Một ngày đầu tháng 3 năm 1964.

Ga tàu lửa cũ kỹ Thiên Tân lúc gần chạng vạng, dưới ánh hoàng hôn đang lặn lại càng ra vẻ cổ kính và xám xịt. Đầu máy xe lửa khí thế bất phàm, tự thấy mình rất ổn mà hậm hực thở hồng hộc, như người nhà quê khạc đàm tuỳ tiện, phun cuồn cuộn hơi nước lẫn bụi than vào cái tòa nhà đợi tàu đã già nua lải nhải ấy.

Trên sân ga, mấy nhân viên đứng lỏng lẻo thành hình cung, nét mặt mang nụ cười kiểu đồng chí thường thấy trong chốn quan trường thập niên 60, nhìn chủ nhà và khách bắt tay nhau.

Vị khách Trần Bá Đạt, toàn bộ đặc điểm có thể khái quát bằng một chữ "tròn": Đầu tròn, cổ tròn, thân hình tròn, ngay cả chiếc mũ đồng phục trên đỉnh đầu lẫn cặp kính gọng vàng sống mũi cũng tròn vo không góc cạnh. Đại khái để mưu cầu sự vuông vức, mưu cầu cảnh giới "trong tròn ngoài vuông", lúc đi ông ta hơi dang hai chân, hai tay cách xa thân mình, lắc lư bả vai giống như vận động viên đấu vật, hai tay vung vẩy dang rộng, cứ thế bước điệu bộ bước lên sân ga.

Chủ nhà Hồ Chiêu Sở Trung Hoành (Hồ Chiêu Hành), cao hơn Trần Bá Đạt trọn một cái đầu, mặt vuông cằm vuông, má hồng hào, hai bên mai cạo xanh ngắt. Phu nhân Lão Xá từng vẽ cho ông một bức tranh, Chu Đức đề tặng ông bốn chữ: Phong hoa chính mậu. Ông nở nụ cười đầy kính trọng và nhiệt tình, vươn tay ra từ đằng xa.

Trần Bá Đạt bước nhanh hai bước cũng vươn tay ra.

Phó bộ trưởng Bộ Công nghiệp thành phố Thiên Tân Lý Thụ Phu người vóc trung bình, trẻ trung khôi ngô bèn bước vượt lên trước, đứng sang một bên, một tay nâng khuỷu tay Trần Bá Đạt, một tay hướng về phía Hồ Chiêu Hành: "Thị trưởng thành phố Thiên Tân Hồ Chiêu Hành."

"Đồng chí Bá Đạt, chào mừng anh." Hồ Chiêu Hành nắm chặt tay Trần Bá Đạt.

"Thị trưởng Hồ, anh trẻ quá nhỉ." Trần Bá Đạt hơi tỏ vẻ ngạc nhiên đăm đăm nhìn nét mặt Hồ Chiêu Hành, mí mắt chớp chớp sau tròng kính, "Chưa đến năm mươi chứ?"

"Bốn mươi tám tuổi."

"Đang hồi phát triển." Tay Trần Bá Đạt dùng sức, "Tôi đến làm bách tính cho anh, anh làm cha mẹ quan."

"Đâu dám nhận, nói đùa thôi nói đùa thôi." Khuôn mặt vốn hồng hào của Hồ Chiêu Hành càng thêm đỏ rực vài phần, ngượng ngùng cười nói: "Ở Diên An tôi đã đọc sách của anh rồi... lại xin đồng chí Bá Đạt chỉ bảo nhiều hơn cho công tác Thiên Tân."

"Tôi chỉ có thể đánh giặc trên giấy mà thôi." Khóe miệng Trần Bá Đạt giật giật đôi chút, lộ ra một nụ cười khổ tự trào nhạt nhẽo, cái bàn tay vừa dùng sức xong mềm nhũn rút về như quả bóng xì hơi, giảm hẳn hứng thú nhìn sang hai bên: "Đi chứ? Các vị cha mẹ quan."

Hồ Chiêu Hành không hiểu đã xảy ra chuyện gì khiến cảm xúc Trần Bá Đạt bỗng chốc tụt dốc, thói quen của ông khi lo lắng hoặc lúng túng là hít gió rít qua kẽ răng lầm bầm: "Cái này, cái này..." Vừa lắc nhẹ đầu qua lại như thể đánh rơi đồ vật: "À, cái này, trước tiên mời đồng chí Bá Đạt về nhà khách nghỉ ngơi nhé?"

Chiếc xe con kiểu cũ "Belka" với cái đuôi to màu đen lao vào những con đường phố chật hẹp, cổ kính nhưng cũng náo nhiệt sầm uất của Thiên Tân.

Tốc độ xe rất chậm. Ánh mắt Trần Bá Đạt ngắm nhìn cảnh phố mang chút vị "thấy hoa rơi đau lòng". Môi ông mấp máy: "Tôi tuổi mụ đã sáu mươi rồi."

"Đồng chí Bá Đạt, lần này đến Thiên Tân..." Hồ Chiêu Hành không nghe thấy Trần Bá Đạt nói gì, chỉ nghe thấy một tiếng thở dài. Ông liếc nhìn Lý Thụ Phu ngồi bên ghế lái phía trước. Lý Thụ Phu vẻ mặt vô cảm nhìn về phía trước đầu xe. Lý Thụ Phu rất thân với Trần Bá Đạt, từng cùng Trần Bá Đạt đi khảo sát công tác. Thế nhưng vị phó bộ trưởng này không quay đầu lại thì không thể giao tiếp. Hồ Chiêu Hành trước đây từng nghe báo cáo của Trần Bá Đạt, là đứng dưới đài nhìn lên đài. Sau khi bắt tay như thế này mà lại ngồi chung một chiếc xe, chung một hàng ghế thì đây là lần đầu tiên, không hiểu nguyên nhân đằng sau sự dao động tình cảm chớp nhoáng của Trần Bá Đạt. Ông cẩn thận thăm dò: "Vẫn đến tiểu khu 'Tứ thanh' cắm điểm à?"

"Tú tài thì làm việc của tú tài." Giọng Phúc Kiến của Trần Bá Đạt không dễ nghe cho lắm, may là ông không dời tầm mắt, không nhìn thấy vẻ mặt ngơ ngác của Hồ Chiêu Hành.

"Gần đây có những ai đến rồi?" Khi Trần Bá Đạt cuối cùng cũng dời tầm mắt trở lại, ông trầm giọng hỏi một câu.

"Tổng tư lệnh Hạ và phu nhân Tiết Minh, còn có phu nhân của Nguyên soái La là Lâm Nguyệt Cầm." Hồ Chiêu Hành dừng lại một lát, lại bổ sung thêm một câu, "Soái Hạ là thủ trưởng cũ của tôi, ở Sư đoàn 120, tôi làm công tác tuyên truyền ở bộ chính trị. Hồi đó tổng tư lệnh còn tinh anh lắm, bây giờ bị bệnh tiểu đường."

"Từng dẫn binh chưa?"

Hồ Chiêu Hành chớp chớp mắt, cuối cùng cũng hiểu đối phương đang hỏi gì. Mới nghe tiếng Phúc Kiến quả thực rất tốn sức. Ông giải thích: "Sau kháng chiến ra Đông Bắc, từng làm chính ủy ở Quân đoàn Trác Mông."

"Nói cho cùng, làm quan vẫn là mấy người các anh." Trần Bá Đạt khẽ gật đầu. Hồ Chiêu Hành nhất thời chưa rõ ý ngoài lời, trong lòng ngẫm nghĩ mà không nói gì.

Phía trước là ngã tư, đường sá Thiên Tân không có con đường nào thẳng tắp, bất kể Đông Tây Nam Bắc, chỉ có thể nói trước sau trái phải, người ngoài tỉnh đến không ai là không bị mất phương hướng. Đây là di tích lịch sử, là vết sẹo thời thuộc địa. Các nước đế quốc chủ nghĩa tự lo xây dựng trong khu tô giới của mình, không có quy tắc tổng thể, một khi nối liền thành một thể thì kiến trúc và đường phố liền bày ra muôn hình vạn trạng hỗn độn. Đơn cử như ngã tư này, năm con đường hội tụ ở đây, trên cái "đảo giao thông" giữa vòng xuyến, không có bốt cảnh sát, mà sừng sững mọc lên một cái nhà vệ sinh xám xịt, có người qua đường vội vã đi vào, uể oải thong thả bước ra.

"Nhà vệ sinh là một loại văn hóa, hiểu không?" Trần Bá Đạt giơ một ngón trỏ tròn vo, chỉ trỏ cái nhà vệ sinh chướng mắt ấy, "Thỏ không ăn cỏ gần hang, lợn lười không ị phân nhà. Văn hóa nhà vệ sinh có thể biểu thị mức độ văn minh của một dân tộc, một quốc gia, một địa phương."

"Ồ, lần đầu tiên tôi nghe nói đấy..." Hồ Chiêu Hành chép miệng ngẫm nghĩ, chợt gật đầu, "Rất có lý!"

Trần Bá Đạt không hề tin vị thị trưởng này thực sự ngộ ra đạo lý gì, những quan chức địa phương xuất thân từ quân đội thế này ông đã thấy nhiều rồi, không nói Mao Trạch Đông họ Mao là may lắm rồi. Qua lại với những cán bộ này, ông vừa muốn nói nhiều lại vừa cảm thấy thiếu đi hứng thú và sự tận hưởng khi trò chuyện. Bọn họ thường trợn tròn mắt, trong ánh mắt lộ ra vẻ kính trọng, thần bí, thành kính, ngơ ngác, chỉ là hiếm hoi lắm mới có vài tia chớp ngộ tính.

Mấy công nhân ven đường trông như phu bốc vác, tay trái bưng bát tô lớn, tay phải cầm bánh bao lớn, đang nhai ngấu nghiến nuốt lấy nuốt để. Đầu xuân vẫn chưa thấy bóng cây xanh, những người công nhân này thế nhưng đã hở ra lồng ngực màu tím sẫm nổi gân cuồn cuộn, ngẩng đầu đuổi theo chiếc ô tô bằng ánh mắt.

Trần Bá Đạt dường như có điều xúc động, ánh mắt dừng lại ngoài xe, âm thanh vang lên trong xe: "Thị trưởng Hồ, anh đến Thiên Tân bao lâu rồi?"

"Bốn tháng."

“Anh ở quân đội thời gian dài, biết cách dẫn binh, gọi là người dẫn binh. Anh có biết xã hội phức tạp hơn quân đội không?”

Hồ Chiêu Hành khiêm tốn nói: "Quân đội tương đối đơn thuần, cũng đơn giản hơn công tác địa phương."

“Ở Thiên Tân có một loại lưu manh vô sản, gọi là ‘đám chuyên chơi bời’, nghe nói bao giờ chưa?” Trần Bá Đạt thong thả hỏi.

“Chính là đám du thủ du thực, lại gọi là lưu manh cộm cán, gan lì không sợ chết, chuyên gây sự đánh nhau, chốn quan trường gọi là ‘nồi phỉ’, bảo là có quan hệ với Ca Lão hội.”

“Ồ?” Trần Bá Đạt hơi khom người, ánh mắt mang chút kinh ngạc nhìn trân trối vào Hồ Chiêu Hành, môi mấp máy một lát mới hỏi: “Sao lại gọi là ‘nồi phỉ’?”

Hồ Chiêu Hành cung kính nghiêng người sang một bên, dùng giọng điệu thảo luận mà nói: “Dân lấy ăn làm đầu, có nồi mới có nhà, đập nồi thì nát nhà. Tôi nghĩ có lẽ có nguyên nhân này chăng? Kỳ thực tổ chức và trang bị của bọn chúng cực kỳ đơn giản, thuê mấy gian phòng ở chốn náo nhiệt tìm sự yên tĩnh, cũng không lập bàn thờ hương khói, thiết lập ‘ổ nồi’; một chiếc giường kang kèm một cái sàng gọi là đại trại, đầu sỏ gọi là trại chủ. Có việc thì hô lên một tiếng, vồ lấy hung khí là kéo nhau ra một trận hỗn chiến; không có việc thì ăn uống nghỉ ngơi trên giường kang.”

“Còn có thủ đoạn gì nữa không?” Bá Đạt vô thức đổi sang giọng điệu thỉnh giáo.

“Y phục có sự chú trọng riêng, một bộ áo vải xanh, dù nghèo đến đâu cũng phải làm một chiếc áo dài lụa tây xanh khoác lên người, không cài cúc, hoặc là cởi ra vắt lên khuỷu tay, thắt lưng buộc dải lụa tây màu trắng nguyệt bạch, chân đi tất vải xanh giày vải hoa, trên đầu nối thêm bím tóc giả dày cộm, càng thô càng có giá trị, không buông thõng sau lưng mà vắt trước ngực, có người còn nhét một bông hoa nhài vào mỗi bím tóc, đi bước chân trái, lê chân phải, cố làm ra vẻ bị thương tật, dân gian sau lưng gọi bọn chúng là giày hoa bím tóc dài.”

