2

Đối với ái tình thì suốt đời tôi còn là đứa trẻ. Ở quê hương tôi, tình yêu phụ nữ vẫn là tâm tình cao trọng và trong sạch, ngọn lửa tình thoát tự trái tim rung cảm và bốc thẳng lên cao trong khi hai tay kính cẩn đưa lên trời xanh biếc. Theo truyền thống của mẹ, và cũng theo tiếng nói âm thầm của tim tôi, tôi trọng vọng đàn bà, bất cứ ai, nếu họ đẹp và bí hiểm, vượt hẳn chúng ta vì bẩm sinh có cái gì đẹp đẽ và nhất trí, có vẻ thiêng liêng, họ như ngôi sao trên trời hay đỉnh núi xanh lam, xa chúng ta và hầu như gần Thượng Đế hơn. Cũng như cuộc đời khắc nghiệt không phải vì ta quên rắc hạt tiêu vào, tình yêu đã đem lại cho cuộc đời tôi đau khổ cũng như êm dịu. Đàn bà vẫn đứng trên bệ cao của họ nhưng đối với tôi, địa vị ông thầy đạo kính cẩn tôn thờ dễ biến thành địa vị anh si ngốc bị nhục mạ nom đáng tức cười một cách đau xót.

Gần như ngày nào đi ăn sáng tôi cũng gặp Rose Girtanner. Một cô gái mười bảy tuổi người óng ả cân đối. Khuôn mặt mảnh mai, da nâu tươi tắn đẹp thanh nhã, phản ánh một đời sống nội tâm thanh lịch, vẫn một nét chung ấy còn phản phất trên mặt bà thân mẫu, hơn nữa, nét chung của bà và cụ của nàng. Giòng họ lâu đời này thuộc về xã hội thượng lưu, từ thế hệ nọ sang thế hệ kia đều là những trang phụ nữ ý nhị và thanh lịch, tươi tắn, cao quý, đẹp vẹn toàn. Chúng tôi có bức chân dung một người con gái giòng họ Fugger do một hoạ sĩ vô danh vẽ từ thế kỷ XVI; thật là một bức ảnh xinh đẹp nhất mà tôi được thấy. Đàn bà trong họ Girtanner thuộc về loại đó, Rose cũng thế.

Dĩ nhiên, thời ấy tôi chưa hiểu được những điều nói trên đây. Tôi chỉ biết ngắm nàng, ngắm vẻ người bình tĩnh và thanh lịch của nàng cà tôi nhận thấy vẻ cao quý trong cử chỉ giản dị của nàng. Đến tối, giữa chỗ mờ ảo, tôi ngồi suy nghĩ hoài cho đến lúc thấy người nàng, khuôn mặt nàng hiện ra sáng sủa, tâm hồn con trẻ của tôi rung động một cách dịu dàng kỳ ảo. Nhưng những phút vui sướng đó chẳng bao lâu mất hết tính chất tinh thần, và tôi phải qua những phút đau khổ cay chua. Bất thần tôi có cảm tưởng là nàng xa lạ hẳn với tôi, không quen biết tôi, không hỏi han gì đến tôi, khuôn mặt xinh đẹp trong mơ mộng chỉ là cái gì đánh cắp của con người thượng thặng ấy. Và đúng lúc tôi cảm thấy điều ấy một cách mạnh mẻ và đau đớn nhất, tôi cũng trông thấy hình ảnh nàng sống động và có hơi thở thực sự ở trước mắt trong vài giây, một luồng rung cảm nóng bừng và đen tối ùa vào trái tim làm cho những mạch máu xa xôi nhất trong người tôi phải đau đớn kỳ dị.

