Tuyển Tập Samuel Johnson, Ll.d. - Tập 2

Lượt đọc: 935 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Số 103. Thứ Ba, Ngày 12 Tháng 3 Năm 1751.

❊ ❊ ❊

Scire volunt secreta domus atque inde timeri.

Juv. Sat. iii, 113.

They search the secrets of the house, and so

Are worshipp'd there, and fear'd for what they know.

Dryden.

Sự tò mò là một trong những đặc tính thường xuyên và chắc chắn của một trí tuệ tráng kiện. Mỗi bước tiến vào tri thức đều mở ra những triển vọng mới và tạo ra những động lực mới cho những bước tiến xa hơn nữa. Tất cả những thành tựu có thể đạt được trong trạng thái hiện tại của chúng ta rõ ràng không tương xứng với năng lực thụ hưởng của con người; sự chinh phục chẳng phục vụ mục đích nào ngoài việc nung nấu tham vọng, sự khám phá không mang lại hiệu quả gì ngoài việc nâng cao kỳ vọng; sự thỏa mãn của một khao khát này lại khuyến khích một khao khát khác; và sau tất cả những nỗi nhọc nhằn, sự nghiên cứu và tìm tòi của chúng ta, chúng ta vẫn liên tục đứng ở cùng một khoảng cách đối với việc hoàn thành các dự định của mình, vẫn ôm ấp những mong mỏi bức thiết chờ được thỏa mãn, và vẫn có những năng lực bồn chồn, cuồng nộ vì thiếu vắng sự thụ hưởng tương ứng.

Khát vọng tri thức, dẫu thường được thúc đẩy bởi những động cơ ngoại tại và ngẫu nhiên, dường như trong nhiều trường hợp vẫn hoạt động hoàn toàn độc lập với bất kỳ nguyên lý nào khác; chúng ta háo hức muốn nhìn và muốn nghe, mà không hề có ý định quy chiếu những quan sát của mình vào một mục đích xa xôi hơn; chúng ta trèo lên một ngọn núi để ngắm nhìn vùng đồng bằng rộng mở; chúng ta chạy ra bờ biển giữa cơn bão để trầm ngâm trước cảnh dòng nước cuộn trào; chúng ta lang thang từ thành phố này sang thành phố khác dẫu chẳng theo đuổi ngành kiến trúc hay công sự chiến đấu nào; chúng ta băng qua các đại dương chỉ để ngắm nhìn tự nhiên trong vẻ đẹp trần trụi hoặc sự tráng lệ điêu tàn; chúng ta đều bị lôi cuốn như nhau bởi mọi thứ mới lạ, dẫu là một hoang mạc hay một cung điện,

[487]

một ngọn thác hay một hang động, bởi mọi thứ thô sơ lẫn mọi thứ tinh tế, mọi thứ vĩ đại lẫn mọi thứ nhỏ bé; chúng ta không nhìn thấy một bụi cây nào mà không mang theo chút cám dỗ muốn bước vào, cũng chẳng nhận xét một côn trùng nào bay qua trước mặt mà không kèm theo một niềm thèm muốn đuổi theo nó.

Niềm đam mê này có lẽ ngày càng gia tăng tỷ lệ thuận với mức độ nâng cao và mở rộng của các năng lực tư duy. Do đó, Lucan đã khắc họa Caesar cất lời với một sự đường hoàng xứng tầm với sự vĩ đại của những dự án cùng tầm vóc năng lực của ông, khi ông tuyên bố với vị tư tế tối cao của Ai Cập rằng ông không có khao khát nào mãnh liệt bằng việc tìm ra nguồn gốc của sông Nile, và rằng ông sẵn sàng từ bỏ mọi dự án trong cuộc nội chiến để đổi lấy một lần được chiêm ngưỡng những dòng suối đã bị che giấu từ lâu ấy. Và Homer, khi muốn trang bị cho các nàng Sirens một sức cám dỗ mà người anh hùng nổi danh vì sự khôn ngoan của ông có thể sa vào mà không chút hổ thẹn, đã để họ tuyên bố rằng chưa từng có ai rời xa họ mà không mang theo sự gia tăng về tri thức.