“Ha ha, nghe cứ như kể chuyện trống đại.” Trên mặt Trần Bá Đạt xuất hiện một sự thay đổi vi diệu, giống như vừa lười biếng một lúc, uống một cốc cà phê xong liền tinh thần tỉnh táo vậy, “Lấy gì để mưu sinh?”

“Không lao động.” Hồ Chiêu Hành lắc đầu nhíu mày, “Mở sòng bạc, ‘thu phí hoa hồng’, thao túng vựa lúa, chặn sông thu thuế, mở hãng cửu vạn. Những ngành nghề này đều cấu kết với nha dịch phủ huyện. Quan lại không tố giác, quan phủ không truy cứu là được.”

“Đồng chí Chiêu Hành,” Trần Bá Đạt bất tri bất giác đã đổi cách gọi “Thị trưởng Hồ”, “Anh rất rành về loại người này nhỉ, trong quân đội cũ không ít loại người tương tự chứ?”

“Từng bắt sống những kẻ tương tự thế này. Lúc kháng chiến mới bắt đầu, đội ngũ mới dựng lên không ít người kiểu này, lúc mới tổ chức đội ngũ ở Nội Mông cũng từng có người tương tự, có người đã được cải tạo tốt, có người bị đào thải.”

“Chủ tịch đã nói, không chủ trương thanh trừng toàn bộ những người này trong đội ngũ.”

“Lúc đội ngũ mới dựng lên, đánh trận không thể thiếu những kẻ này, gan lì không sợ chết, không giống như nông dân chất phác mới vào đội ngũ còn nhát gan. Đánh qua mấy trận, nông dân trở nên dũng cảm rồi, loại người này nếu chưa được cải tạo tốt thì lợi bất cập hại.”

“Lưu manh cũng được tính là hạ cửu lưu ư?”

“Ư, xướng, tạo, tốt, bỉ, chùy, nô, đản, cạo,” Hồ Chiêu Hành đếm một lượt, “Tính là lưu phái nào? Hơi không nhập lưu chút.”

“Hạ cửu lưu cũng không đơn giản đâu, người hèn kém nhất là thông minh nhất, Hàn Thế Trung tính là tốt, Lạng Hồng Ngọc là xướng, Lý Quỳ là tạo, ba anh em họ Nguyễn là đản, Trần Thắng, Ngô Quảng đều là nô... chính là cái ‘ưu’ này à?”

“Bốn đại danh đán đều là ưu.”

“Ha ha ha,” Trần Bá Đạt cười phát ra tiếng, đặt tay lên mu bàn tay Hồ Chiêu Hành, “Người nổi tiếng hiện nay là ưu, Thường Hương Ngọc quyên máy bay chúng ta quyên không nổi. Chiêu Hành này, tốt nghiệp trường nào vậy?”

“Năm 1935 thi đỗ Đại học Bắc Kinh, chưa tốt nghiệp. Sự biến Thất Tẩy liền ném bút theo gươm.”

“Tú tài tú tài, đúng là kẻ sĩ.” Trần Bá Đạt trở nên thân thiết, nắm lấy mu bàn tay Hồ Chiêu Hành dùng sức bóp nhẹ, “Đi đúng đường rồi, ném bút theo gươm. Anh ném bút thế này, bây giờ liền không cần phải bàn chuyện binh đao trên giấy nữa...”

Hồ Chiêu Hành tuy được công nhận là “tú tài”, là “kẻ sĩ”, nhưng nghe xong lời cảm thán cuối cùng này của Trần Bá Đạt, trong mắt lại mịt mờ không thể lóe lên tia sáng của sự ngộ tính.

Nửa đêm, Hồ Chiêu Hành ghi vào nhật ký hai câu thế này:

“Đồng chí Bá Đạt gọi tôi là kẻ sĩ, tôi rất bất an, anh ấy là bậc đại gia, tôi kém xa lắm. Nhưng anh ấy cứ luôn nói mình là đánh giặc trên giấy, không biết có ý gì?”

Theo sự đậm đà của mùa xuân, sự xanh mướt của cây cối, tự nhiên càng ngày càng chăm chỉ, tỉnh giấc sớm hơn từng ngày, và không ngừng nghỉ chút nào vươn tay ra, nhẹ nhàng, lặng lẽ vạch tấm màn đêm. Không reo hò, chẳng cần tung bay, cứ thế trang nghiêm chậm rãi vươn sự thay đổi của ánh sáng và màu sắc từ Đông sang Tây.

Hồ Chiêu Hành rẽ từ đường Mục Nam Đạo sang đường Đại Lý Đạo, chạy bộ chậm dọc theo lề đường. Ông chú ý đến tính quy luật của cuộc sống, tập thể dục buổi sáng cũng giống như viết nhật ký ban đêm, không thể thiếu được.

Khi cái dáng người thấp lùn đã quen thuộc ấy thấp thoáng lọt vào tầm mắt, ông cảm thấy nhịp đập có tiết tấu của trái tim chợt thay đổi một nhịp, tránh hai chiếc xe đạp ở bên phải đường, chạy sang bên trái đường. Mười giây sau, động tác chạy của ông biến thành đi bộ, rồi cất giọng gọi: “Đồng chí Bá Đạt. Về rồi đấy à?”

“Anh chạy bộ buổi sáng à?” Trần Bá Đạt dừng bước.

“Quen rồi.” Hồ Chiêu Hành dừng lại ngay sát bên, điều hòa nhịp thở.

“Tôi đi bộ thôi, chạy không nổi nữa.” Giọng điệu Trần Bá Đạt bỗng chuyển hướng, “Có tin tức gì không?”

Hồ Chiêu Hành khựng lại, không biết đối phương đang ám chỉ điều gì.

“Có ai đến Thiên Tân không, nghe được tin tức gì không?”

“Bốn vị phó thủ tướng từng đến, có nói đến bản chỉ thị của Chủ tịch Mao về việc chống tự mãn giậm chân tại chỗ.”

“Có rất nhiều đồng chí tốt, đã bị những vị quan cao lộc hậu, kiêu ngạo tự mãn, giậm chân tại chỗ, ưa chuộng chủ nghĩa hình nhi thượng học tư sản, tất cả những kẻ quan liêu áp chế. Bây giờ bắt buộc phải cải cách.” Trần Bá Đạt thuận miệng đọc làu bàu một đoạn, khiến Hồ Chiêu Hành thầm giật mình. “Còn gì nữa không? Đi, vừa đi vừa trò chuyện.”

Hai người đi dọc đường Đại Lý Đạo, bỏ lại sau lưng từng tòa biệt thự kiểu tiểu lâu phong cách nước ngoài này đến tòa khác. Hồ Chiêu Hành rít gió qua kẽ răng thầm nghĩ: “Cái này cái này...”

“Đồng chí Khang Sinh nói, phải chú ý bản chỉ thị đó của Chủ tịch gửi Kha Khánh Thi.” Hồ Chiêu Hành cuối cùng cũng nhớ ra một tin tức.

“Khang Sinh?” Trần Bá Đạt đột ngột dừng bước, nhìn Hồ Chiêu Hành một cái, đoạn lại tiếp tục đi về phía trước, trên mặt mang biểu cảm suy ngẫm, giống như đang lầm bầm một mình, “Kha Khánh Thi... chính là bản báo cáo tình hình văn nghệ mà Kha Khánh Thi nắm công tác khúc nghệ ấy à?”

“Trí nhớ của anh tốt thật đấy.” Hồ Chiêu Hành gật đầu, chân thành nói.

“Rất nhiều người cộng sản nhiệt tình đề xướng nghệ thuật phong kiến và nghệ thuật tư bản chủ nghĩa, lại không nhiệt tình đề xướng nghệ thuật xã hội chủ nghĩa, há chẳng phải chuyện lạ đời...” Trần Bá Đạt như để chứng minh trí nhớ của mình, lại đọc một câu, tiếp theo chính là trầm mặc im lặng tản bộ, rõ ràng đang suy nghĩ điều gì.

“Đúng rồi, đồng chí Châu Dương và phu nhân Tô Linh Dương chiều nay sẽ đến Thiên Tân.”

Đi qua mấy bước, Trần Bá Đạt mới hỏi: “Đến làm gì?”

“Điều tra tình hình thanh niên trí thức lên núi xuống nông thôn.”

“Hai người quen nhau từ trước à?”

“Lúc tôi đi học đã biết anh ấy, thập niên 30, học sinh thanh niên ít người không biết anh ấy. Từng gặp anh ấy ở Diên An, nhưng không có cơ hội quen biết. Mãi đến khi đến Thiên Tân rồi mới quen.”

Họ đã đi đến đường Xích Phong Đạo. Trần Bá Đạt liếc nhìn đồng hồ: “Về thôi? Đi nhanh lên.”

Im lặng rảo bước một đoạn, nhìn thấy nhà khách đường Đại Lý Đạo, Trần Bá Đạt mới chậm bước lại, cử động hai tay nói: “Anh ấy là bí thư ‘Tả Liên’, lại là viện trưởng ‘Lỗ Nghệ’. Bây giờ những cán bộ lãnh đạo văn nghệ và nhà văn, nghệ sĩ nổi tiếng toàn quốc, phần lớn đều là học sinh hoặc học sinh của học sinh anh ấy. Hiểu không?”

Hồ Chiêu Hành gật đầu.

“Kỳ thực anh chưa hiểu hết đâu.” Trần Bá Đạt nói đến đây, vội vã chuyển chủ đề, “Này, Thiên Tân gần Bắc Kinh, người đến nhiều, có tin tức gì thì thường xuyên thông suốt cho nhau nhé.”

Hai mươi lăm năm sau, Hồ Chiêu Hành hồi tưởng lại năm xưa, từng cảm thán: Lúc đó có thể nói là chưa hiểu hết. Mao Trạch Đông phê thị giới văn nghệ “vấn đề không ít, số lượng rất nhiều”, Trần Bá Đạt liền nghĩ ngay đến việc những người này “phần lớn” đều là học sinh hoặc học sinh của học sinh của Châu Dương.

Thế nhưng, Trần Bá Đạt vẫn nói: “Chiều nay đi đón Châu Dương, gọi tôi một tiếng nhé.”

Hồ Chiêu Hành gật đầu, chuẩn bị chia tay: “Đồng chí Bá Đạt ở Thiên Tân có việc gì cần giải quyết cứ nói với tôi một tiếng.”

Trần Bá Đạt kéo tay Hồ Chiêu Hành lại, đây là động tác thường thấy của ông để biểu thị sự thân cận, hạ thấp giọng xuống một chút: “Tôi muốn triệu tập một buổi tọa đàm, anh tìm một số người hiểu biết có trình độ đến tham gia. Hai chủ đề: Những vấn đề phát hiện ra trong phong trào giáo dục xã hội chủ nghĩa và kinh nghiệm hay; sự nhận thức, thể hội, kinh nghiệm giáo huấn về hai loại chế độ giáo dục và hai loại chế độ lao động.”

“Mấy giờ khai mạc?”

“Ngày mai, tọa đàm phải có lý luận có thực tế có số liệu.” Trần Bá Đạt kéo Hồ Chiêu Hành lại gần hơn chút nữa, giọng nói hạ thấp hơn nữa, “Bật mí cho anh một tin, đồng chí Thiếu Kỳ sắp đến Thiên Tân. Sẽ bàn về hai vấn đề này.”

“Ồ.” Hồ Chiêu Hành gật đầu, phát hiện Trần Bá Đạt đã đứng rất sát mình.

Chiếc xe con "Belka" của thị trưởng chạy hướng về ga Thiên Tân. Trần Bá Đạt và Hồ Chiêu Hành ngồi ở ghế sau xe đều không nghi ngờ gì, giữa họ đã nhanh chóng thiết lập quan hệ cá nhân. Mối quan hệ này dẫu chưa thể nói là “mật thiết”, ít nhất cũng có thể gọi là “thân cận”.

Phải nói là Trần Bá Đạt đã khẳng định sự “thân cận” này trước tiên. Ông cắm điểm “Tứ thanh” ở tiểu khu, cứ cách ba năm ngày lại về Thiên Tân một chuyến, Hồ Chiêu Hành thế nào cũng tranh thủ thời gian nghỉ ngơi để đến thăm, chém gió trời biển một trận. Vốn hiểu biết của cả hai đều không hẹp, chủ đề chung rất nhiều.

Đó là lần thứ hai Hồ Chiêu Hành đi thăm Trần Bá Đạt, Trần Bá Đạt rót cho ông một chén trà nói: “Tú tài giao thiệp, chỉ một chén thanh trà.” Đúng vậy, chính từ chén thanh trà này, ông bắt đầu trò chuyện không chuyện gì không nói.

