thần tử, thần bất tử bất trung". Vua là vua, tôi là tôi, các anh lại muốn dùng cái loại hiến pháp gì đó để quản Hoàng đế, hoang đường!
Tần Bác Nhân: Thưa thầy, các cường quốc phương Tây đã làm như thế rồi ạ!
Cố Tú tài: Bọn quỷ Tây là bọn quỷ Tây, chúng ta là chúng ta! Lấy chính bản thân tôi làm ví dụ, tôi đã hơn năm mươi tuổi rồi mới chỉ đỗ cái Tú tài. Tôi có đành lòng không? Hừ, chỉ cần tôi còn thở, tôi vẫn sẽ đi thi, sáu mươi bảy mươi tuổi đỗ Cử nhân Tiến sĩ cũng chẳng muộn. Các anh lại đòi bãi bỏ khoa cử, làm cho tôi mãi mãi không có ngày ngẩng đầu lên, biết bao nhiêu người đọc sách mãi mãi không có ngày ngẩng đầu lên, anh thử nghĩ xem, đó có phải là việc hợp lòng người không?
Tần Bác Nhân: Khoa cử vẫn chưa bãi bỏ, chỉ là đổi Bát cổ thành Sách luận mà thôi.
Cố Tú tài: Tôi viết văn Bát cổ cả đời, tôi chỉ biết Bát cổ có thể giúp tôi làm rạng rỡ tổ tông, mang lại vinh hoa phú quý cho vợ con! Cái trò này của các anh thì tính là gì? Có thể đem lại lợi ích gì chứ?
Tần Bác Nhân: Biến pháp có lợi cho cả nước, không chỉ riêng bản thân con được hưởng lợi! Dù có vì bản thân con đi nữa, các vị đại nhân có thể bảo tiến cử con, một khi con có được một chức quan nửa chức quan, con quyết không phụ ân hoàng thượng, nhất định tận trung báo quốc!
Cố Tú tài: Ha ha ha! Bác Nhân, anh làm tôi phải cười nhạo đấy! Bỏ con đường chính đạo khoa cử công danh không đi, lại cứ chờ người ta bảo cử, lại còn là phe duy tân bảo cử nữa chứ, đây chẳng phải là bỏ đường quang mà đâm vào bụi rậm, tự chuốc lấy họa sát thân sao? Mấy vị đại nhân đó đỏ mặt được mấy ngày? Bọn họ xong đời, anh cũng xong đời theo đấy! Ông Tướng quốc Ổng đã bị cách chức, lập tức rời kinh thành, lẽ nào anh vẫn chưa nhìn ra gió thổi về chiều nào sao?
Tần Bác Nhân: Con nghe nói, Viên đại nhân có thể giúp phe duy tân một tay! Ông ấy có tân quân mà!
Cố Tú tài: Viên đại nhân làm quan to, cưỡi ngựa chiến, mà lại đi giúp cái lũ duy tân các anh chắc? Bác Nhân à, nhà họ Tần nhà anh vốn dĩ làm nghề buôn bán, đến đời anh mới biết đến đọc sách. Thầy thấy anh chăm học hiếu hỏi, có triển vọng nên mới gả con gái yêu cho anh. Anh thử nghĩ xem, nếu anh gây ra họa lớn, con gái thầy còn trẻ tuổi như thế thì biết làm sao? Nó đã sinh cho nhà họ Tần các anh một đứa con trai, nối dỗi tông đường, sao anh có thể lầm đường lạc lối, tự chuốc lấy họa diệt môn chứ? Anh thử suy nghĩ kỹ xem!
Tần Bác Nhân: (Trầm tư)...
Cố Tú tài: Đây là (chỉ vào văn bản) bản tấu chương của anh à? Thánh nhân nói rồi: "Bất tại kỳ vị, bất mưu kỳ chính!" Anh đến cái công danh còn chưa có, sao lại dũng cảm dâng tấu sớ chứ? Đến lúc Thái hậu nổi giận, tất cả những kẻ dâng thư đều bị định tội! (Cầm văn bản lên, xé vụn)
Tần Bác Nhân: (Lại gần cướp lấy nhưng đã muộn) Thầy... (Giận dữ, nhưng không làm gì được)
Cố Tú tài: Thầy làm thế là vì anh!
Tần Bác Nhân: Con là vì nước Đại Thanh!
Cố Tú tài: Nước Đại Thanh là của Hoàng đế, cần gì đến anh phải nhọc lòng? Rảnh rỗi lại đi nói nhảm cái gì mà quyền lực vua quá lớn, Thiên tử chính là Thiên tử, quyền lực làm sao không lớn cho được? Lại còn ăn nói bậy bạ, bảo Trái Đất hình tròn, Trái Đất đụng chạm gì đến ai chứ... 〔Tăng Mặc Hiệp bước vào.〕
Tăng Mặc Hiệp: Thầy ơi, em nghĩ kỹ rồi, Trái Đất không thể nào hình tròn được! Ạ này, đại sư huynh, lão thái thái muốn cùng cậu Ba đi nghe tổng duyệt, hỏi anh có đi không?