Quả thực, hầu như chẳng có loại thành tựu lý tưởng nào lại không thể được ứng dụng vào một mục đích nào đó, hoặc ít nhất không thể thỏa mãn lòng kiêu hãnh bằng sự vượt trội trong từng thời điểm; thế nhưng bất cứ ai chú tâm theo dõi những chuyển động trong tâm trí mình đều sẽ nhận thấy rằng, ngay khi một đối tượng vừa xuất hiện hoặc một câu hỏi vừa nảy sinh, niềm khao khát được nhìn cận cảnh hơn hoặc thảo luận chính xác hơn bao giờ hết luôn đi trước mọi suy nghĩ về lợi lộc hay sự cạnh tranh; và những hoài bão của tâm hồn lập tức tung cánh theo một xung lực bộc phát, dẫu cho chuyến bay của chúng có thể được củng cố thêm, hoặc những nỗ lực được làm mới lại, bởi những cân nhắc diễn ra sau đó. Sự thỏa mãn trí tò mò thiên về việc giải thoát chúng ta khỏi sự bức bối hơn là mang lại niềm vui; chúng ta đau đớn vì dốt nát nhiều hơn là cảm thấy thích thú trước sự dạy bảo. Tò mò chính là cơn khát của tâm hồn; nó thiêu đốt, dằn vặt chúng ta, và khiến chúng ta đón nhận mọi thứ với niềm hân hoan — dẫu cho những thứ đó vốn dĩ nhạt nhẽo tẻ nhạt đến đâu — miễn là điều ấy có thể làm dịu đi cơn khát.

Hiển nhiên là những kẻ đi tìm tri thức thuở ban đầu ắt hẳn chỉ coi tri thức là phần thưởng duy nhất dành cho họ; và khoa học, dẫu có lẽ là đứa con nuôi của tư lợi, lại chính là

[488]

đứa con đẻ của sự tò mò: bởi ai có thể tin rằng những kẻ lần đầu tiên quan sát quỹ đạo của các vì sao lại có thể lường trước được những phát hiện của họ sẽ hữu ích thế nào trong việc thúc đẩy thương mại hay đo đạc thời gian? Họ bị mê hoặc bởi vẻ rực rỡ của bầu trời đêm, họ nhận ra những đốm sáng ấy thay đổi vị trí; điều họ ngưỡng mộ thì họ khao khát muốn thấu hiểu, và rồi theo thời gian, họ đã truy nguyên ra những chu kỳ vận động của chúng.

Quả thực, vẫn có những sinh linh mang hình hài con người tỏ ra vô cùng thỏa mãn với những vốn liếng trí tuệ của mình, dường như sống mà không hề có lấy một hoài bão mở rộng tầm hiểu biết; thế giới cứ thế trôi qua trước mắt họ mà không một bận tâm, và họ hoàn toàn hờ hững trước cả tự nhiên lẫn nghệ thuật.

Sự xao lãng này đôi khi chỉ là hiệu ứng nhất thời của một niềm đam mê lấn át: một kẻ đang yêu chẳng tìm thấy chút hứng thú nào khi phải bước đi trên bất kỳ con đường nào khác ngoài con đường dẫn tới chốn dung thân của người tình; một thương gia có thể chẳng mảy may chú tâm đến những biến cố thông thường khi tài sản của ông ta đang bị đe dọa bởi một cơn bão. Nó cũng thường là hậu quả của việc chìm đắm hoàn toàn trong dục vọng xác thịt; những hoan lạc thể xác có thể được nuông chiều cho đến khi ký ức về mọi loại hạnh phúc khác bị xóa sạch hoàn toàn; tâm trí, vốn đã quen thuộc với trạng thái lờ đờ và tĩnh lặng trong một thời gian dài, nay không muốn thức tỉnh trước sự nhọc nhằn của tư duy; và dẫu cho nó đôi khi có thể bị quấy rầy bởi sự xâm nhập của những ý tưởng mới, nó vẫn co ro thụt lùi về lại với sự dốt nát và yên ổn.

