Tuyển Tập Samuel Johnson, Ll.d. - Tập 2

Lượt đọc: 934 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
No. 105. Thứ Ba, Ngày 19 Tháng 3 Năm 1751.

❊ ❊ ❊

——Animorum

Impulsu, et cæcâ magnâque cupidine ducti.

Juv. Sat. x. 350.

Kẻ dại khờ lao đi theo tiếng gọi cuồng si,

Bị dục vọng giật dây, và quáng quà vì mê muội.

Gần đây, khi đang ngẫm nghĩ về những đề tài khảo cứu khác, tôi chú ý đến sáng kiến mới về một cuốn sổ đăng ký toàn cầu — một cơ quan nơi bất kỳ ai cũng có thể ghi lại những dư thừa và thiếu hụt của mình, về bất cứ thứ gì họ muốn mua hoặc muốn bán. Trưởng tượng của tôi nhanh chóng vẽ ra những chân trời rộng lớn mà dự án này có thể vươn tới nhờ sự chính trực và siêng năng, cùng những lợi ích chính đáng có thể hy vọng từ một chợ đầu mối thông tin chung, một khi uy tín của nó đã được thiết lập vững chắc đến mức không còn phải sợ những điều tiếng hay lừa đảo; khi việc tìm đến nó không còn bị chê trách là lối thoát cuối cùng của sự tuyệt vọng, hay những thông tin từ đó bị nghi ngờ là lời gợi ý ngẫu nhiên của những kẻ buộc phải tỏ ra mình không ngu dốt. Một nơi mà mọi sự dư thừa đều có thể được giải tỏa, mọi sự thiếu thốn đều có thể được bù đắp; nơi mọi đam mê chính đáng đều tìm thấy sự thỏa mãn, mọi sự tò mò lương thiện đều nhận được lời giải đáp; nơi kho tàng của một quốc gia, cả về vật chất lẫn trí tuệ, có thể quy tụ lại với nhau, và nơi mọi tầng lớp nhân loại đều có thể hy vọng tìm thấy sự cứu trợ, niềm vui và sự tiện nghi; nơi đây chắc chắn xứng đáng nhận được sự quan tâm ngang nhau của thương gia lẫn triết gia, của kẻ đang đắm chìm trong chốn thương trường hỗn loạn và người chỉ sống để giải trí bằng những công việc và mưu cầu khác nhau của tha nhân. Nơi này cũng sẽ là một trường học đầy tính giáo dục cho các bậc thầy về phương pháp và sự mau lẹ, nếu như một sự phức tạp nhường ấy có thể tránh được cảnh rối rắm, và sự hỗn độn nhường ấy được giữ cho khỏi sai sót.

Trong lúc tôi đang vạch ra dự án láng gióng này, ngập tràn tâm trí với các quy định, sự tiện lợi, tính đa dạng và hệ quả của nó, tôi dần chìm vào giấc ngủ; thế nhưng những hình ảnh ấy, dẫu có phần phai mờ hơn, vẫn tiếp tục lơ lửng trong tâm trí tôi. Tôi thấy mình đứng trước cổng của một tòa nhà đồ sộ, nơi vô số dòng người đang qua lại mà không hề hỗn loạn; trên mỗi khuôn mặt mà tôi dán mắt vào dường như đều thể hiện sự chăm chú vào một mục đích trọng đại nào đó, và bước chân của mỗi người đều được thúc giục bởi sự sốt sắng cùng niềm kỳ vọng. Tôi bước theo đám đông mà chẳng biết mình sẽ bị cuốn đi đâu, và ngẩn ngơ một lúc trong tâm trạng khó chịu của kẻ nhàn rỗi giữa một chốn mà muôn loài đều bận rộn, phải nhường bước từng khoảnh khắc cho những ai có vẻ mặt quan trọng hơn. Xấu hổ vì sự ngơ ngác của mình, và sợ hãi không dám cất lời hỏi han, cuối cùng tôi nhìn thấy một người phụ nữ đang lướt nhanh qua tôi — qua ánh mắt sắc bén, bước đi lanh lẹ, cùng nét đan xen giữa sự phù phiếm và thiếu kiên nhẫn, tôi nhận ra đó chính là vị nữ thần bảo hộ yêu dấu lâu năm của mình: nàng Tò mò.