Trần Bá Đạt muốn cùng đi đón Châu Dương, lý lẽ này rất đơn giản. Châu Dương cũng là một đại tú tài. Sau giờ ngủ trưa, Hồ Chiêu Hành đến mời Trần Bá Đạt xuất phát, Trần Bá Đạt vừa cài cúc áo vừa nói: “Tên cũ của tôi là Thượng Hữu. ‘Thượng’ cái gì ‘Hữu’? Bạn văn, sau này tiếp xúc với công nông nhiều rồi, đổi tên thành Bá Đạt, kết giao với rất nhiều cán bộ công nông làm bạn, cũng luôn muốn kết bạn với quân nhân, nhưng người tôi thích nhất, vẫn là giao du với tú tài.”

Hồ Chiêu Hành từ trước đến nay không hoài nghi lời Trần Bá Đạt vừa nói. Ông quen biết Trần Bá Đạt, từ “Thị trưởng Hồ” đến “Chiêu Hành” rồi đến “Kẻ sĩ”, toàn bộ quá trình chưa đầy một tiếng đồng hồ. Trần Bá Đạt dễ gần là một mặt, chủ yếu còn vì bản thân ông được coi là một tiểu tú tài. Lần trước Trần Bá Đạt từ tiểu khu về, hai người ban đêm đi bộ tản bộ trò chuyện, đến đoạn cao trào, Hồ Chiêu Hành tiễn Trần Bá Đạt về đường Đại Lý Đạo, Trần Bá Đạt lại tiễn Hồ Chiêu Hành về đường Mục Nam Đạo, chính vì chủ đề hấp dẫn khiến người ta muốn ngừng mà không được.

Lần này Trần Bá Đạt từ tiểu khu về mở tọa đàm, lại đúng dịp Châu Dương đến Thiên Tân, bốn ông tú tài một vở kịch, lại càng náo nhiệt hơn. Hồ Chiêu Hành đã dặn dò xứ giao tế tối nay chuẩn bị rượu, phải uống cho thật sảng khoái.

Tú tài giao du, có chủ đề sôi nổi, có chủ đề hàm súc. Trần Bá Đạt nói lời hàm súc thường rất chậm, có chút kéo dài giọng, dường như mỗi câu nói đều là vừa cân nhắc vừa nói xong hoặc nói chưa xong.

“Chủ tịch——thích triết học. Thiếu Kỳ——cụ thể. Tuyến một tuyến hai.”

Hồ Chiêu Hành gật đầu, câu này quá dễ hiểu.

“Triết học——dựa vào ngộ tính, cụ thể——cần chăm chỉ.” Trần Bá Đạt liếc nhìn Hồ Chiêu Hành, đoạn nhắm mắt ngả người ra sau đệm ghế, hồi tưởng lại miệng lẩm bẩm niệm chú, “Bản thân Chủ tịch Mao chỉ quan tâm đại sự quốc gia. Đề nghị biến toàn quốc thành đại viên lâm của ông ấy là quá đủ rồi. Ông ấy không có thời gian giải quyết vấn đề này... cho nên, tôi buộc phải giải quyết vấn đề này.”

Trần Bá Đạt phắt mở mi mắt, đăm đăm nhìn Hồ Chiêu Hành. Hồ Chiêu Hành phản ứng nhạy bén gật đầu: “Đồng chí Thiếu Kỳ đã nói thế.”

Trần Bá Đạt cũng gật đầu: “Cho nên phải chú ý đồng chí Thiếu Kỳ nắm cái gì? Ông ấy nắm cái gì, phản ánh tuyến hai đang nghĩ cái gì.”

“Đồng chí Bá Đạt lâu nay ở Trung ương, ở bên cạnh Chủ tịch...”

“Đánh giặc trên giấy.” Trần Bá Đạt xua bàn tay tròn vo một cái, hình như cảm xúc lại chìm xuống. Hồ Chiêu Hành lại một lần nữa tỏ vẻ ngơ ngác: Đại tú tài này bị sao thế? Cái “đánh giặc trên giấy” này có hàm nghĩa thực tế gì chứ?

Sau một thoáng trầm mặc, Trần Bá Đạt giơ tay vỗ vỗ vai Hồ Chiêu Hành: “Đừng mê tín hư danh, ở bên trên cũng chỉ có thể biểu hiện ra ‘tài năng công cụ’, ở bên dưới cũng có thể rèn luyện tài soái. Đứng độc lập một góc, chim sẻ tuy nhỏ ngũ tạng đủ cả, cũng cần tài soái. Anh còn trẻ... nếu tôi nghỉ hưu, sẽ đến Thiên Tân làm biên tập bảng tin tường cho anh.”

“Đồng chí Bá Đạt, anh nói thế là thế nào...” Hồ Chiêu Hành vô cùng bất an. Dùng lời trong nhật ký của ông mà nói, chính là ‘như có gai đâm sau lưng’.

Trần Bá Đạt nhấc tay khỏi vai Hồ Chiêu Hành, tiện đà vung tay một cái, biểu thị chủ đề này kết thúc tại đây. Xốc lại tinh thần đổi chủ đề khác: “Khang Sinh đến hồi nào thế?”

“Dạo này không đến.”

“Sáng nay anh nhắc đến anh ta...”

“Đó là nhắn tin. Lúc tôi đến Thiên Tân, anh ấy bảo tôi giúp tìm sách về nghiên cứu nghiên mực, tìm thấy rồi thì gửi cho anh ấy, anh ấy gửi thư tới bảo đã nhận được.”

“Ừm...” Trần Bá Đạt trầm ngâm một lát, “Hai người quen nhau à?”

“Cũng coi như tú tài giao du đi.”

“Anh ta xem như xuất thân thư hương thế gia rồi.” Trần Bá Đạt tỏ vẻ quan tâm, “Hai người quen nhau thế nào?”

“Ừm, đó là đầu thập niên 50...” Hồ Chiêu Hành nhìn ra ngoài xe, còn mấy phút nữa là đến nơi, bèn nói gọn lại để giới thiệu.

Đầu thập niên 50, Hồ Chiêu Hành giữ chức trưởng ban tuyên truyền khu tự trị Nội Mông, trong một hội nghị công tác tuyên truyền toàn quốc, ông đã quen biết Khang Sinh. Lúc ăn cơm và giải lao giữa giờ, bàn chuyện kim cổ hóa ra vẫn có ngôn ngữ chung, Hồ Chiêu Hành không hiểu rõ lịch sử của Khang Sinh, trong nhật ký chỉ gọi ông ta là “đại tú tài”.

Hồ Chiêu Hành có một người đồng hương Hà Nam tên là Mục Hân, từng cùng làm việc ở Tấn Tề, cho nên cũng là chiến hữu cũ. Sau này ông ta đến tòa soạn báo Quang Minh Nhật Báo làm phó tổng biên tập, làm việc dưới sự lãnh đạo của ủy viên Ban Bí thư Trung ương Khang Sinh. Hồ Chiêu Hành thích sưu tầm thư pháp tranh chữ của danh nhân, bèn nhờ Mục Hân đứng ra, thay mặt xin Khang Sinh viết cho mình một bức chữ.

Khang Sinh vẫn nhớ vị trưởng ban tuyên truyền khu tự trị có bài phát biểu xuất sắc, kiến thức uyên bác ở hội nghị công tác tuyên truyền năm đó, liền vui vẻ nhận lời, viết tặng Hồ Chiêu Hành hai chữ: Mẫn Cầu.

Hồ Chiêu Hành nhận được chữ, xoa xoa tay, sinh lòng ngâm vịnh. Ông thích chữ nhưng viết chữ không đẹp, nhất là so sánh với chữ của Khang Sinh thì càng cảm thấy không dám lấy ra khoe. Đưa mắt nhìn, thấy trên bàn có mấy chiếc hộp giấy, liền nảy ra ý hay, dùng một tờ giấy da bò bọc bốn hộp bơ lạt lại, viết một dòng chữ: Khi tiện, mời đồng chí Khang Sinh đến Nội Mông xem một chút.

Bốn hộp bơ đổi lấy hai chữ. Nghe nói Khang Sinh kiểm tra một lượt chất lượng bơ, bữa sáng ngày hôm sau liền phết lên lát bánh mì rồi. Ông ta từng sống ở Moscova mấy năm, là phó đoàn đại biểu ĐCSTQ thường trú tại Quốc tế Cộng sản, quen ăn bánh mì phết bơ, vừa ăn vừa nói: “Bơ vàng bốn lạng đổi lấy hai chữ, nhìn bây giờ thì anh ta lỗ rồi, nhìn lâu dài thì anh ta lời rồi.”

Thế là, Khang Sinh và Hồ Chiêu Hành cũng có “quan hệ riêng”.

“Ha ha, không lỗ không lỗ anh không lỗ.” Trần Bá Đạt cười ha hả, vỗ vai Hồ Chiêu Hành, “Tranh chữ danh nhân, danh nhân tranh chữ, hai điểm này Khang Sinh đều dính vào được. Giữ lại đi, giữ lại đi...”

Bước lên sân ga, tàu vẫn chưa đến. Trần Bá Đạt chắp hai tay sau lưng, đi ba bước sang trái, đi ba bước sang phải, nhìn trân trối Hồ Chiêu Hành: “Sức khỏe Khang Sinh không tốt, hử?”

Hồ Chiêu Hành gật đầu: “Ừm.”

“Cho nên chữ nghĩa tranh vẽ của ông ta mới đẹp.” Trần Bá Đạt chọc ngón tay xuống dưới.

Hồ Chiêu Hành hiểu ý cười cười: “Đàn cờ thi họa, đạo dưỡng bệnh mà.”

Trần Bá Đạt phắt quay đầu, Hồ Chiêu Hành cũng nhìn về phía Tây, đoàn tàu kéo theo tiếng còi chói tai đang vào ga rồi...

Chạng vạng ngày 7 tháng 4 năm 1964.

Ánh chiều tà rực lửa nơi chân trời dần chuyển sang màu trắng, ngả sang màu xanh; không khí Thiên Tân hiếm hoi lắm mới trong lành và trong vắt thế này. Đại khái là nhờ trận mưa xuân ngày hôm qua gột rửa đi chăng.

Một chiếc xe Volga màu xám chạy vào số 130 đường Mục Nam Đạo, Châu Dương cúi người chui từ cửa xe ra. Vị phó bộ trưởng bộ tuyên truyền, bộ trưởng văn hóa này để mái tóc dài vừa phải thể hiện thời kỳ sung mãn, thân hình cao lớn vừa mới đứng thẳng dậy, đã bắt đầu chắp tay vái chào: “Chiêu Hành, đợi lâu rồi nhé.”

Hồ Chiêu Hành bước nhỏ xuống bậc thềm, sải bước tiến lên, trước chắp tay vái chào, sau nắm tay: “Có bạn từ phương xa tới, không vui sao được. Bá Đạt sắp đến rồi đấy.”

“Đồng chí Dĩ Hành đâu rồi?” Châu Dương hỏi thăm vợ của Hồ Chiêu Hành là Lâm Dĩ Hành.

“Chỉ trách đồng chí Linh Dương không đến thôi.” Hồ Chiêu Hành nói đến Tô Linh Dương vợ của Châu Dương.

“Mấy hôm nữa cô ấy sẽ đến, đợi tôi xuống nông thôn đi vòng về đã.”

“Cô ấy đến rồi, đồng chí Dĩ Hành sẽ đến.”

“Cậu đúng là...” Châu Dương cười lắc đầu, đoạn đổi sang biểu cảm nghiêm túc, “Cuốn ‘Lão sinh thường đàm’ mà cậu bảo Linh Dương mang tới tôi xem rồi, vốn dĩ đã đọc mấy bài trong đó rồi, lần này Linh Dương mang sách tới, tôi mới biết tác giả Lý Hân chính là cậu.”

“Tôi chỉ là kẻ học thức nông cạn.” Hồ Chiêu Hành khiêm tốn lắc đầu nói, “Anh là bậc đại gia, còn phải xin anh chỉ giáo nhiều hơn.”

“Tú tài giao thiệp, không nói khách sáo.” Châu Dương càng tỏ ra nghiêm túc hỏi. “Tôi hỏi cậu một chuyện nhé. Trước kháng chiến ở Bắc Kinh có một nhóm nhà văn nhỏ, gọi là tiểu Kinh phái. Ở đó có một người tên là Lý Hân chính là cậu phải không?”

Sắc mặt Hồ Chiêu Hành ửng đỏ, gật đầu nói: “Hồi học sơ trung, tôi thích văn học. Viết thư cầu cứu Uất Đạt Phu. Uất Đạt Phu lúc đó đang chán nản, bảo với tôi rằng viết sách suy cho cùng cũng vì mưu sinh kiếm ăn, chẳng có tiền đồ gì cả, khuyên tôi đừng theo đuổi nữa. Tôi là sau sự biến Chín mươi mịt mới viết chút kịch bản trên mấy tờ báo nhỏ, năm 1935 mới bắt đầu viết tiểu thuyết...”