Nhưng quả thực, nếu chúng ta loại trừ những người mà gánh nặng mưu sinh cơm áo gạo tiền liên tục cướp đi mọi cơ hội đi chệch khỏi con đường chật hẹp của họ, thì số lượng những kẻ sống mà không hề có ngọn lửa nhiệt thành tìm tòi thực sự rất ít ỏi, dẫu cho rất nhiều người tự bằng lòng với những trò tiêu khiển rẻ tiền và hoài phí cuộc đời vào những cuộc nghiên cứu chẳng có lấy một chút tầm quan trọng.

Không có cái bẫy nào nguy hiểm hơn đối với những bộ óc bận rộn và hay lang thang cho bằng những mạng nhện của sự tò mò vặt vãnh; chúng vướng chân những con người ấy vào những công việc vụn vặt cùng những nghiên cứu tiểu tiết, giam cầm họ trong một trạng thái lửng lơ giữa sự nhàm chán của việc hoàn toàn bất hoạt và sự mệt mỏi của những nỗ lực lao tâm khổ tứ, vừa mê hoặc họ bằng sự dễ dãi lẫn nét mới lạ, vừa làm ô uế họ bằng cái sự xa hoa của việc học đòi.

[489]

Nỗi dằn vặt phải làm một điều gì đó và nỗi sợ hãi khi phải cáng đáng những công việc lớn lao đã kéo một sử gia tụt xuống thành một kẻ chuyên biên soạn phả hệ, một triết gia thành kẻ ghi chép nhật ký thời tiết, và một nhà toán học thành kẻ chế tạo đồng hồ mặt trời.

Thật may mắn làm sao khi những kẻ không thể bằng lòng với sự nhàn rỗi, nhưng cũng chẳng quyết tâm nổi để chịu khó làm ăn, ít nhất vẫn đang bận rộn với những việc không gây tổn hại đến ai khác; thế nhưng hiếm khi nào chúng ta có thể kìm giữ bản thân lâu dài trong một trạng thái trung lập, hay ngăn mình trượt dài vào thói hư tật xấu khi chúng ta không còn vươn cánh bay lên hướng tới đức hạnh.

Nugaculus từng nổi danh trong những năm tháng tuổi trẻ nhờ trí tưởng tượng vô cùng sống động, sự nhạy bén sắc sảo và vốn kiến thức rộng lớn. Khi bước chân vào đời, anh ta áp dụng sự tò mò đặc biệt của mình để khảo sát các động cơ đa dạng của hành động con người, ảnh hưởng phức tạp của những tình cảm đan xen, các biến thái khác nhau của tư lợi và tham vọng, cùng những nguyên nhân muôn hình vạn trạng dẫn đến thất bại hay thành công trong cả công việc công lẫn tư.

Dẫu bạn bè chẳng thể dò ra mục đích của tất cả những quan sát ấy, hay việc Nugaculus có thể trau dồi đức hạnh hoặc gia sản của mình ra sao nhờ sự chăm chú không ngừng nghỉ vào những nét mặt biến đổi, những cơn bộc phát thiếu suy nghĩ, những lời nói bốc đồng trong cơn giận, cùng tất cả những ngẫu nhiên khác mà anh ta thường dùng để phác họa một nhân vật, họ vẫn không thể phủ nhận rằng việc nghiên cứu bản chất con người là một việc đáng trân trọng đối với một bậc trí giả; do đó, họ ve vãn sự tự phụ của anh ta, tán dương những phát hiện của anh ta, và với một sự khiêm nhường phục tùng, lắng nghe những bài diễn thuyết của anh ta về sự bất định của khuynh hướng, sự yếu đuối của những quyết tâm, và tính bất ổn của tâm tính, cùng những phân tích của anh ta về các động cơ đa dạng khuấy động tâm hồn, hay lời chế giễu của anh ta đối với giấc mơ hiện đại về một niềm đam mê chủ đạo.

Đó chính là động lực ban đầu thúc đẩy Nugaculus đi sâu soi mói hành vi của nhân loại. Anh ta chẳng vụ lợi điều gì, và do đó không hề có ý đồ hất cẳng ai; anh ta chẳng có ác tâm, và do đó vạch trần các thói hư tật xấu mà không hề có ý định bêu riếu chúng; thế nhưng một khi đã tìm ra nghệ thuật thu hút sự chú ý của mình vào người khác, anh ta chẳng còn chút hứng thú nào để kéo nó quay về với bản thân nữa, mà cứ thế dành trọn thời gian để

[490]

dán mắt theo dõi từng nhân vật đang nổi lên, sống qua ngày trên một cơ ngơi nhỏ bé mà chẳng mảy mang suy nghĩ mở rộng nó.