"Hỡi nữ thần vĩ đại," tôi lên tiếng, "liệu kẻ sùng tín ngài có được phép khẩn cầu ơn huệ; nếu ngài đã là người dẫn đường cho tôi từ buổi bình minh của lý trí, nếu tôi đã trung thành bước theo ngài qua bao mê cung của cuộc đời, nếu tôi luôn quay đầu trước mọi tiếng gọi mới và sẵn sàng từ bỏ mưu cầu này để chạy theo tiếng hô của ngài, nếu tôi chưa từng chùn bước trước những lời mời gọi của số mệnh hay quên đi uy quyền của ngài chốn bồng lai tiên cảnh, xin hãy cho tôi biết giờ đây vận may đã dẫn dắt tôi đến nơi nào."

"Ngươi giờ đây," vị nữ thần mỉm cười đáp lời, "đang hiện diện trước Công lý và Chân lý, những vị thần đã được chúa tể của các vị thần và loài người phái xuống để ghi chép lại mọi yêu cầu và nguyện vọng của nhân loại, hầu đem lại trật tự cho thế giới này, và để từ nay không ai còn phải phàn nàn vì bị ép buộc làm những công việc không phù hợp với năng lực, vì sở hữu những tài năng nhưng chẳng tìm nổi nơi dụng võ, hay những đức tính cứ lụi tàn trong bóng tối vì thiếu cơ hội thi thố; không ai còn phải gánh nặng bởi những thứ dư thừa mà họ sẵn sàng buông bỏ, hay tàn lụi trong những khao khát đáng lẽ phải được thỏa mãn. Công lý giờ đây sẽ xem xét mong ước của từng người, còn Chân lý sẽ ghi chép lại; chúng ta hãy cùng đến gần và quan sát tiến trình của công việc lớn lao này."

Nàng bèn bước lên phía trước, và Chân lý — người nhận ra nàng là một trong những bề tôi trung thành nhất — ra hiệu cho chúng tôi tiến lên, cho đến khi chúng tôi đứng gần ngai của Công lý. Người đầu tiên cầu cứu sự giúp đỡ của cơ quan này bước tới với dáng đi chậm rãi, vẻ mặt kiêu hãnh đầy ta đây, tay lắc mạnh một chiếc túi nặng trịch và yêu cầu được Chân lý ghi danh là vị mạnh thường quân của thời đại này, là người bảo trợ hàng đầu cho văn chương, nơi mà những bậc học giả và tao nhân mặc khách có thể tìm đến trong mọi cơn hoạn nạn hay túng quẫn với sự bảo đảm chắc chắn sẽ được cứu giúp. Công lý rất ôn tồn hỏi liệu ông ta đã tính toán kỹ lưỡng chi phí cho một lời tuyên bố như vậy chưa; liệu ông ta đã được thông báo có bao nhiêu kẻ cầu cạnh sẽ bu bủa lấy mình chưa; liệu ông ta có phân biệt nổi sự lười biếng, cẩu thả với tai ương, sự khoe khoang với trí thức, hay sự sắc sảo với tài thơ văn hay không? Trước những câu hỏi này, có vẻ như ông ta không chuẩn bị sẵn câu trả lời, mà chỉ lặp lại mong muốn được ghi danh làm mạnh thường quân. Công lý bèn đề nghị ghi lại đề xuất của ông ta với những điều kiện sau: ông ta không bao giờ được phép để bản thân bị nịnh hót; không bao giờ được trì hoãn việc tiếp kiến khi không có việc gì bận; và không bao giờ được khích lệ những kẻ bám gót nếu không có ý định thưởng công cho họ. Những điều kiện này quá ngặt nghèo để có thể chấp nhận; vì theo ông ta, mục đích của việc bảo trợ là gì, nếu không phải là niềm vui khi đọc những lời đề tặng, giữ cho đám đông phải chờ đợi trong thấp thỏm, tận hưởng niềm hy vọng, nỗi sợ hãi và sự lo lắng của họ, vỗ về họ cho đến khi họ tận tụy phục vụ, rồi cuối cùng ruồng bỏ họ vì sự thiếu kiên nhẫn của họ? Công lý lắng nghe lời thú nhận ấy và hạ lệnh treo tên ông ta lên cổng thành giữa đám kẻ cắp, cướp bóc và những kẻ phá hoại công cộng, mà lời thông cáo ấy cảnh báo mọi người nên tránh xa.

Một kẻ khác yêu cầu được thiên hạ biết đến như là nhà phát minh ra một phương pháp giáo dục mới, nhờ đó ngôn ngữ và khoa học có thể truyền thụ cho mọi sức tiếp thu và mọi sở thích mà không phải sợ hình phạt, đau đớn hay sự giam cầm, không phải đánh mất bất kỳ nét duyên dáng nào của sự vô minh, hay bị cản trở tiến trình cần thiết trong việc ăn mặc, khiêu vũ hay đánh bài.