“Uất Đạt Phu cũng là cự phách văn học ‘Ngũ Tứ’, bị Hiến binh Nhật Bản sát hại ở Sumatra. Sáng tác xã do ông ấy và Quách Mạt Nhược tổ chức là cách mạng, là những người đầu tiên đề xướng văn học vô sản, tôi nhớ Quách Mạt Nhược từng viết thơ rằng ‘Tôi là người vô sản’, ảnh hưởng rất lớn đến tôi, tôi chính là chịu ảnh hưởng của họ mà bước lên con đường cách mạng.” Châu Dương dừng một lát, thở dài một hơi dài, lắc đầu, nhìn lại Hồ Chiêu Hành, “Tiểu thuyết đầu tiên của cậu...”

“《Hương thôn》.”

“《Hương thôn》... ồ,” Châu Dương khẽ vỗ trán, “Có ấn tượng. Tôi nhớ là có đêm... 《Dạ hành tạp ký》?”

Tác phẩm của một người sau gần ba mươi năm vẫn được người ta ghi nhớ, đây là điều khiến người ta xúc động. Trên mặt Hồ Chiêu Hành rạng ngời sắc đỏ, mang theo sự hồi tưởng và cảm thán: “Đăng 《Hương thôn》 là do tiên sinh Thẩm Tòng Văn giới thiệu, ông ấy làm chủ biên trang văn nghệ của báo 《Đại Công Báo》, sau đó lại giới thiệu Tiêu Càn đảm nhiệm. Tiên sinh Thẩm giúp đỡ tôi rất nhiều, 《Dạ hành tạp ký》 của tôi cũng do tiên sinh Thẩm giới thiệu, sau đó được tuyển vào tập sách do Triệu Gia Bích biên tập, do nhà xuất bản Lương Hữu xuất bản.”

“Thế thì đúng rồi.” Châu Dương hồi tưởng lại nói: “Là xuất bản năm 1937 phải không? Có Mâu Độn, Lão Xá, Đinh Linh... tác phẩm ngắn xuất sắc của hai mươi bốn người.”

“Tôi chỉ là góp số cho đủ, không thể đánh đồng với họ được.”

“Lại khiêm tốn rồi, không cần thiết đâu.” Châu Dương xua xua tay, thấy Trần Bá Đạt đã bước vào cổng viện. Sân viện chỉ rộng bằng bàn tay, đứng ở đâu nói chuyện cũng nghe rõ mồn một. Trần Bá Đạt vẫn lắc lư sang trái sang phải đi bước vuông, cất giọng Phúc Kiến đặc sệt hỏi: “Chiêu Hành lại khiêm tốn cái gì thế?”

“Bá Đạt, tôi giới thiệu với anh một chút,” Châu Dương vô cùng hào hứng vì câu chuyện thập niên 30 vừa được khơi lại, “Cậu ấy chính là Lý Hân đó.”

“Tôi biết chứ, viết 《Lão sinh thường đàm》. Đặng Thác giảng 《Yến sơn dạ thoại》 ở Bắc Kinh, Lý Hân viết 《Lão sinh thường đàm》 ở Thiên Tân.”

“Này, anh có biết đâu, thập niên 30 cậu ấy vẫn là một nhà văn viết tiểu thuyết đấy.”

“Quá khen quá khen, không dám nhận là nhà.” Hồ Chiêu Hành xua cả hai tay, “Hai vị là bậc đại gia của Trung Quốc, tôi chỉ là cái bình nửa nước lắc lư, nào dám nhận là nhà.” Để nhanh chóng thoát khỏi sự ngượng ngùng, ông vội vươn tay mời hai vị đại tú tài đến từ Bắc Kinh vào phòng ăn, “Hôm nay mời hai vị đại gia dùng bữa, coi như tôi làm tròn đạo chủ nhà.”

Nhân viên phục vụ đã sớm kéo rộng cánh cửa đôi cung kính chờ sẵn, ba vị tú tài khiêm nhường lẫn nhau bước qua tiền sảnh và hành lang, đi vào một phòng ăn nhỏ nhã nhặn. Lại là một màn khiêm nhường nhường nhịn lẫn nhau. Trần Bá Đạt là Ủy viên Trung ương, Ủy viên dự khuyết Bộ Chính trị, đương nhiên ngồi vị trí chủ tọa. Châu Dương và Hồ Chiêu Hành lần lượt ngồi vào bên trái và bên phải ông.

Nhân viên phục vụ trước tiên dâng khăn nóng, ba người lau tay lau mặt. Châu Dương vẫn chưa hết hứng thú lại khơi lại chủ đề ngoài sân: “Này, Chiêu Hành, hồi ở Lỗ Nghệ Diên An, tôi còn từng thăm dò hỏi thăm về cậu đấy, hỏi bọn họ Lý Hân của tiểu Kinh phái có đến không?”

“Kỳ thực tôi đã đến Diên An rồi, cũng biết anh ở Lỗ Nghệ, rất muốn đến bái phỏng anh, nhưng ngượng không dám...” Hồ Chiêu Hành áy náy gật đầu, hồi tưởng lại năm xưa.

Hồi đó, khi Hồ Chiêu Hành học viết văn, Uất Đạt Phu và Thẩm Tòng Văn đều từng nói với ông về Châu Dương và “Tả Liên”. Hồ Chiêu Hành đến Diên An vẫn viết bài. Nếu tiếp tục dùng cái tên “Lý Hân”, Châu Dương sẽ chủ động tìm ông để làm quen. Đằng này ông lại đổi một bút danh, gọi là “Hồ Man”.

Lúc bấy giờ ở Diên An tổ chức “Giải thưởng văn nghệ Thất Tẩy”, tiến hành phát động sáng tác. Khi bình xét giải thưởng, giải nhất bỏ trống, giải nhì bình chọn được hai người, chính là Mã Phong và Hồ Man. Mã Phong cứ đi theo con đường này mà tiến lên, trở thành nhà văn nổi tiếng của Trung Quốc. Hồ Man vẫn luôn đảm nhiệm các chức vụ lãnh đạo khác nhau, chỉ là kiên trì sáng tác vào thời gian rảnh rỗi, vừa đảm nhiệm chức thị trưởng Thiên Tân vừa xuất bản tập tạp văn 《Lão sinh thường đàm》.

Châu Dương vẫn nhớ lần “bình xét văn nghệ Thất Tẩy” đó, cũng để lọt Mã Phong, Hồ Man đoạt hai giải nhì. Châu Dương cảm thán hỏi: “Sao cậu lại gọi là Hồ Man?”

“Hồi đó còn trẻ, thích gây chút trò trống.” Hồ Chiêu Hành ngượng ngùng cười một tiếng, “Tôi nghĩ, Lỗ Tấn, Lỗ là chậm, Tấn là nhanh, Lỗ Tấn chính là sự thống nhất đối lập giữa chậm và nhanh. Tôi rất sùng bái Lỗ Tấn, đặc biệt thích đọc tạp cảm của ông ấy. Cù Thu Bạch từng nói, thể văn tạp cảm này, sắp sửa vì Lỗ Tấn mà biến thành luận văn mang tính văn nghệ. Tiên đoán này rất nhanh đã ứng nghiệm, hình thức văn học này được gọi là tạp văn. Vốn dĩ tôi là một nhà bách khoa tạp gia, lại thích viết tạp văn, học theo Lỗ Tấn tự đặt cho mình một bút danh. Lúc đó tôi đang nghiên cứu lịch sử Hung Nô, Trung Quốc xưa nay có câu ‘Bắc Hổ Nam Man’. Tôi chọn Hồ Man, cũng là muốn mang ý nghĩa thống nhất đối lập Nam Bắc. Từ Nam tới Bắc, dù sao tôi cũng là tạp gia, môn nào cũng không tinh thông.”

“Nghĩ thật hay.” Châu Dương khẽ vỗ tay.

“Cũng chưa chắc cứ trẻ tuổi mới thích gây chút trò trống đâu.” Trần Bá Đạt vồ lấy đôi đũa gắp một hạt đậu phộng trong đĩa đồ nguội mà nhân viên phục vụ vừa bưng lên, vừa nhai vừa nói, “Đồng chí Khang Sinh vẽ cúc mực, chẳng phải cũng dùng bút danh Lỗ Xích Thủy đó sao?”

“Có dụng ý gì chứ?” Hồ Chiêu Hành hỏi.

“Đối lại Tề Bạch Thạch đó mà.” Trần Bá Đạt lại gắp một hạt đậu phộng.

“Tề Bạch Thạch, Lỗ Xích Thủy: Tề——Lỗ, Bạch——Xích, Thạch——Thủy.” Hồ Chiêu Hành lẩm bẩm đọc theo, á lên một tiếng, “Đối thật tuyệt!”

Châu Dương lại không hề hứng khởi như lúc nghe giải thích về chữ “Hồ Man”, trái lại giống như đang có tâm sự gì, lặng lẽ gắp một sợi ớt đỏ nhỏ cho vào miệng chậm rãi nhai.

Hồ Chiêu Hành không hiểu Châu Dương sinh ra tâm sự gì, mãi cho đến năm 1966 khi Châu Dương chịu phê phán mới bừng tỉnh đại ngộ. Thế nhưng, lúc Trần Bá Đạt nhai kỹ đậu phộng, đã lờ mờ nếm trải được phần nào tâm trạng của Châu Dương.

Theo chỉ thị của Trung ương Đảng và Mao Trạch Đông, gần đây dưới sự lãnh đạo trực tiếp của Trung ương đã quyết định thành lập “Tổ tiểu thủ văn hóa cách mạng”, do Bành Chân, Lục Định Nhất, Khang Sinh, Châu Dương, Ngô Lãnh Tây cấu thành. Bành Chân làm tổ trưởng, Lục Định Nhất làm phó tổ trưởng.

Sự không thoải mái của Châu Dương bắt nguồn từ Khang Sinh.

Tận từ thập niên 30, Châu Dương với Khang Sinh thực ra đã từng có một đoạn quan hệ. Hồi đó, Vương Minh, Khang Sinh, Tiêu Tam là đại biểu của đoàn đại biểu ĐCSTQ thường trú tại Quốc tế Cộng sản, Vương Minh làm trưởng đoàn, Khang Sinh làm phó trưởng đoàn. Mà Châu Dương gia nhập ĐCSTQ năm 1927, sau khi tốt nghiệp Đại học Đại Hạ Thượng Hải năm 1928, chịu ảnh hưởng của Quách Mạt Nhược, sang Nhật Bản du học, năm 1930 về nước liền tham gia lãnh đạo phong trào văn hóa tả dực ở Thượng Hải. Ông tham gia tổ chức và lãnh đạo Liên minh nhà văn tả dực, làm bí thư đoàn đảng, bí thư ủy ban văn nghệ Thượng Hải ĐCSTQ.

Do tổn thất mà chủ nghĩa cơ hội “tả” khuynh của Vương Minh gây ra cho cách mạng, ĐCSTQ đã lâm vào cảnh khốn đốn chưa từng có trên cả hai mặt trận quân sự và văn hóa. Hồng quân rút khỏi khu Xô viết Trung ương, “Ủy ban văn nghệ” ở Thượng Hải cũng bị phá hoại. Bốn nhà lãnh đạo chủ chốt, hai người bị bắt: Điền Hán và Dương Hàn Sinh; còn lại Châu Dương và Hạ Diễn, cũng mất liên lạc với Đảng, điều kiện vô cùng gian khổ.

Trong hoàn cảnh mất liên lạc với Đảng gần một năm trời, Tiêu Tam người của Phái đoàn thường trực Quốc tế Cộng sản thông qua Lỗ Tấn, chuyển cho Châu Dương và những người khác một bức thư, xét thấy sự thay đổi của tình hình đấu tranh chính trị quốc tế, đặc biệt là sự xâm lược của chủ nghĩa đế quốc Nhật Bản đối với Trung Quốc, mâu thuẫn dân tộc đã leo thang thành mâu thuẫn chủ yếu, bức thư này đề nghị giải tán “Tả Liên”. Châu Dương và Hạ Diễn bàn bạc xong, liền đưa ra quyết định giải tán “Tả Liên”.

Thế nhưng, những năm gần đây liên tục nghe thấy lời đồn “Châu Dương, Hạ Diễn lén lút sau lưng Lỗ Tấn giải tán ‘Tả Liên’”, lời đồn này thổi ra từ đâu vẫn chưa rõ, nhưng gió thổi càng lúc càng lớn. Bức thư giải tán “Tả Liên” rõ ràng thông qua Lỗ Tấn chuyển tới, sao lại có thể nói là lén lút sau lưng Lỗ Tấn chứ? Quan trọng hơn nữa, bức thư của Tiêu Tam vốn không phải ý kiến cá nhân, mà là ý kiến của đoàn đại biểu ĐCSTQ thường trú tại Quốc tế Cộng sản, Khang Sinh hoàn toàn nắm rõ đoạn lịch sử này, thế nhưng từ đầu đến cuối lại không hề đứng ra nói lấy một câu.