Nhờ sự miệt mài không dứt, anh ta đã trở thành một bậc thầy tổng quát về lịch sử thầm kín, có thể tường tận mọi mưu mô, những cuộc hôn nhân bí mật, các cuộc tranh giành quyền lực và những mưu kế của cả nửa thế kỷ. Anh ta nắm rõ các khoản thế chấp trên tài sản của bất kỳ ai, những điều kiện mà mỗi kẻ hoang phí dùng để vay tiền, khối tài sản thực tế lẫn đồn đại của từng vị phu nhân, khoản tiền hồi môn được quy định trong mỗi bản hợp đồng, cũng như kỳ vọng của từng gia đình từ những người cô chưa chồng và những người quen không con cái. Anh ta có thể kể vanh vách cách quản lý của mọi gia đình, biết rõ hầm rượu của người này bị quản gia trộm đi bao nhiêu, thửa đất của người kia bị người quản lý cho thuê lại rẻ mạt thế nào; anh ta có thể chỉ ra nơi nào dinh cơ đang xuống cấp dẫu những khoản tiền lớn vẫn được chi trả hàng năm cho việc sửa chữa, và nơi nào mà người tá điền đang đốn hạ rừng mà không có sự đồng ý của chủ nhân.

Để thu thập toàn bộ những thông tin tình báo ấy, anh ta vô tình phạm phải hàng ngàn hành vi phản bội. Anh ta không gặp người hầu của bất kỳ ai mà không moi móc cho bằng sạch những bí mật được trao phó; anh ta không bước chân vào gia đình nào mà không nịnh bợ lũ trẻ để moi ra những tin tức; anh ta là một kẻ chỉ điểm thường trực bên ngưỡng cửa của những người hàng xóm; và nhờ kinh nghiệm lâu năm, dù ở khoảng cách nào, anh ta cũng nhận ra ngay ánh mắt của một chủ nợ, một kẻ đi vay, một kẻ tình nhân, và một kẻ dắt mối.

Nugaculus vốn không phải là kẻ có bản tính ác độc, thế nên sự siêng năng của anh ta cho đến nay vẫn chưa gây ra hậu quả quá tai hại cho người khác hay nguy hiểm cho chính bản thân anh ta; thế nhưng vì anh ta không thể tận hưởng thứ tri thức này nếu không đem nó ra phơi bày, và dẫu không có động cơ nào khác để buôn chuyện thì anh ta vẫn bị buộc phải giao dịch như những nhà giả kim, dùng bí mật này để đổi lấy bí mật khác, anh ta càng ngày càng bị căm ghét nhiều hơn theo mức độ anh ta được biết đến nhiều hơn; bởi anh ta bị vô số người coi là một kẻ nắm giữ danh tiếng và hạnh phúc của họ trong lòng bàn tay, và chẳng ai có thể thực sự yêu mến một kẻ mà họ luôn phải sống trong nơm nớp sợ hãi.

Cứ thế, một dụng ý ban đầu vốn vô hại, nếu không muốn nói là đáng ca ngợi — dụng ý điều chỉnh hành vi của chính mình qua kinh nghiệm của người khác — do sự trượt dài ngẫu nhiên vào những tiểu tiết, đã đẩy Nugaculus sa vào một sự lãng phí không chỉ ngớ ngẩn mà còn đồi bại

[491]

của một cuộc đời đáng lẽ đã có thể được trải qua một cách vẻ vang trong các dịch vụ công ích hoặc những đức tính gia đình. Anh ta đã đánh mất mục đích ban đầu của mình, và phó mặc tâm trí cho những công việc chỉ cốt chiếm dụng chứ không hề bồi đắp cho nó.

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ Project Gutenberg
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 20 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

1 Trong Tổng Số 2 tác phẩm của Samuel Johnson

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.