Có ngày, tôi đang ngồi trong lớp hay đang đánh lộn rất hăng, đợt sóng rung cảm ấy bỗng nổi lên. Tôi nhắm mắt lại, buông thõng hai tay, cảm thấy như mình trôi tuột vào một vực thẳm nóng ran cho đến lúc tiếng la của giáo sư hay cái đấm của thằng bạn đánh thức tôi dậy. Tôi tránh ra ngoài cuộc đời, tôi trú ẩn vào thiên nhiên, trong cơn mơ mộng kỳ dị tôi đưa hai mắt bỡ ngỡ nhìn đời. Bất thần tôi lý hội được như một mạc khải vẻ đẹp và mầu sắc của thế gian, hào quang và thiên khí luân lưu trong lòng sự vật, giòng sông xanh, mái nhà đỏ, rặng núi lam. Nhưng vẻ đẹp ấy không làm tôi khuây khoả, tôi chỉ thưởng thức trong nỗi buồn êm ả. Vạn vật càng đẹp vạn vật càng xa lạ với tôi, tôi không dự phần vào, tôi chỉ đứng ở ngoài. Và ý nghĩ âu sầu của tôi lại quanh quẩn trở lại với Rose; nếu tôi chết lúc này hẳn nàng không biết, nàng cũng chẳng hỏi thăm cho biết, chẳng lấy làm buồn.

Tuy thế nhưng tôi không tìm cách cho nàng chú ý đến tôi. Tôi những muốn tặng nàng cái gì đó thật phi thường mà không để nàng biết ai tặng.

Rồi quả nhiên tôi làm nhiều thứ chỉ vì nàng. Nhân dịp được nghỉ vài ngày, nhà trường cho phép tôi về thăm nhà. Ở nhà tôi làm đủ mọi chiến công oanh liệt để tỏ lòng yêu mến Rose. Tôi leo lên một ngọn núi thật hiểm trở, chọn phía nào khó leo nhất. Tôi bơi thuyền dưới hồ, vượt những chặng đường thật xa trong một thời gian kỷ lục. Sau mỗi chiến công như vậy tôi trở về nhà mệt nhoài, rám nắng và đói như cào, nhưng tôi nghĩ rằng còn phải nhịn ăn uống cho đến tối. Tất cả chỉ vì Rose Girtanner. Tôi khắc tên nàng và lời tán tụng nàng vào những núi đá thật xa và những hốc đá kín đáo chưa ai đặt chân đến.

Trong những dịp ấy tuổi trẻ của tôi có cơ hội bù lại những ngày sống mòn mỏi trong lớp học. Vai tôi rộng ra, mặt và cổ tôi bắt nắng, các bắp thịt tôi căng phồng.

Trước ngày nghỉ cuối cùng tôi cố công đi kiếm hoa để tặng người tình. Tôi đã để ý thấy ở những triền núi([1]) hay đi qua, có những dải đất hẹp mọc hoa edelweiss, những thứ cây ốm o, có ánh bạc đó lại không hương và không lộng lẫy, tôi cho là không có hồn và kém vẻ đẹp. Trái lại tôi biết có mấy bụi hồng núi Alpes ở dưới một cái vực sâu, hồng này ra hoa rất chậm và khó hái điều đó làm tôi càng ham. Phải hái cho kỳ được. Tuổi trẻ và tình yêu không có cái gì là làm không được, sau cùng tôi đi tới đích, hai tay xây xát, bắp vế rụng rời. Trong tình trạng nguy hiểm ấy tôi không thể kêu lên vì sung sướng, nhưng trong tim tôi đầy hoan lạc có tiếng hát vang, tôi cẩn thận ngắt những cành hoa rất rắn, cầm ở tay. Đến lúc trở về phải ngậm hoa trên miệng và bò giật lùi. Chỉ có Trời mới biết đứa trẻ táo gan làm cách nào để xuống dưới chân mỏm đá được yên lành. Khắp vùng núi đã hết mùa hồng từ lâu, tôi cầm trong tay bó hoa cuối cùng trong năm này, nụ cười hé mở.