Không biết vì nguyên nhân gì, Châu Dương mỗi lần nhìn thấy Khang Sinh, tổng cảm thấy có một thứ cảm giác âm u lạnh lẽo. Vị lão già gầy gò ốm yếu hơi gù lưng này, trên mặt rất ít khi xuất hiện huyết sắc và nụ cười. Hồi ở Diên An, từng lần lượt giữ các chức vụ bộ trưởng bộ xã hội, bộ trưởng bộ tình báo, chủ nhiệm ủy ban thẩm tra cán bộ đảng và phi đảng của Trung ương, từng rầm rộ tiến hành “phong trào cứu viện”, tạo ra vô số vụ án oan sai sai lầm, làm tổn thương một số lượng lớn cán bộ tốt, đến tận bây giờ rất nhiều cán bộ lão thành vẫn “nhắc đến Khang Sinh là đổi sắc mặt”.

Ông ta hình như sinh ra là để đối chọi với người khác. Ngay cả một đại nghệ sĩ như Tề Bạch Thạch ông ta cũng không dung tha, còn đối lại một câu “Lỗ Xích Thủy”.

Trong đầu Châu Dương lướt qua màn kịch đó của hai năm trước:

Năm 1962, Thủ tướng Châu, Trần Nghị mở hội nghị ở Quảng Châu, ngả mũ kính lễ trí thức, tổ chức liên hoan dạ hội ở hội trường, khiêu vũ. Là vì muốn nới lỏng, muốn làm bầu không khí giới văn nghệ hoạt bát lên, thả lỏng những mối quan hệ căng thẳng do mấy “phong trào” trước đây tạo ra trong giới trí thức, xóa tan bầu không khí căng thẳng.

Không khí toàn hội trường sôi nổi, tiếng cười nói không dứt. Lúc khiêu vũ còn bình chọn ra “vũ hậu”. Điền Hán là một thành viên náo nhiệt vui vẻ, ôm một con mèo béo nuôi trong nhà rất đẹp, trước ôm mèo béo khiêu vũ, cuối cùng tặng con mèo béo đó cho vị “vũ hậu” được bình chọn.

Người duy nhất không cười chính là Khang Sinh.

Ông ta đơn độc ngồi ở góc khuất ngoài sàn nhảy, ánh mắt u uất, thần tình lạnh lẽo. Không khí hội trường càng sôi nổi, mặt ông ta càng âm trầm; tiếng cười của ai cao nhất, ánh mắt của ông ta liền quét về phía người đó. Lúc này, trong mắt ông ta lóe lên tia sáng như đánh gian, ánh mắt lạnh lẽo giống như dao găm thương giáo đâm ra. Châu Dương thấy ánh mắt đó ba lần đâm về phía Điền Hán, một thứ lo âu khó hiểu và dự cảm điềm gở liền ập lên đầu.

Ông luôn có cảm giác sớm muộn gì Điền Hán cũng sẽ xảy ra bi kịch...

Thế nhưng, đoạn hồi tưởng này, tràng lo lắng này của Châu Dương, tạm thời đã bị tiếng nói của Trần Bá Đạt xua tan. Định thần nhìn lại, Trần Bá Đạt đã nâng ly rượu lên, bắt đầu nói: “Chiêu Hành đã khiêm tốn như thế, vậy thì để tôi nói vậy. Hai vị vừa là quan lớn, vừa là cha mẹ quan, vừa là lão phu tử, tôi đây cái tiểu bách tính này xin mượn hoa cúng Phật vậy, cạn ly!”

Châu Dương vừa nâng ly vừa bất an nói: “Đồng chí Bá Đạt, đảo lộn rồi đảo lộn rồi. Anh công tác lâu năm bên cạnh Chủ tịch, là nhà lý luận trong đảng, chúng tôi nào dám so sánh.”

“Tôi là học sinh đọc bài của anh đấy.” Hồ Chiêu Hành chạm ly với Trần Bá Đạt, chân thành nói, “《Tứ đại gia tộc》, 《Kẻ thù nhân dân Tưởng Giới Thạch》 hồi đó tôi đọc đi đọc lại. Tôi tuy viết chút ít đồ vật, suy cho cùng vẫn là tạp gia. Luận văn, tản văn, tiểu thuyết đã mấy chục năm không viết nữa, tạp nham đến tận bây giờ, thứ duy nhất không đứt đoạn chính là nhật ký, tạp văn chỉ là thỉnh thoảng có cảm xúc thì phát biểu.”

“Cậu vẫn kiên trì viết nhật ký ư?” Châu Dương hỏi: “Kiên trì bao lâu rồi?”

“Tôi bắt đầu viết nhật ký từ năm 1936, ngắt quãng đến năm 1939, từ năm 1939 đến nay thì chưa từng gián đoạn ngày nào.”

“Hơn hai mươi năm không gián đoạn ngày nào ư?” Châu Dương kích động.

“Không gián đoạn ngày nào.” Hồ Chiêu Hành gật đầu.

“Ghê gớm thật đấy ghê gớm thật đấy. Kính cậu một ly!” Châu Dương Châu Hồ Chiêu Hành chạm ly, hai người ngửa cổ uống cạn. Châu Dương gắp thức ăn, miệng không ngớt cảm thán, “Kiên trì phát huy, phải kiên trì phát huy, tương lai đây là một khối tài sản không nhỏ đâu?...”

Hồ Chiêu Hành ăn một miếng thức ăn, đã lại nâng ly hướng về phía Trần Bá Đạt. Lúc công tác ở Nội Mông ông đã luyện được tử lượng rất tốt: “Đồng chí Bá Đạt, ngày mai sau buổi tọa đàm, buổi tối đã sắp xếp phim cho anh rồi, 《Kẻ thù nhân dân Tưởng Giới Thạch》. Vốn dĩ tôi muốn viết lách, nhưng thân làm quan không do mình. Kỳ thực tôi rất muốn làm một nhà văn.”

Trần Bá Đạt nhìn ly rượu, trầm ngâm nói: “Tôi là kẻ bất tài vô học, bên ngoài mang tiếng hão hư danh. Kỳ thực...” Ông ngửa cổ uống cạn ly rượu trong chén, thở ra một hơi, nhíu mày nói: “Kỳ thực chẳng qua chỉ là đánh giặc trên giấy mà thôi.”

Nương theo chút hơi men dâng lên, Hồ Chiêu Hành đem mối nghi ngờ ấp ủ đã lâu hỏi thốt ra: “Tại sao đồng chí Bá Đạt cứ luôn nói là đánh giặc trên giấy thế?”

Trần Bá Đạt nhìn chằm chằm Hồ Chiêu Hành, trầm mặc một lát mới nói: “Kỳ thực, viết văn vẫn chưa tính là sở trường của tôi. Sở trường lớn nhất của tôi vẫn là năng lực hành chính. Năng lực này của tôi từng thể hiện qua lúc quản lý ăn uống khóa một của Học viện Mác - Lênin, quả thực nhận được lời khen không ngớt. Hả, tiếc là không được phát huy dồi dào đấy...”

Ánh mắt Trần Bá Đạt rơi vào chiếc ly rượu được nhân viên phục vụ rót đầy lại, lâu không động đậy. Ông nhớ lại chuyện cũ làm thư ký thiếu tướng cho thủ lĩnh quân đội Mân Tráng Tinh, lại nhớ tới sau khi làm giảng viên ở Học viện Mác - Lênin và Kháng Đại, không thể đi làm công tác lãnh đạo cụ thể, mà lại đảm nhận chức phó viện trưởng Viện nghiên cứu Trung ương kiêm thư ký của Mao Trạch Đông. Ông khẽ lắc đầu, lầm bầm phát ra tiếng: “Đây đều là sự sắp đặt của lịch sử, chỉ đành đánh giặc trên giấy thôi vậy...”

Châu Dương và Hồ Chiêu Hành vạn lần không ngờ vị Ủy viên dự khuyết Bộ Chính trị Trần Bá Đạt này, đại danh đỉnh đỉnh thế nhưng cũng mang tâm lý mất mát “tài cao mệnh bạc”. Ông ấy vậy mà lại không thỏa mãn với việc đánh giặc trên giấy làm “mưu sĩ”, mà hy vọng có chức có quyền làm chút “việc thực tế”.

Bộ trưởng văn hóa và thị trưởng Thiên Tân có chức có quyền đều ngẩn người, nhất thời không biết nói gì cho phải.

“Ồ, lão phu tử, cậu là người viết nhật ký cơ mà.” Trần Bá Đạt vứt bỏ lời cảm thán khó chịu, đổi chủ đề, “Châu Dương nói nhật ký là tài sản, điều này không giả đâu. Cậu xem nhật ký của Tăng Quốc Phiên chưa?”

“Chưa.” Hồ Chiêu Hành lắc đầu.

“Nên xem chút chứ, đó là đọc sử, lịch sử cụ thể hơn chân thực hơn, cũng là đọc chính trị, kinh tế, quân sự, văn hóa. Nhật ký đã kiên trì hơn hai mươi năm, vậy thì cứ kiên trì tiếp đi, để lại cho hậu nhân chính là vấn đề giá trị lịch sử đấy...”

Châu Dương cười gật đầu: “Cứ đà này, bữa cơm hôm nay của chúng ta cũng khó lòng trốn thoát khỏi trang sử mất thôi...”

Quả thực là vậy. Hồ Chiêu Hành vào lúc nửa đêm, đã đem bữa cơm này, đem nỗi niềm “tài cao mệnh bạc” của Trần Bá Đạt, tự cho rằng “Kỳ thực, viết văn vẫn chưa tính là sở trường của tôi. Sở trường lớn nhất của tôi vẫn là năng lực hành chính. Năng lực này của tôi từng thể hiện qua lúc quản lý ăn uống ở khóa một Học viện Mác - Lênin...”, đem chuyện Trần Bá Đạt không mãn nguyện với việc “đánh giặc trên giấy” và những nội dung khác, đều viết hết vào nhật ký.

Mồ hôi khiến Hồ Chiêu Hành nhận thức được rằng, mùa hè quả thực đã đến rồi.

Công tác đón tiếp ở Thiên Tân không ít. Hồ Chiêu Hành khi nhậm chức từng dặn dò văn phòng sảnh rằng, hễ các đồng chí lãnh đạo Trung ương và các tỉnh thành anh em đến Thiên Tân, đều phải báo cáo ngay họ tên, tuổi tác. Chức vụ và mục đích đến Thiên Tân, để tiện quyết định có nên gặp hay không.

Những vị đến lần này đều là đại tú tài: Khang Sinh và phu nhân Tào Anh (tức Tào Tật Âu), phu nhân Quách Mạt Nhược là Vụ Lập Quần, Vương Lực và mấy “cây bút” ở Điếu Ngư Đài.

Hồ Chiêu Hành nghe tin bèn gọi điện thoại cho Châu Dương, Châu Dương đang trò chuyện, làm điều tra với thanh niên trí thức ở nông thôn, anh nói trong điện thoại: “Thôi đi, tôi không đi gặp nữa đâu. Muốn tụ tập ở Bắc Kinh có khối cơ hội, ngày mai tôi còn một buổi tọa đàm.”

Hồ Chiêu Hành hỏi: “Vậy thay mặt anh gửi lời hỏi thăm đến họ nhé?”

Dừng lại một lát, đầu dây bên kia truyền đến một câu: “Thôi đi, đừng nhắc đến tôi nữa.”

Hồ Chiêu Hành lại gọi điện về tiểu khu cho Trần Bá Đạt đang cắm điểm. Trần Bá Đạt cũng trầm ngâm nói: “Ấy chà, ngày mai tôi đang định nghe báo cáo... đến mấy vị tú tài cơ à?”

“Khang Sinh và chị cả Tào, Vu Lập Quần, Vương Lực...”

“Được, tối nay tôi về gấp.” Trần Bá Đạt không đợi Hồ Chiêu Hành nói xong, liền đổi sang thái độ tích cực nhiệt tình, “Ngày mai chúng ta cùng đi đón ga.”

Trần Bá Đạt có một thói quen khi gặp người quen, thế nào cũng phải hỏi một câu: “Có tin tức gì không?” Câu nói này thiếu điều thành câu xã giao khi gặp mặt. Câu nói khi gặp mặt đón Châu Dương ở nhà ga là câu này, câu nói khi đón Khang Sinh và những người khác cũng là câu này. Hồi đó không gọi là “thông tin”, gọi là “tin tức”, hoặc “tình báo”. Trong nhật ký của Hồ Chiêu Hành đặc biệt có một bút tích: “Đồng chí Bá Đạt rất chú trọng tin tức...”

Đón Khang Sinh và những người khác hôm trước đến nơi, sắp xếp phòng ốc xong xuôi thì đã đến giờ ăn tối, ăn tối xong liền đi dạo “Nghệ Lâm Cát Hợp” nổi tiếng của Thiên Tân, mãi đến tận mười một giờ đêm mới về nghỉ ngơi.

Sáng nay đi xem bảo tàng nghệ thuật, về phòng giao tế ăn cơm, đã qua mười hai giờ trưa. Buổi chiều còn lên kế hoạch đi xem tiệm sách cũ và Vinh Bảo Trang, tối đến khách phải về lại Bắc Kinh.