Tần Bác Nhân: Tôi không có tâm trí đâu mà đi nghe hát!
Cố Tú tài: Cần cù có công, hát tuồng vô ích, không đi nghe hát là đúng, nhưng không thể ngồi trong phòng mà học theo tà thuyết được!
〔Thúc Lễ dìu lão thái thái bước lên.〕
Tần lão thái thái: Ông thông gia, cùng đi xem tổng duyệt đi, cũng vui phết đấy!
Cố Tú tài: Cụ biết đấy, cái ông Tú tài nghèo này ngoài gặm sách ra thì chẳng có sở thích nào khác! Bà thông gia mời đi ạ! Chúng ta cùng đi ra ngoài, tôi về nhà đây.
Tần lão thái thái: Bác Nhân, còn con thì sao?
Tần Bác Nhân: Có cậu Ba hầu hạ mẹ rồi, con xin phép...
Tần lão thái thái: Hai cha con nhạc phụ con rể các người đúng là một đôi mọt sách! Thằng Ba, chúng ta đi thôi!
Tần Thúc Lễ: Dạ!
〔Tần lão thái thái, Cố Tú tài, Thúc Lễ cùng đi xuống. Mặc Hiệp cũng đi theo ra ngoài. Bác Nhân nhặt những mảnh giấy vụn trên đất. Mặc Hiệp lại chạy quay vào.〕
Tăng Mặc Hiệp: Sư huynh! À này, (Tìm cớ rút từ trong ngực ra hai bao hồng bao, đưa sang)
Tần Bác Nhân: Cái này là làm gì thế?
Tăng Mặc Hiệp: Vừa rồi ở đây đông người, em không tiện lấy ra. À này, anh với Khang đại nhân, Lương đại nhân đều quen biết nhau mà.
Tần Bác Nhân: Tôi chỉ quen Lương đại nhân. Còn từng viết thư cho Đàm Tự Đồng nữa.
Tăng Mặc Hiệp: Thế thì được rồi! Đây là chút lòng thành của em, anh nói giúp em một lời, xin cho em một việc nhỏ, đỡ phải suốt ngày rảnh rỗi thế này!
Tần Bác Nhân: Đây rõ ràng là hối lộ mà!
Tăng Mặc Hiệp: Không phải! Là chút lòng thành thôi!
Tần Bác Nhân: Các vị đại nhân mà nhìn thấy cái này, (chỉ vào bao đỏ) thì sẽ vĩnh viễn không bao giờ thèm tiếp tôi nữa!
Cầm lấy, mang về đi! Sau này tuyệt đối không được có hành vi như thế này nữa! Chúng tôi ghét nhất là tham quan ô lại, sao có thể...
Tăng Mặc Hiệp: Cứ để lại chỗ anh trước đã, anh xem mà làm!
Tần Bác Nhân: Tôi không giữ đồ bẩn giùm người khác, trả lại cho chú này!
Tăng Mặc Hiệp: Sư huynh, anh khó tính quá đấy!
Tần Bác Nhân: Chú mà là hạng người này thì sau này bớt đến đây thôi!
Tăng Mặc Hiệp: Thôi! Đồng môn từ nhỏ với nhau, đừng có trở mặt không nhận người quen chứ! (Nhận lại bao đỏ) Hẹn gặp lại, sư huynh! (Đi xuống)
〔Bác Nhân ngậm ngùi tức giận, đi qua đi lại trong phòng. Sư Mạnh nhẹ nhàng bước vào.〕
Cố Sư Mạnh: Ông cụ không làm đắc tội với anh đấy chứ?
Tần Bác Nhân: Không có!
Cố Sư Mạnh: Sắc mặt anh trông tệ lắm! Rốt cuộc là có chuyện gì thế? Anh nói cho tôi biết một chút đi!
Tần Bác Nhân: Nói với cô, cô cũng không hiểu được đâu!
Cố Sư Mạnh: Tôi cũng từng đọc Tứ Thư Ngũ Kinh, không đến mức ngốc nghếch lắm đâu!
Tần Bác Nhân: Thế thì có ích gì chứ?
Cố Sư Mạnh: Không nhìn tôi thì nhìn vào mặt Đại Bảo, nói cho tôi một câu đi, anh sẽ không rước họa vào thân chứ! Tôi còn trẻ, gan lại nhỏ, anh không nên giấu tôi, không nói thật lòng!
Tần Bác Nhân: Tôi, tôi, tôi không biết nữa!
——Hạ màn