Ngày hôm qua, trong suốt năm giờ đi đường tôi phải cầm lăm lăm ở tay. Mới đầu tim tôi đập mạnh, mong mỏi chóng đến tỉnh gặp người đẹp, nhưng càng đi xa núi tình cố hương càng kéo tôi về nhà. Chuyến đi xe hoả ấy tôi nhớ mãi! Ngọn Sennalpstock đã khuất từ lâu, bây giờ đến lượt những ngọn khác lần lượt đã khuất phía sau; mỗi ngọn lìa khỏi trái tim tôi để lại một cảm giác đau đớn. Núi non quen thuộc khuất hết, bây giờ là một đồng bằng mênh mông xanh rờn. Chuyến đi thứ nhất của tôi không để ý đến những sự kiện này. Nhưng lần này tôi xao xuyến buồn rầu như thể bị bắt buộc phải đến sống ở những nơi bình địa, không bao giờ được về ở núi, mất quyền sống ở quê hương. Đồng thời trước mặt tôi hiện ra khuôn mặt mảnh mai của Rose Girtanner, thanh lịch nhưng xa lạ, lạnh lùng, không để ý gì đến tôi đến nỗi tôi nghẹt thở vì khổ sở đau đớn. Trước khung cửa toa tàu vun vút đưa qua nào làng mạc vui tươi sạch sẽ với tháp cao, chòi trắng, nào dân cư kẻ ra người vào, nói cười, hút thuốc, chào hỏi nhau, bông đùa với nhau, họ đều là người đồng ruộng cử chỉ nhẹ nhõm, ăn nói hoạt bát, tính tình hoà nhã, còn tôi, người nặng nề miền núi, tôi sống với họ, khăng khăng giữ lấy cục lầm lì, buồn so. Tôi có cảm tưởng từ đây phải bỏ núi rừng mà không bao giờ vui vẻ, khéo léo, thư thái, tự chủ như họ được. Những người như thế sẽ chế nhạo tôi, Rose Girtanner sẽ lấy một người như thế; tôi luôn luôn gặp những người như thế ngăn bước đường đi hay lấn tôi từng bước.

Tôi trở lại tỉnh thành với ý nghĩ ấy. Vừa chào hỏi xong, tôi vội bước lên gác thượng mở rương ra lấy một tờ giấy lớn. Tờ giấy là giấy bồi đem bọc hoa hồng xứ Alpes tôi mang sẵn một sợi dây gai từ nhà đi để cột, nom gói đồ không có vẻ quà tặng người yêu chút nào. Tôi trịnh trọng mang gói hoa đến chỗ cư ngụ của luật sự Girtanner, thừa lúc thuận tiện tôi thấy cửa mở liền bước vào, liếc nhìn phòng ngoài lờ mờ ánh đèn rồi đặt gói giấy chẳng ra hình thù gì lên chiếc cầu thang rộng trong cái dinh thự quý tộc ấy.

Không ai trông thấy tôi cả mà tôi cũng chẳng biết Rose có dịp trông thấy quà tặng hay không. Nhưng tôi đã leo lên sườn hốc đá, đã liều mạng để lấy bó hoa hồng đem đặt lên thềm nhà này. Trong câu chuyện ấy có cái gì êm dịu, u buồn lẫn vui vẻ, có cái gì thú vị làm tôi sung sướng đến ngày nay vẫn còn cảm thấy. Chỉ những phút Thượng Đế bỏ tôi, tôi mới hầu như cảm thấy câu chuyện hoa hồng của tôi cũng như tất cả các chuyện tình khác của tôi đều là chuyện ngớ ngẩn.

Mối tình đầu của tôi không bao giờ có kết quả. Nó tắt nghỉ trong sự mơ hồ không ngã ngũ ra sao khi tuổi trẻ tôi trôi đi, và sau này, mỗi khi tôi yêu ai, nó trở lại đi bên cạnh sự mê say mới như một người chị bí mật. Tôi vẫn không thể tưởng tượng được người nào cao quý hơn, trong trắng hơn, xinh đẹp hơn người con gái quý tộc có đôi mắt lặng lẽ ấy. Nhiều năm sau khi tôi đi thăm một cuộc triển lãm lịch sử ở Munich, khi tôi nhìn thấy bức chân dung người con gái họ Fugger, vô danh, bí hiểm và duyên dáng, tôi có cảm tương như tất cả tuổi trẻ của tôi hiện ra trước mắt và đứng nhìn tôi.