Lịch trình hoạt động rất dày đặc, các tú tài hoàn toàn không lộ vẻ mệt mỏi, lúc ăn trưa hứng thú trò chuyện vẫn không hề giảm. Khang Sinh ngồi vị trí chủ tọa, chốc chốc lại lấy khăn tay che miệng ho khan dội dã. Trần Bá Đạt ngồi bên trái Khang Sinh, nói chuyện giống như mắc chứng tăng động, thủ thế tay vung vẩy khắp trời, cơ thể cũng không ngừng lắc lư sang trái sang phải. Tào Anh ngồi bên phải chồng, bên kia cạnh bà là Vu Lập Quần. Họ lúc thì nghe đàn ông bàn chuyện trên trời dưới biển, lúc thì tách riêng ra nhỏ giọng bàn về đề tài phụ nữ quan tâm. Hồ Chiêu Hành và Vương Lực ngồi đối diện, vừa vặn thuận tiện trò chuyện cùng Khang Sinh, Trần Bá Đạt.

Chủ đề bắt đầu từ bảo tàng nghệ thuật, trên thông năm nghìn năm, dọc ngang mười vạn dặm. Những người bàn luận đều là “đại tú tài”, tiện tay nhặt lấy một câu chuyện cũng có thể “dọc ngang” một phen.

Trần Bá Đạt nhìn Vu Lập Quần nói: “Tiếc là Quách lão không đến, nếu không có thể nhân chuyện minh văn mà thỉnh giáo ngay tại chỗ với ông ấy rồi.”

Hồ Chiêu Hành gật đầu phụ họa: “Quách lão nghiên cứu nội dung minh văn, có cống hiến đặc biệt trong việc khảo chứng lịch sử. Người không có học vấn lớn, không làm nổi hạng công việc này đâu.”

Vu Lập Quần thay chồng khiêm tốn: “Từ thời Tống Nguyên đến nay, các học giả chuyên gia dấn thân vào nghiên cứu kim văn rất nhiều, lại đem nó vận dụng vào việc nghiên cứu xã hội cổ đại, trước tác lập thuyết, Ngô Đại Trừng, La Chấn Ngọc đều là những người nổi bật.”

Vương Lực thong thả gật đầu: 《 Thương Chu Di Khí Thông Khảo》 của Dung Cảnh rất có giá trị.”

“Di khí?” Hồ Chiêu Hành chớp chớp mắt, nhìn Trần Bá Đạt thỉnh giáo, “Cúng tế thời cổ gọi là di, di khí chính là đồ tế khí phải không?”

Trần Bá Đạt gắp một miếng váng đậu, vừa nhai vừa phát ra tiếng “hừm hừm”. Ông cũng chỉ biết tế tự gọi là di, nhưng định luận di khí chính là đồ tế khí thì với thân phận của mình, ông không nắm chắc nên không dám tùy tiện đưa ra. Tiếng hừm hừm trong lúc nhai của ông, là một kiểu trả lời mập mờ không cho là đúng cũng không phản đối, đồng thời hất cằm về phía Vương Lực.

Vương Lực thấy miệng Trần Bá Đạt không rảnh rỗi, bèn làm thay: “Đồ đồng dùng vào việc tế tự, cầu cúng, hội minh, yến tiệc được gọi là đồng lễ khí; ‘di’ là tên chung của tế tảo, cũng là tên chung của đồ tế khí.”

Hồ Chiêu Hành thỏa mãn gật đầu: “Ở cùng các ‘đại gia’ quả nhiên có thể tăng thêm học vấn.”

Miệng Trần Bá Đạt đã thảnh thơi, bắt đầu phát huy sở trường của mình: “Lễ khí dùng để thể hiện lễ trị. Lễ trị chỉ là khái niệm trừu tượng, còn phải thông qua nghi lễ cụ thể và điển chương chế độ để thể hiện. Khổng lão nhị khắc kỷ phục lễ, chính là phục bộ này. Lễ khí có thể phát huy tác dụng thể hiện chế độ đẳng cấp và duy trì trật tự thống trị, cho nên giai cấp chủ nô có nhu cầu rất lớn đối với vật dụng này, đồ mai táng khai quật ra hiện nay cũng có rất nhiều vật này.”

Khang Sinh dùng khăn tay che miệng, dùng sức rặn đờm từ trong phổi ra ngoài. Ông ta không phải cố tình làm vậy, trước nay ông ta ho khan vẫn luôn thế, dùng lời của ông ta mà nói, “Đây là một loại vận động”.

Đờm nhổ vào khăn tay, bên bàn ăn cũng yên tĩnh trở lại. Bất luận là tư lịch hay chức vụ, mọi người vẫn nể mặt ông ta vài phần. Vị “lão già âm u” này, từng tham gia “Phong trào Ngũ Tứ”, từng tham gia ba cuộc khởi nghĩa vũ trang ở Thượng Hải, sau Hội nghị toàn thể lần thứ tư Ban Chấp hành Trung ương ĐCSTQ khóa VI năm 1931, liền đảm nhận các chức vụ trọng yếu như trưởng ban tổ chức trung ương, trưởng ban công nhân; tháng 1 năm 1934, tại Hội nghị toàn thể lần thứ năm Ban Chấp hành Trung ương ĐCSTQ khóa VI được bầu bổ sung làm ủy viên trung ương, ủy viên bộ chính trị; tháng 11 năm 1935 tham gia Đại hội đại biểu lần thứ bảy Quốc tế Cộng sản, được bầu làm ủy viên dự khuyết Đoàn chủ tịch Ủy ban Chấp hành; năm 1937 về Diên An, lần lượt giữ các chức vụ trọng yếu như ủy viên bộ chính trị, ủy viên ban bí thư. Do đả thương người quá nhiều, tiếng tăm không tốt, sau “Phong trào cứu viện”, ông ta dường như trở nên lu mờ, thời gian dưỡng bệnh sau khi lập quốc cũng nhiều hơn thời gian làm việc. Thế nhưng, khi “lấy đấu tranh giai cấp làm trọng tâm” hô vang càng lúc càng lớn, cục diện đấu tranh chống chủ nghĩa xét lại trên quốc tế ngày càng diễn biến kịch liệt, ông ta lại giống như hồi quang phản chiếu “khôi phục lại sắc hồng tuổi trẻ”.

Đây là một vị “lão nhân” khiến người ta sinh ra sự “kính trọng” từ nỗi sợ hãi.

“Thời kỳ đỉnh cao của đồ đồng là ở Thương Chu, thế nhưng hai đời Thương Chu lại mang những đặc điểm riêng.” Khang Sinh hiếm hoi nở nụ cười nhìn về phía Vu Lập Quần, “Đồng chí Lập Quần có thể giảng cho mọi người nghe một chút.”

“Khang lão kiểm tra tôi rồi.” Vu Lập Quần cười nói, “Đồ đồng xanh thời Thương lấy chủng loại đồ rượu làm phong phú nhất, còn Tây Chu thì chú trọng phát triển đồ nấu ăn. Suốt thời Chu, việc đúc đồ đồng rượu cũng chưa bao giờ đạt đến mức độ của người Ân.”

Khang Sinh gật đầu tán thành: “Quý tộc chủ nô thời Thương mê rượu thành phong trào, Vũ Vương phạt Trụ, liệt kê các tội trạng, nghiện rượu chính là một trong số đó. Lấy đó làm răn, thời Chu nghiêm cấm nghiện rượu. Đồ đồng xanh phân chia theo công dụng, có lễ khí, binh khí, nhạc khí, phù tiết khí, độ lượng hành khí, công cụ sản xuất, v.v. Trong đó, lễ khí đồ đồng xanh quan trọng nhất trở thành biểu tượng cho quyền lực của chủ nô, cũng chính là cái gọi là trọng khí.”

Trần Bá Đạt kịp thời tiếp lời: “Đại Vũ đúc Cửu Đỉnh, tượng trưng cho Cửu Châu dưới sự thống trị của ông.”

Vương Lực nói: “Cửu Đỉnh đến nay vẫn chưa được phát hiện.”

Hồ Chiêu Hành nói: “Xúc Long thuyết Triệu Thái hậu, đặc biệt nhắc đến ‘vị tôn nhi vô công, phụng hậu nhi vô lao, nhi hiệp trọng khí đa dã.’ Đoạn văn này có ý nghĩa thực tế rất lớn.”

Khang Sinh dựa theo mạch suy nghĩ của mình giảng tiếp: “Tôi không nghiên cứu nghệ thuật đồ đồng và niên đại của nó, tôi nghiên cứu lịch sử đấu tranh giai cấp. Đại chủ nô đều có tông miếu và trọng khí của riêng mình, mất đi khả năng bảo vệ tông miếu trọng khí thì đồng nghĩa với sự kết thúc của chính quyền hắn. Gọi là ‘hủy kỳ tông miếu, thiên kỳ trọng khí’, dùng lời bây giờ gọi là vong quốc diệt tộc. Câu chuyện ‘Vấn Đỉnh’ mọi người đều biết chứ?” Khang Sinh nhìn quanh, thấy mọi người gật đầu, liền cũng gật đầu theo, “Chính là một bộ lịch sử đấu tranh giai cấp. Giai cấp địa chủ phong kiến muốn thay thế giai cấp quý tộc chủ nô.”

Câu chuyện “Vấn Đỉnh” mà Khang Sinh nói xảy ra vào năm 604 TCN. “Cửu Đỉnh” là “trọng khí” thể hiện vương quyền. Sở Trang Vương trong chuyến đi thảo phạt Lục Hồn Nhung, cố ý bố trí đội ngũ gần Lạc Ấp, tiến hành duyệt binh để phô trương sức mạnh. Chu Chính phái Vương Tôn Mãn đi úy lạo, Sở Vương nhân cơ hội hỏi thăm độ lớn nhẹ nặng của “Cửu Đỉnh”. Đó chính là “Vấn Đỉnh”, ở đây bao hàm sự sỉ nhục cực lớn. Vương Tôn Mãn phẫn nộ chỉ ra: Nhà Chu tuy suy yếu, nhưng thiên mệnh chưa đổi, độ nặng nhẹ của đỉnh không phải thứ nên hỏi. Vì vậy, hậu thế gọi những suy nghĩ và hành động tranh giành thiên hạ đều là “Vấn Đỉnh”.

Trần Bá Đạt cố gắng đi theo mạch suy nghĩ của Khang Sinh mà nói: “Văn hóa đồ đồng sản sinh vào cuối thời kỳ xã hội nguyên thủy, hưng thịnh ở xã hội nô lệ, suy thoái ở xã hội phong kiến Tần Hán, quả thực phản ánh một bộ lịch sử đấu tranh giai cấp. Đồ đồng cũng là dấu hiệu của lực lượng sản xuất thời bấy giờ. Đồ đồng thay thế đồ đá, cuối cùng lại bị đồ sắt thay thế; tương ứng chính là chế độ nô lệ thay thế chế độ công xã nguyên thủy mà cuối cùng lại bị chế độ phong kiến thay thế, chứng minh điều Marx nói, lực lượng sản xuất quyết định quan hệ sản xuất.”

“Tôi thích đồ đá hơn.” Khang Sinh với ai cũng muốn có sự thảo luận chung, “Không có một con vượn nào có thể tạo ra một chiếc rìu đá. Tổ tiên chúng ta bắt đầu từ việc tạo ra món đồ đá đầu tiên, mới có sự thay đổi về chất, mới tách biệt khỏi động vật, bước vào ngưỡng cửa của con người.”

Tào Dật Âu ở bên chêm vào một câu: “Đồ đá của người này chính là nghiên mực.”

“Lần trước đến tôi chưa được thấy.” Hồ Chiêu Hành bày tỏ tiếc nuối.

“Lần tới đến sẽ mời anh xem.” Khang Sinh không giấu được vài phần tự đắc, “Tôi có sưu tầm được vài chiếc nghiên mực tốt.”

“Khang lão vẫn là sưu tầm sách nhiều hơn.” Hồ Chiêu Hành giới thiệu với các khách, năm ngoái anh đến nhà Khang Sinh, riêng “Tây Sương Ký” đã thấy đến mười, hai mươi phiên bản, trong đó một cuốn là bản chép tay của Khang Sinh, trên đó còn có các loại bút tích bình luận của nhiều người.

“Luyện chữ chép sách, đạo dưỡng bệnh.” Khang Sinh giới thiệu kinh nghiệm của mình, “Tôi không biết làm kinh tế, tôi chỉ có hai việc: dưỡng bệnh, làm đấu tranh giai cấp.”

Nếu nói cả đời Khang Sinh từng nói được vài câu thật lòng, có lẽ chính là mấy câu này chăng?

Ngày 17 tháng 5 năm 1964, một buổi chiều hoàng hôn mùa hè ấm áp dịu dàng.

Hồ Chiêu Hành ăn cơm tối xong, đi dạo tới Đại Lý Đạo. Nhân viên phục vụ thấy anh đi về phía phòng ở của Trần Bá Đạt, liền đón lên nói: “Hồ thị trưởng, đồng chí Trần Bá Đạt đi xem phim rồi, tôi dẫn anh đi tìm ông ấy.”