Công lý và Chân lý không làm phiền bậc cao nhân này với quá nhiều câu hỏi; nhưng thấy cách ăn nói của y ngượng ngùng và ngôn từ thô lỗ, họ liền hạ lệnh ghi tên y vào sổ như một tên cao lớn đang cần việc làm, có thể phục vụ ở bất kỳ vị trí nào không đòi hỏi sự biết chữ.

Một người đàn ông có vẻ ngoài vô cùng trang nghiêm và mang phong thái triết gia, yêu cầu được thông báo về ý định khởi hành vào một ngày nhất định cho chuyến hải hành dưới lòng biển, cùng sự sẵn sàng đón nhận hành khách với mức giá chỉ gấp đôi so với chi phí đi lại trên mặt nước. Yêu cầu của ông ta được chấp thuận, và ông ta lui về một góc thuận lợi, chờ đợi đầy thuyền để nhanh chóng trở nên giàu có nhờ sự bí mật, an toàn và mau lẹ của chuyến hải hành.

Một người khác muốn đăng quảng cáo cho những ai tò mò hay biết rằng, để thúc đẩy tri thức chân chính, ông ta đã chế tạo ra một dụng cụ quang học, nhờ đó những ai bỏ công sức nghiên cứu về các biến động của gió có thể quan sát được hướng của những chiếc la bàn thời tiết ở phía bên kia mặt trăng.

Một người khác muốn được ghi nhận là tác giả của một phát minh giúp cho các thành phố hoặc vương quốc có thể trở nên ấm áp vào mùa đông chỉ bằng một ngọn lửa duy nhất, một cái ấm nước và một đường ống. Một người khác lại sở hữu một cỗ xe có thể thách thức lũ lụt, giúp con người tiếp tục nổi lềnh bềnh trong trận lụt mà chẳng gặp bất tiện gì cho đến khi nước rút. Công lý coi những dự án này chẳng có chút quan trọng nào ngoài việc có ích cho chính tác giả của chúng, và do đó hầu như không thèm đếm xỉa đến việc xem xét; còn Chân lý thì từ chối tiếp nhận chúng vào sổ đăng ký.

Hai mươi kẻ mạo nhận khác nhau kéo đến trong vòng một giờ để thông báo về một loại thuốc bách bệnh, có thể chữa khỏi hoặc phòng ngừa mọi căn bệnh, và kéo dài tuổi thọ vượt qua cả thời của Nestor. Thế nhưng Công lý thông báo với họ rằng một loại thuốc bách bệnh là quá đủ, và bà sẽ trì hoãn việc thông cáo cho đến khi tận mắt thấy ai là kẻ có thể tự duy trì mạng sống của mình lâu nhất.

Một ngàn khiếu nại và đề nghị khác đã được trưng bày và xem xét. Tôi nhận thấy trong đám đông hùng hậu này rằng, về mặt ưu thế trí tuệ, rất nhiều kẻ tỏ ra dư dả nhưng chẳng mấy ai nhận mình thiếu thốn; cứ có một học viên thì có đến hàng trăm giáo sư đứng lớp về mọi loại nghệ thuật; thế nhưng về những thành tựu khác như sự giàu có, danh vọng và chức tước, tôi chẳng tìm thấy ai thừa thãi, mà chỉ thấy hàng ngàn hàng vạn kẻ cho rằng mình xứng đáng được chia phần lớn hơn.

Thường thì những kẻ keo kiệt già cả và những phụ nữ kết hôn khi tuổi đã xế chiều lại quảng cáo về nhu cầu có con cái của họ; cũng chẳng hiếm hoi gì chuyện những kẻ có con đàn cháu đống lại thông báo muốn nhượng bớt một đứa con trai hay con gái; thế nhưng dẫu bề ngoài có vẻ hứa hẹn ở cả hai phía, thương vụ hiếm khi thành công; bởi vì họ nhanh chóng đánh mất hứng thú với con nuôi, rồi lại công khai ý định thúc đẩy một kế hoạch từ thiện công cộng nào đó; hàng ngàn đề xuất lập tức được đưa ra, giữa lúc họ còn đang chần chừ thì tử thần đã đến chấm dứt mọi quyết định.

Khi tôi đang đứng ngắm nhìn khung cảnh hỗn độn ấy, Chân lý rủ lòng thương hỏi tôi rằng mục đích tôi đến cơ quan của nàng để làm gì. Tôi vô cùng bừng tỉnh trước câu hỏi bất ngờ ấy, và bừng tỉnh khỏi giấc ngủ nhờ những nỗ lực muốn trả lời nó.

HẾT TẬP II.

TALBOYS VÀ WHEELER.

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ Project Gutenberg
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 20 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

1 Trong Tổng Số 2 tác phẩm của Samuel Johnson

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.