Tuy nhiên tôi cũng thay da đổi thịt, dần dần tôi cũng trở thành người thanh niên. Trông bức ảnh chụp hồi ấy tôi là một chàng trai xứ quê người xương xẩu, to lớn, ăn bận kiểu học sinh lôi thôi, hai mắt lờ đờ, chân tay một anh bị thịt chưa lớn đẫy con. Chỉ có cái đầu là sớm thành hình dáng nhất định. Tôi ngạc nhiên thấy mình mất hết dáng dấp trẻ con, tôi chờ đợi sống cuộc đời sinh viên mà tôi đã lờ mờ nếm trước niềm vui.

Tôi sẽ theo học trường Đại Học Jurich nếu sự học vấn của tôi có kết quả mỹ mãn, những người đỡ đầu cho tôi cũng hứa rằng có thể cho đi du lịch để nghiên cứu việc học. Trước mắt tôi đã hiện ra một bức tranh cổ điển: một vườn cây u nhã xanh tươi với những tượng bán thân Homère và Platon, tôi ngồi cắm cúi xuống những cuốn sách lớn, tứ bề sáng sủa, nhìn ra xa thấy thành thị, núi hồ, những cảnh ngoạn mục.

Tôi đã bớt mơ mộng nhưng tôi hăng hái hơn và tôi hớn hở vì hạnh phúc tương lai, yên chí rằng mình đáng được hưởng lắm.

Những năm cuối niên học, tôi rất ham học tiếng Ý, lần đầu tiên tôi đọc những truyện ngắn của các nhà văn cổ và tự hứa sẽ đọc nhiều hơn và nghiên cứu cẩn thận hơn ngoài giờ học môn chính khi đến Jurich. Rồi đến ngày tôi từ giã thầy học và chủ trọ, xếp quần áo vào rương lấy đinh đóng thật chặt, tôi buồn nhẹ nhàng đi qua trước cửa nhà Rose từ giã.

Những kỳ nghỉ hè kế tiếp cho tôi nếm trước vị chua xót của cuộc đời và chẳng bao lâu chúng đã phũ phàng cất cánh bay bổng mơ mộng của tôi. Trước hết là tin mẹ tôi lâm bệnh. Bà nằm liệt giường không nói năng gì và lạnh lùng cả với tôi. Tôi không có khuynh hướng bi thảm hoá việc đời, nhưng tôi rất hảo tâm vì ở đây không ai thông cảm với niềm vui và lòng kiêu hãnh tuổi hoa niên của tôi. Kế đấy cha tôi cho biết rằng nếu tôi muốn theo đại học thì cha tôi không phản đối, nhưng ông không đủ khả năng nuôi tôi ăn học. Nếu số học bổng của tôi không đủ thì tôi phải đi làm kiếm thêm tiền. Bằng tuổi tôi cha tôi đã phải tự túc từ lâu.

Bây giờ không còn thì giờ leo núi, bơi thuyền và chạy rong miền quê nữa, tôi phải tham gia vào việc nhà, việc đồng áng, nửa ngày được rỗi rãi tôi chẳng thiết gì nữa, đọc sách tôi cũng không ham. Tôi phẫn nộ và ủ dột vì công việc sinh nhai đòi hỏi nhiều quá, nó ngốn hết sinh lực và hăng hái của tôi. Vả chăng cha tôi khi khỏi bận tâm đến tiền nong lại theo tính bẩm sinh tỏ ra gắt gỏng và ít nói tuy ông đối xử với tôi không có gì làm tôi phải thở than, dầu sao thì ở nhà tôi cũng không lấy gì làm vui thú. Tôi cũng bối rối và khổ tâm khi nhận thấy học vấn và sách vở của tôi vừa làm ông kính nể lẫn khinh bỉ tuy ông không để lộ cho biết. Tôi cũng hay nghĩ đến Rose và tôi lại đau xót vì tính quê mùa của tôi bất lực không bao giờ thích ứng được với “thiên hạ”. Trong nhiều ngày tôi đã phải tự hỏi chẳng thà tôi ở lỳ đây còn hơn, chẳng thà gác bỏ tiếng Latin và hy vọng tương lai để sống mòn mỏi ở xó làng trong cuộc đời tối tăm, cực nhọc và gò bó. Tôi đi la cà chỗ này chỗ khác, lòng bối rối và buồn nản và cũng không tìm được chút an ủi hay thư thái bên giường bệnh của mẹ tôi. Hàng cây xum xuê mà tôi mơ mộng thấy bên tượng Homère bây giờ chỉ còn có vẻ nhạo báng, tôi xua đuổi nó với tất cả sự giận dữ căm hờn. Ngày tháng dài dằng dặc chịu không nổi, hầu như tất cả tuổi thanh xuân của tôi sẽ tiêu tan trong sự thất vọng đau đớn, mình không thể thoả hiệp với mình như vậy.