Hồ Chiêu Hành được dẫn vào phòng chiếu phim nhỏ, mượn ánh sáng phản chiếu từ màn bạc, anh thấy chỗ ngồi của Trần Bá Đạt, khẽ nói: “Ở đây.”

Hồ Chiêu Hành lần mò ngồi xuống bên cạnh Trần Bá Đạt. Trần Bá Đạt trong bóng tối gật đầu với anh, nhỏ giọng hỏi: “Có tin tức gì không?”

“Không có, đến thăm ông thôi.”

“Cùng xem đi, Cuộc đời của Petőfi.” Trần Bá Đạt dừng lại một chút, lại lẩm bẩm, “Tôi thích xem phim về cuộc sống giai cấp tư sản thế kỷ 18, 19, không kém gì việc thích lật giở cổ thư Trung Quốc...”

Sau đó, cho đến khi phim kết thúc, ngoại trừ thỉnh thoảng cảm thán thở dài, Trần Bá Đạt không nói thêm câu nào. Ông đã nhập vai, hoàn toàn sống vào những ngày tháng xã hội tư sản thế kỷ 18, 19 rồi.

Phim kết thúc, ánh đèn vừa sáng, Trần Bá Đạt nhắm mắt lại. Dường như sợ ánh sáng chợt ập đến sẽ làm tổn thương mắt. Đôi tay xoa xoa lên khuôn mặt có phần da thịt hơi mềm nhão, rồi nhìn Hồ Chiêu Hành: “Tôi không phải vì mình lớn tuổi và có danh tiếng mà không học tập.”

Trần Bá Đạt như vẫn còn điều chưa nói hết, đôi môi lại mấp máy mấy cái, nhưng ông nói chuyện kém xa so với lúc viết lách, có thể nói là vụng miệng, cuối cùng không thể nói ra lời phù hợp, liền khẽ gật đầu, để tỏ sự chân thành.

Cử chỉ nhỏ này từng khiến tâm hồn Hồ Chiêu Hành rung động, anh ghi lại lần xem phim này và lời của Trần Bá Đạt vào nhật ký trong ngày, và bày tỏ: “Câu nói này có gợi mở cho tôi.”

Bước ra khỏi phòng chiếu phim nhỏ, Trần Bá Đạt như thể đã bước ra khỏi thế kỷ 18, 19, quay trở về thập niên 60 thế kỷ 20.

“Biết không?” Trong mắt Trần Bá Đạt lóe lên vẻ đắc ý: “Bắc Kinh đang mở hội nghị công tác trung ương, sẽ họp đến tháng sau, sẽ khẳng định và quảng bá hai loại chế độ lao động, hai loại chế độ giáo dục và các vấn đề khác.”

Hồ Chiêu Hành gật đầu, anh biết Trần Bá Đạt có “đóng góp” trong đó. Khi tổ chức tọa đàm ở Thiên Tân, lúc Trần Bá Đạt báo cáo và đưa ra kiến nghị với Lưu Thiếu Kỳ, Lưu Thiếu Kỳ rất hài lòng. Còn hội nghị báo cáo “Tứ Thanh”, ông ta nắm rất rõ suy nghĩ và cách đặt vấn đề của Lưu Thiếu Kỳ, bài phát biểu thể hiện rất rõ nét tinh thần trung ương.

Hồ Chiêu Hành nghĩ đến điều Trần Bá Đạt nói: “Tuyến một” nắm bắt cái gì, phản ánh “tuyến hai” nghĩ cái gì.

“Anh ở Thiên Tân phải thành lập một nhóm lãnh đạo điện tử hóa, chính anh làm tổ trưởng...”

“Tôi không làm điện tử”, Hồ Chiêu Hành khó xử, “Tôi đã là tổ trưởng nhóm lãnh đạo công nghiệp rồi.”

“Vẫn phải làm tổ trưởng nhóm lãnh đạo điện tử hóa. Hôm đó ăn cơm có trò chuyện với Khang lão, đồ đồng xanh thay thế đồ đá là thành tựu vĩ đại có ý nghĩa thời đại trong lịch sử cách mạng kỹ thuật nhân loại, sự phát minh ra máy hơi nước là một cuộc cách mạng công nghiệp, điện tử hóa là một cuộc cách mạng công nghiệp mang tính thời đại khác không kém gì máy hơi nước, các quốc gia tiên tiến trên thế giới đều đang làm, chúng ta không thể tụt hậu.”

“Là ý của Khang lão à?”

“Ông ta không hiểu đâu.” Trần Bá Đạt hừ từ trong mũi ra một tiếng, “Là Đặng Tiểu Bình đề xuất. Nửa năm nay bài phát biểu của đồng chí Tiểu Bình, ba lần nhắc đến: Mọi sự cân nhắc của chúng ta hiện nay đều xoay quanh hai vấn đề, một là làm thế nào để phát triển lực lượng sản xuất, hai là làm thế nào để kiên trì chủ nghĩa Mác - Lênin, thuận lợi quá độ sang chủ nghĩa cộng sản.”

“Tôi từng thấy và nghe qua hai lần.” Trong sổ tay công tác của Hồ Chiêu Hành quả thực có ghi chép bài phát biểu này của Đặng Tiểu Bình.

“Anh phải nắm việc lớn, nắm chặt dưa hấu không buông tay.” Cánh tay phải Trần Bá Đạt chuyển động cong lại, như thể ôm lấy một quả dưa hấu lớn, ôm trước ngực không buông lơi, “Cái gì là việc lớn, là dưa hấu? Cái mà Trung ương đã chỉ điểm chính là việc lớn, là dưa hấu, vậy thì nhất định phải đích thân đi nắm, bỏ tâm sức đi giải quyết.” Trần Bá Đạt gật đầu với Hồ Chiêu Hành, ông thích dùng động tác này để thể hiện sự nhấn mạnh, thể hiện sự chân thành.

Hồ Chiêu Hành cũng gật đầu, bày tỏ đã nghe hiểu, đã nghe lọt tai.

Trần Bá Đạt tiến sát lại, nhưng miệng ông vẫn chưa tới vai Hồ Chiêu Hành, đành phải ngẩng mặt lên, lộ ra màu sắc thần bí, hạ thấp giọng: “Chủ tịch từng nói gì ở Moscow? Chủ tịch nói với Khrushchev, nói với lãnh tụ các Đảng Cộng sản các nước về Tiểu Bình, nói người này vừa có sự kiên định về chính trị, lại vừa có tính linh hoạt cao độ; nói ‘sau này Tiểu Bình đến đây cùng với tôi là một kiểu’. Câu nói này đã đến mức độ nào rồi?”

Hồ Chiêu Hành hiểu suy luận của Trần Bá Đạt: Đặng Tiểu Bình có thể đại diện cho Mao Trạch Đông.

Bước vào phòng ở của Trần Bá Đạt, Hồ Chiêu Hành ngồi xuống ghế sofa.

“Tình cảm của kẻ sĩ.” Trần Bá Đạt đưa qua một chén trà Long Tỉnh.

Hồ Chiêu Hành đón lấy trà, thổi thổi, nhấp một ngụm, rồi thưởng thức.

“Bá Đạt đồng chí,” Hồ Chiêu Hành đặt chén trà xuống hỏi, “Về Tứ Thanh ở Tiểu Trạm...”

“Ai, bây giờ là giao lưu của kẻ sĩ.” Trần Bá Đạt làm động tác ngăn lại, “Chúng ta không hát phía Tây, không hát phía Đông, chỉ hát một bản kinh Khổng Mạnh.” Trần Bá Đạt ngồi xuống sofa, bàn tay mập mạp nhỏ tròn kia nắm nắm, như thể muốn nắm ra chủ đề nói chuyện, “Khổng Lão Nhị không phê bình không được, không thừa nhận cũng không được. Ông ta ảnh hưởng hai ngàn năm, chúng ta ai có thể ảnh hưởng hai ngàn năm? Chủ tịch Mao cũng đọc sách Khổng Phu Tử sáu năm, chúng ta đều chịu ảnh hưởng của Khổng Lão Nhị mà. Bây giờ vẫn còn chịu ảnh hưởng, hoàn toàn không muốn là không thể, là văn hóa dân tộc mà.”

Hồ Chiêu Hành tùy khách, bàn về kinh Khổng Mạnh: “Nho, Phật, Đạo, ba nhà có ảnh hưởng nhất Trung Quốc, Nho thuật được độc tôn.”

“Phật là nhập khẩu, Nho, Đạo mới là đặc sản thổ chất của dân tộc chúng ta.” Trần Bá Đạt nói năng không rõ, Hồ Chiêu Hành phải nghiêng tai nghe mới được, “Nho, Đạo cũng là phát triển lên trong cuộc tranh luận của trăm nhà.”

“Đạo gia của Lão Tử Lý Đam có ba phái.”

“Ồ, tôi không hiểu.” Chỉ có hai người Trần Bá Đạt mới lộ ra vẻ thẳng thắn, “Trước kia chỉ nghe nói Lão Tử nhất khí hóa tam thanh.”

“Không phải ý đó, đó là thần trong truyền thuyết dân gian. Đạo gia có ba phái là: phái Tống Kênh, Doãn Văn, phái Điền Biền, Thận Đáo và phái Hài Doãn (Hoàn Uyên). Sau này làm cho nó hưng thịnh là Trang Chu.”

“Truyền thuyết Lão Tử làm khó Khổng Tử, Khổng Tử mất mặt. Nho gia anh kể ra được không?”

“Sau khi Khổng Tử chết có tám phái Nho gia.” Hồ Chiêu Hành bẻ ngón tay đếm, “Tử Trương chi Nho, Tử Tư chi Nho, Nhan thị chi Nho, Mạnh thị chi Nho, Tất Điêu thị chi Nho, Trọng Lương thị chi Nho, Tôn thị chi Nho, Nhạc Chính thị chi Nho. Có tính đại biểu nhất là Mạnh Kha và Tuân Khanh.”

“Phu tử, phu tử,” Trần Bá Đạt thân thiết vỗ nhẹ lên cánh tay Hồ Chiêu Hành, “Phong thái Nho tướng, Nho thị trưởng.”

“Tôi là Hồ thị trưởng, thị trưởng hồ đồ. Bá Đạt đồng chí, đôi khi tôi suy nghĩ lung tung, có thể là ý nghĩ hồ đồ.” Hồ Chiêu Hành khi do dự, giữa kẽ răng lại kêu xì xì. “Cái này, cái này...”

“Đã nói từ sớm rồi, chúng ta là giao lưu kẻ sĩ.” Trần Bá Đạt hất hất chiếc cằm tròn nói, “Hai người, nói đi.”

“Tôi nghĩ, sự vật không có gì là không phân liệt, không có gì là không phát triển dọc theo con đường một chia làm hai. Nho gia là như vậy, chủ nghĩa Mác cũng không đi ngược lại quy luật này...” Hồ Chiêu Hành dừng lời, liếc nhìn Trần Bá Đạt.

Trần Bá Đạt ngả người ra ghế sofa, hai tay đan vào nhau, che trên bụng; hai mắt hơi nheo lại, lông mi rung động, là đang chăm chú lắng nghe. Nghe tiếng nói gián đoạn, mắt không mở ra mà lại hất chiếc cằm tròn: “Giảng đi.”

“Cái này, cái này,” Hồ Chiêu Hành cẩn thận lựa lời, “Chủ nghĩa Mác thực ra đã sớm một chia làm hai, trong quá trình phát triển và đấu tranh, một số ‘người theo chủ nghĩa Mác’ không phù hợp với quy luật phát triển của sự vật khách quan, hoặc suy yếu, hoặc bị tiêu diệt; lực lượng chính xác phù hợp với quy luật phát triển khách quan tiếp tục phát triển, tiếp tục một chia làm hai, từng bước từng bước đẩy tư tưởng này lên giai đoạn mới. Nhưng đây cũng chỉ là một phạm trù lịch sử. Ngàn trăm năm sau, hậu nhân cũng sẽ nhìn cuộc tranh luận quốc tế cộng sản và cuộc đấu tranh tư tưởng, tranh luận học thuật trong nước thời đại chúng ta hiện nay, giống như chúng ta nhìn cuộc đấu tranh tư tưởng của trăm nhà thời Chiến Quốc vậy...” Hồ Chiêu Hành không chắc chắn nhìn Trần Bá Đạt, “Không biết ý nghĩ này đúng không?”

“Xong rồi?” Trần Bá Đạt mở mắt, đi lấy chén trà. Hồ Chiêu Hành gật đầu, cũng đi lấy chén trà.

Trần Bá Đạt uống ngụm trà, đứng dậy lững thững đi về phía án thư, ở đó có bút nghiên và giấy xuyến, còn có chữ đã viết xong.

“Tôi đã sáu mươi tuổi mụ, già rồi. Tôi muốn tự hạ phóng mình, thế nào, phu tử? Hạ phóng đến thành phố Thiên Tân, làm một biên tập viên báo tường?”

Hồ Chiêu Hành cười lắc đầu. Lời này đã nghe qua hai lần, anh thấy lạ không biết tại sao Trần Bá Đạt cứ nảy sinh tâm trạng buồn bã không tên này?