Nếu ngày xưa tôi kinh ngạc và phẫn nộ vì cuộc đời tiêu huỷ toàn vẹn giấc mộng hạnh phúc của tôi nhanh chóng như vậy, thì ngày nay tôi cũng lấy làm lạ rằng tôi có thể chế ngự mau chóng và mạnh dạn những mối lo hiện tại. Mới đầu đời sống cho tôi biết bộ mặt tối sầm thường nhật của nó, bây giờ tôi đã hiểu đời; cuộc đời xuất hiện dưới mắt tôi với vẻ sâu sắc vĩnh tồn của nó, nó đem lại cho tuổi trẻ của tôi những kinh nghiệm giản dị nhưng đầy ý nghĩa.

Một buổi sáng tinh sương ngày hè nóng nực, tôi nằm trong giường thấy khát nước bèn trỗi dậy để xuống bếp tìm gầu nước lạnh vẫn để ở đấy. Khi đi qua phòng cha mẹ tôi, tôi giật mình vì mẹ tôi rên những tiếng khác thường. Tôi đến bên giường mắt bà đã dại không thấy tôi, bà cũng không trả lời tôi, bà vẫn tiếp tục rên la những tiếng ngắn và rối loạn, hai mi mắt luôn luôn chớp nhoàng nhoàng, mặt nhợt nhạt và xám xanh. Tôi không đến nỗi kinh hoàng tuy vẫn lo lắng. Bấy giờ tôi mới nhận thấy bà để hai tay buông xuôi trên nệm, cứng ngắc như hai chị em xinh đôi nằm ngủ. Hai bàn tay ấy báo cho tôi biết mẹ tôi sắp chết, hai bàn tay kiệt lực không cử động nữa, người sống không bao giờ hai tay như vậy. Tôi quên cả khát, tôi quỳ xuống đặt tay lên trán mẹ, nhìn mắt mẹ. Bà nhìn tôi, vẻ yên tĩnh không tỏ chút đau đớn nhưng hình như sắp tắt nghỉ. Tôi không nghĩ đến việc đánh thức cha tôi dậy, cha tôi ngủ bên cạnh, thở như sấm. Tôi quỳ như vậy trong hai tiếng đồng hồ nhìn mẹ tôi qua đời. Mẹ tôi chấp nhận cái chết một cách lặng lẽ, can đảm và nghiêm trang, bản tính của bà như vậy, đó là tấm gương tốt cho tôi.

Ánh sáng bàn ngày dần tràn vào căn phòng yên lặng; nhà tôi và làng xóm còn ngủ yên; tôi được rảnh rang đưa linh hồn người chết lâng lâng lướt trên nhà cửa, thôn xóm, hồ ao, đỉnh núi tuyết phủ, trong cảnh tự do băng giá của trời trong ban mai. Tôi ít đau đớn vì lòng tôi tràn ngập kinh ngạc và tôn kính khi được trông thấy diễn ra sự bí mật vĩ đại, kiếp sống trần gian kết liễu với một cái rùng mình nhẹ nhàng. Sự can đảm và sự nhẫn nại của người chết, thật là cao đẹp, vầng hào quang chói lọi và thanh tĩnh quanh mình mẹ tôi toả chiếu một tia sáng rọi vào trái tim mát lạnh. Tôi không nghĩ đến điều gì khác như cha tôi nghĩ, không có ông Cha giải tội nào ở bên, không có phép rửa tội và kinh kệ tiễn đưa một linh hồn từ biệt Trần gian. Tôi chỉ thấy rõ một giòng vĩnh cửu lướt qua như một luồng gió trong ánh sáng mờ căn phòng nhỏ thấu vào tâm hồn tôi và kết hợp với tâm hồn tôi.

Đến lúc cuối cùng, tia sống trong mắt mẹ tôi đã tắt, lần thứ nhất tôi hôn miệng lạnh lẽo và tàn úa của mẹ tôi. Tiếp xúc với sự lạnh lẽo ấy, bất thần tôi rùng mình, tôi ngồi xuống bên giường, hai giọt nước mắt ngại ngùng kế tiếp nhau chảy chậm chạp xuống má, cằm và hai bàn tay.

Một lát sau cha tôi tỉnh dậy thấy tôi ngồi đấy giọng tôi còn ngái ngủ, ông hỏi tôi có chuyện gì đấy? Tôi muốn trả lời nhưng nói không lên tiếng; tôi ra khỏi phòng, trở về phòng mình thong thả mặc áo như trong cơn mê ngủ không biết mình làm gì. Sau cha tôi cũng chạy vào:

“Mẹ con mất rồi, cón có biết không?”

Tôi gật đầu.

“Sao mày không đánh thức tao? Không có cha đến rửa tội…” Ông chửi thề một tiếng lớn.

Tôi thấy đau nhói trong đầu như có một mạch máu vỡ tung. Tôi tiến lại, lấy hai tay nắm chặt cha tôi và nhìn vào tận mắt ông – bên cạnh tôi, coi ông không khác hơn đứa trẻ là bao. Tôi không thể nói nên lời, nhưng cha tôi yên lặng, người rất xao xuyến, khi hai cha con cùng đến bên mẹ tôi, ông cũng hiểu thấm thía mãnh lực của cái chết, ông trở nên trịnh trọng khác thường. Sau cùng ông cúi xuống gần người quá cố và la khóc nhỏ nhẹ như một đứa trẻ, gần như một con chim. Tôi đi báo tin cho hàng xóm biết, họ nghe tôi nói, không hỏi han gì, đưa tay ra bắt tay tôi và hứa sẽ sang giúp việc vì trong nhà thiếu bà nội trợ. Một người nhận lãnh việc đi mời ông Cha, khi tôi về nhà đã thấy một cô láng giềng vào chuồng coi giùm bò.

Ông Cha đến, hầu hết đàn bà trong xóm đều có mặt; mọi việc được xếp đặt chu đáo theo tục lệ trong làng; chúng tôi cũng không phải bận tâm tới quan quách; và lần thứ nhất tôi nhận thấy mình rất có phước được sống giữa những người thân, giữa một cộng đồng có thể tin cậy được. Ngày hôm sau tôi còn dịp để nghĩ nhiều về tình thân quyến,

Khi cái quan tài đã hạ huyệt, phép lành đã ban, người đưa đám giải tán, nét mặt trầm buồn, khi những chiếc mũ lông, những chiếc mũ cao chóp – kể cả mũ của cha tôi – đã cất vào hộp trong tủ, cha tôi phải một dạo suy nhược. Ông trở nên bần thần, ông tự thán cho mình, ông kể cho tôi nghe sự đau khổ của ông bằng những công thức kỳ dị, phần nhiều rút ở Thánh kinh. Bây giờ mẹ tôi đã qua đời mà con lại sắp sửa đi xa! Ông nói mãi không chán, tôi nghe mà phát sợ sắp đến lúc phải hứa với ông là ở lại nhà.

Giữa lúc tôi mới mở miệng định trả lời thì trong người tôi thoáng qua một cái gì kỳ lạ. Trong một giây, những điều tôi đã nghĩ đến hồi còn thơ ấu, những điều tôi mong mỏi thật mãnh liệt bỗng xuất hiện như đọng lại thành một ảo giác. Tôi trông thấy những công việc vĩ đại đang chờ đợi tôi biết bao sách sẽ đọc, biết bao sách sẽ viết. Tôi nghe thấy tiếng bão thổi ầm ầm, tôi nhìn thấy xa xa mặt hồ và ven hồ sáng lạn dưới ánh nắng trời Nam. Tôi trông thấy lướt qua những người mặt mũi tuấn tú lộ vẻ thông thái hiền triết, những phụ nữ xinh đẹp và thanh lịch, tôi trông thấy đường dài xa tắp đèo thông qua núi Alpes, tàu hoả chạy khắp nơi; mọi cảnh đều diễn ra cùng một lúc, nhưng vật nào vật nấy hiện ra riêng rẽ, rõ mồn một; đằng sau những cảnh trí ấy còn chân trời xa xa sáng sủa điểm mấy đám mây bay nhẹ nhàng. Học hỏi, sáng tác, suy tư và du lịch; cuộc sống đầy đủ xuất hiện thành một ảo giác lướt qua chói lọi trước mắt tôi, lại một lần nữa, cũng như lúc thơ, có cái gì trong tôi sùng sục âm thầm thúc đẩy tôi tới những chân trời rộng rãi của giang san vô tận, không thể cưỡng được.

Tôi yên lặng để cha tôi nói, chỉ lắc đầu và đợi cho ông qua lúc xúc động. Mãi đến chiều ông mới nguôi lòng. Tôi bèn nói cho cha biết tôi nhất quyết theo học để sau này có chỗ đứng trong thế giới văn học, nhưng không xin cha cấp dưỡng tiền nong. Ông không tìm cách ép buộc gì tôi, chỉ lắc đầu ra vẻ kinh dị. Ông hiểu rằng kể từ ngày hôm nay tôi đi con đường riêng biệt của tôi, chẳng bao lâu sẽ chẳng liên lạc gì với đời sống của ông nữa. Lát sau, khi ngồi viết, tôi nhớ lại ngày hôm ấy, tôi thấy cha tôi ngồi gần cửa sổ, nom y như ban chiều. Khuôn mặt người nông dân tinh khôn, nét rất đậm, đặt trên cái cổ mảnh dẻ, yên không cử động, mái tóc ngắn đã hoa râm, trên khuôn mặt khắc nghiệt và rắn rỏi ấy phảng phất sự u buồn của tuổi già đang xâm lấn thời kỳ tráng niên.

Những ngày sống dưới mái nhà với cha tôi còn để lại một kỷ niệm nhỏ nhưng không phải là không quan trọng. Vài tuần trước khi ra đi, một buổi tối cha tôi đội mũ và đưa tay cầm nắm đấm cửa. Tôi hỏi: “Bố đi đâu đấy?”. “Mày cũng biết à? Mày có thể nói cho tao biết nếu không có gì trở ngại”. Rồi cha tôi cười và nói lớn: “Mày đi với tao cũng được, mày không còn bé dại gì nữa.” Thế là tôi theo cha ra tửu quán. Trong quán có vài người dân quê ngồi quanh một vò rượu nho xứ Hallau, hai người đánh xe ngoại quốc uống rượu mạnh, một đám thanh niên đánh bài cười nói ồn ào.

Tôi cũng có thói quen thỉnh thoảng uống một ly rượu nho, nhưng đây là lần thứ nhất tôi bước vào một quán cà phê. Tôi nghe người ta nói cha tôi là một tay tửu lượng rất cao. Ông uống nhiều và vẫn tỉnh táo, vì thế mà trong nhà túng bấn liên miên tuy ông không chểnh mảng quá đáng. Tôi nhận thấy chủ quán và khách đều có vẻ kính nể ông. Ông gọi một lít rượu nho Thụy Sĩ bảo tôi rót ra ly và dạy tôi cách rót rượu. Phải để thấp bình mà rót, sau đưa tay lên kéo giòng nước ra thật dài, rồi lại hạ bình xuống thật thấp. Rồi ông nói đến các thứ rượu ông biết và vẫn quen dùng vào những dịp hiếm hoi, thí dụ như khi ông lên tỉnh hay sang xứ lạ. Ông ra giọng nghiêm trang mà xác định rượu Valentine rất ngon, thứ rượu đỏ sậm mà ông biết phân biệt ba thứ. Sau ông hạ giọng kín đáo để người nghe phải tin, nói đến một vài thứ rượu đóng chai của miền Vaud. Và sau cùng ông nói thật nhỏ như người kể chuyện cổ tích, khen ngợi rượu Neuchâtel. Thứ rượu đó đổ ra ly nom như một ngôi sao đựng trong ly, và ông dấp ướt ngón tay vẽ ngôi sao ra bàn. Sau cùng ông ức đoán tầm phơ tầm phèo hương vị rượu xâm banh, ông chưa được uống thử bao giờ, ông tưởng rằng một chai có thể làm cho hai người say sưa như hai con lừa cái.

Nói chán rồi ông yên lặng nghỉ ngơi và đốt ống điếu. Bấy giờ ông mới nhận thấy tôi không có gì hút, ông cho tôi hai hào để mua vài điều xì gà. Rồi hai cha con ngồi đối diện nhau, thở khói vào mặt nhau uống lai rai hết lít rượu thứ nhất, Rượu Vaud sắc vàng uống hơi the hợp giọng tôi lắm. Dần dần mấy người nông dân bên cạnh góp vào vài câu, họ hắng giọng lần lượt đến ngồi bên cạnh chúng tôi. Rồi mọi người chú ý đến lời nói của tôi, hẳn là họ chưa quên tài leo núi của tôi. Người ta kể lại đủ mọi chuyện leo núi và té ngã, kể ra cũng khó tin như thần thoại hoang đường, người bắt bẻ chống chế. Bấy giờ chúng tôi đã uống hết hai lít, máu nóng xông lên đầu tôi. Trái với bản tánh thường nhật, tôi bắt đầu ba hoa nhiều chuyện và nói đến chuyện leo lên mỏm đá Sennalptock rất táo tợn của tôi để hái hoa hồng tặng Rose Girtanner. Họ không tin, tôi cãi lại, họ phì cười làm tôi nổi nóng. Tôi thách người nào ngờ vực hãy ra vật lộn với tôi và nói cho họ hiểu rằng nếu cần tôi sẽ đương đầu với cả bọn. Đến đấy, một ông già người đã còng queo mang một cái nậm sành lớn đặt trên bàn.

Ông cả cười mà rằng: “Tôi bảo anh này, nếu quả anh giỏi như vậy anh hãy đánh vỡ tan cái nậm sành này coi. Tôi sẽ mất cho anh tiền rượu mà nậm có thể chứa được. Nếu anh không làm được thì anh phải trả tiền rượu”.

Cha tôi đồng ý ngay. Tôi bèn đứng dậy, lấy khăn bọc vào và đấm mạnh vào bình. Hai quả đầu không có kết quả. Đến lần thứ ba bình bể tung. Cha tôi vui vẻ quá la lên: “Trả tiền đi!” Ông già có vẻ nghe lời: “Được rồi, tôi sẽ trả, bình đựng bao nhiêu tôi sẽ trả. Kể ra nó chẳng còn chứa được mấy hột”. Quả vậy, bình vỡ chỉ chứa chưa được một cốc vại, còn tôi đã đau tay còn bị mắc lỡm. Cả cha tôi cũng cười tôi nữa.

Tôi vội la lên “Ừ thì ta cho mi được cuộc!”. Tôi rót rượu vào một mảnh bình vỡ, cầm hắt vào mặt lão. Lần này thì chúng tôi được lợi thế, mọi người đứng về phía chúng tôi.

Người ta còn nghĩ ra nhiều trò hề kiểu ấy, sau đấy cha tôi mới kéo tôi về. Hai cha con đều bốc nóng, càu nhàu, chúng tôi làm om sòm trong căn phòng mới đây ba tuần lễ còn để chiếc quan tài mẹ tôi. Tôi ngủ say như chết, ngày hôm sau người tôi bải hoải, trí tôi rối loạn. Cha tôi chế giễu tôi. Ông vẫn khoẻ khoắn và vui tươi, chỗ hơn người ấy làm ông sung sướng rõ rệt. Còn tôi, tôi thề rằng từ nay không uống rượu nữa và tôi sốt ruột đợi ngày khởi hành.

Ngày khởi hành đến, tôi lên đường, nhưng tôi không giữ lời thề. Từ đấy tôi làm quen với rượu vàng xứ Vaud, rượu đỏ sậm xứ Valentine, rượu óng ánh như sao xứ Neuenburg và nhiều rượu nữa, rượu trở thành bầu bạn của tôi.