Trần Bá Đạt cầm lấy bút lông lang hào rồi lại buông xuống, ngón tay nắm chặt lại rồi xòe ra:

“Gần đây tôi luôn thấy tay chân lạnh, thường tê dại, cảm giác sắp đến lúc rồi.”

Hồ Chiêu Hành càng cảm thấy. Kẻ sĩ chính là kẻ sĩ, vào đến Bộ Chính trị vẫn cứ là kẻ sĩ.

“Sắc mặt ông vẫn rất tốt mà. Tôi cảm thấy ông không nên như vậy.” Hồ Chiêu Hành quan tâm gợi ý, “Kiểm tra ở Thiên Tân đi. Thiên Tân có một số bác sĩ chuyên gia là hạng nhất, không kém gì Bắc Kinh. Thủ tướng đi làm răng đều đến Thiên Tân tìm Hàn Tông Kỳ, khoa phụ sản của Đặng đại tỷ cũng là đến Thiên Tân, mời Dư Ái Phong.”

“Để sau hãy nói, thường có nỗi cô đơn buồn bã không tên, đây có lẽ là di truyền? Con trai tôi tự sát rồi...” Trần Bá Đạt nhắm mắt một lát, thở một hơi dài, xốc lại tinh thần nhìn Hồ Chiêu Hành, “Tuy nhiên, tương lai vợ tôi có thể đến Thiên Tân điều trị một thời gian, lúc đó lại làm phiền anh.” Ông cầm bút đưa về phía Hồ Chiêu Hành, “Phu tử, anh thử đi.”

“Ôi chao, không được không được,” Hồ Chiêu Hành liên tục lắc đầu, “Tôi là nhỏ chưa từng tập chữ khải, lớn chẳng luyện chữ, chữ viết bút sắt thì tạm, chữ bút lông thì không được.”

Trần Bá Đạt không miễn cưỡng người khác, nhấc bút mô phỏng không trung, cách giấy xuyến nửa thước cao mà viết ảo, toàn thân dùng lực, vừa nói: “Luyện chữ là khí công, có thể tu tâm dưỡng tính. Anh nên luyện chữ đại tự, anh hơi bị lộ phong mang quá.”

Hồ Chiêu Hành nghe ra trọng lượng, hiểu lời này là nhắm vào suy nghĩ của anh vài phút trước, nhưng lời này không có ác ý, là nói ra bằng “tình cảm kẻ sĩ”, không thiếu sự quan tâm nhất định.

“Bá Đạt đồng chí, tôi muốn cầu ông một bức chữ, vài lần không nói ra miệng.” Hồ Chiêu Hành vừa nói vừa sửa lại giấy xuyến.

“Bây giờ viết không được.” Trần Bá Đạt buông bút, “Anh làm văn chẳng lẽ không giảng về tâm cảnh sao? Viết chữ cũng vậy, không phải tùy tiện là viết tốt, cũng phải có lúc có cảm giác, phải giảng tinh khí thần. Đợi tôi viết tốt rồi gửi anh sau. Tôi dùng chữ đổi thơ của anh.”

“Được, chỉ cần Bá Đạt đồng chí không chê nông cạn, tôi có thể tặng thơ để đáp lại chữ.”

“Ha ha, hay lắm, đây chính là nội dung nên có trong giao lưu kẻ sĩ.” Trần Bá Đạt lật tập mẫu chữ trên bàn, trên đó có chữ khải rất đẹp, nói: “Quen chữ này chứ? Của Khang Sinh đấy, ông ta từng viết chữ cho anh.”

Hồ Chiêu Hành gật đầu.

“Học chữ có ba giai đoạn. Mới học phải giảng hoành bình thụ trực (ngang bằng sổ thẳng), nắm vững trọng tâm, chú ý cân xứng.”

“Tôi ngay cả cái này cũng làm không tốt.”

“Anh có kiến thức giáo sư, bài văn nhà văn, chữ học sinh tiểu học.” Trần Bá Đạt nói một câu hóm hỉnh.

“Học sinh hiện nay lại càng không tập chữ, đây cũng là một vấn đề.”

“Viết chữ không viết ra được điện tử hóa mà. Nhưng cũng không thể bỏ thư pháp, đứt đoạn người viết chữ.” Trần Bá Đạt dùng ngón tay thay bút biểu diễn, “Công phu cơ bản rất quan trọng, ngang bằng sổ thẳng, nắm vững trọng tâm, điểm này không làm được thì không xong, chữ vĩnh viễn luyện không tốt. Học vĩ cầm cũng là đạo lý này, công phu cơ bản không được, kéo ra tật xấu, cho dù rất nhanh có thể kéo ra một bài hát, sau này muốn nâng cao là không thể, người cũng hỏng. Muốn sửa tật xấu học lại từ đầu, còn khó hơn người mới bắt đầu không có tật xấu. Công phu cơ bản vững chắc rồi, mới tốt cho việc lâm thiếp (chép theo mẫu).”

“Người hiện nay luyện chữ, đều là vừa lên tay đã muốn lâm thiếp.”

“Cái đó không được, luyện không thành khí hậu. Trước tiên phải luyện công phu cơ bản, sau đó mới lâm thiếp.” Trần Bá Đạt lấy chữ Khang Sinh làm mẫu tiếp tục biểu diễn, “Không tập triện, không am hiểu trung phong dụng bút; không tập lệ, không hiểu biến thông. Không tập khải, pháp độ khó đạt; không tập hành thảo, không được tình trí nhé. Lâm thiếp cũng thuộc công phu cơ bản, luyện đến nơi đến chốn, có thể thành thợ thủ công.”

“Vậy là có thể bán chữ rồi?” Hồ Chiêu Hành cười hỏi.

“Không bán được chữ, chỉ có thể bán văn, viết thư hộ người khác, viết đơn từ.” Trần Bá Đạt nâng cao ngón tay, thoát khỏi chữ Khang Sinh, vận động biên độ lớn trong không trung, rõ ràng gửi gắm tình cảm vào trong đó: “Không đến giai đoạn thứ ba không được, phải có khí vận chỉ thú mới coi là ngộ ra chân đế. Cổ nhân vân, điểm duệ chi công, tài thành chi diệu, yên phi lộ kết, phong chú long bàn, nhược đoạn hoàn liên, thế trực phản khúc...” Trần Bá Đạt dừng ngón tay, bình ổn cảm xúc, rồi đôi môi mím lại, như vừa nhấp một ngụm rượu, nín thở thể nghiệm, cuối cùng thở dài một tiếng, “A, cầm lấy đi, đổi rượu uống.”

Bàn tay ông như thể cầm một bức chữ vừa viết xong, đưa về phía người phục vụ rượu trong tưởng tượng, một bộ dạng chí đắc ý mãn, nỗi cô đơn buồn bã không tên biểu hiện nửa giờ trước đã tan thành mây khói.

Thế là, Hồ Chiêu Hành cũng bị chọc cười.

Chu Dương tắm nước lạnh xong, bật quạt điện, để ở nấc chậm, rồi ngồi trên sofa quay số điện thoại. Ông đi về nông thôn qua hàng chục ngôi làng, ăn ở lao động cùng đông đảo thanh niên tri thức, người rám đen, gầy đi, rắn chắc hơn.

Rõ ràng, khí thế và nhiệt huyết của thanh niên tri thức đã lây sang ông, tuy mệt mỏi, nhiệt huyết vẫn lấp lánh trong lòng. Ông gọi điện cho Hồ Chiêu Hành, cuộc trò chuyện giữa kẻ sĩ với nhau không nghi ngờ gì là một loại hưởng thụ và niềm vui.

Hồ Chiêu Hành không có ở đó. Nhân viên trực ban giải thích, Hồ Chiêu Hành sau khi đến Thiên Tân đã quy định ngày lao động cuối tháng cuối tuần, tức là thứ Bảy cuối cùng mỗi tháng, nhân viên cơ quan trừ người trực ban, đều phải tham gia lao động nghĩa vụ, chủ yếu là làm chỉnh trang đô thị và vệ sinh môi trường. Trong ngày lao động, không tiếp khách.

Chu Dương lại gọi điện cho Trần Bá Đạt, trong ống nghe truyền đến giọng Phúc Kiến khó hiểu đó: “Về rồi à? Đừng, anh đừng đến, tôi qua tìm anh.”

Mười lăm phút sau, thân hình thấp mập của Trần Bá Đạt đã lắc lư ra khỏi phòng ở: “Vất vả vất vả, chuyến này của anh đủ vất vả rồi.” Trần Bá Đạt quan sát Chu Dương, thói quen hỏi, “Thế nào, có tin tức gì không?”

“Bài phát biểu của đồng chí Tiểu Bình tại đại hội đại biểu Đoàn Thanh niên, trong thanh niên tri thức có phản ứng rất lớn.” Chu Dương nhường ghế cho Trần Bá Đạt, vô hạn cảm khái nói, “Hy vọng tương lai nông thôn, tôi thấy chính là ở trên người những thanh niên tri thức này, tiếp xúc với họ rất làm người ta cổ vũ, làm người ta phấn chấn. Họ có thể mang văn hóa và khoa học đến cho nông thôn, dần dần thay đổi tình trạng ngu muội lạc hậu của nông thôn.”

“Bài phát biểu này của Tiểu Bình tôi chưa xem, nhưng tối hôm qua đi sang nhà Chiêu Diễn, ông ta đang giảng tình thế quốc tế cho bọn trẻ, chính là cầm bài phát biểu đó của Tiểu Bình. Tôi đến, ông ta bảo bọn trẻ tự xem đi, trò chuyện với tôi vài câu nội dung bài phát biểu.”

“Chiêu Hành hôm nay đi lao động rồi,” Chu Dương không thiếu tiếc nuối, “Trò chuyện thiếu một người thì thiếu một phần sôi nổi.”

“Thủ tướng khen anh ta rồi. Nắm công nghiệp, nắm vệ sinh, nắm giáo dục đều làm ra một vài thành tích. Còn kế hoạch hóa gia đình, cũng nhận được khen ngợi.” Trần Bá Đạt ngả người ra sofa, duỗi thẳng hai chân ra hết mức, “Người này chính là phong mang quá lộ liễu, vì việc phòng dịch, có cán bộ không chịu trách nhiệm, anh ta mắng là khốn nạn, gây ra một số phản ứng.”

“Tôi thích người có tính khí, không thích nước ấm ấm.” Chu Dương cười nói: “Tôi nghe chuyện này rồi. Đồng chí phụ trách chỉ huy phòng dịch, văn kiện bản thân không đồng ý còn ký tên phát xuống, hơn nữa căn bản là chưa xem nội dung văn kiện, anh bảo có khốn nạn không?”

“Anh ta xả một chậu nước lạnh, buổi trưa ngâm mình trong đó phê duyệt văn kiện,” Trần Bá Đạt mở to mắt lắc đầu, “Ngâm hai tiếng không động, trên người có bao nhiêu lửa?”

“Nước lửa không dung, nhưng đến cùng nhau mới có thể thúc đẩy máy hơi nước.” Chu Dương luôn là giọng điệu tán thưởng, “Tôi thấy Chiêu Hành là kiểu khai phá.”

“Kiểu khai phá không giả, nhưng lửa có thể biến thành nhiệt lực cũng có thể làm bỏng người, không thể không nhắc nhở.” Trần Bá Đạt biểu hiện nụ cười thiện ý, “Lỗ Tấn là người cầm cờ, là chủ tướng, nhưng cũng từng nói vài câu về các anh, còn có Quách lão. Các anh cũng thấy không thoải mái. Các anh hộ cờ, các anh vẫn là thiên tướng thôi.”

“Lỗ Tấn là nhà văn, nhà tư tưởng và nhà cách mạng vĩ đại, chúng ta không thể so sánh. Chu Lập Ba nói với tôi, ông ấy nói thập niên 30 ông ấy quá trẻ, sai lầm của ông ấy đối với Lỗ Tấn là sợ uy quyền, không liên hệ nhiều với Lỗ Tấn. Tôi cũng là vấn đề này, kiến thức lịch sử kém Lỗ Tấn quá xa, không hiểu ông ấy...”

Chu Dương và Chu Lập Ba là người thân cộng chiến hữu, khẩu hiệu “Văn học quốc phòng” chính là bắt nguồn từ “Nhị Chu”.

Chu Lập Ba là chiến sĩ văn nghệ lão thành nhập Đảng năm 1934, nổi tiếng thế giới với tiểu thuyết trường thiên “Bão táp”. Theo lời vệ sĩ của Mao Trạch Đông, Mao Trạch Đông đọc tiểu thuyết hiện đại, đọc từ Trung Nam Hải đến trên tàu hỏa rồi đọc đến đích, đọc một mạch xong chính là cuốn sách này.

Sau khi chiến dịch chống bao vây lần thứ năm của Hồng quân Trung ương thất bại, “Văn ủy” Thượng Hải mất liên lạc với Đảng suốt một năm trời. Chu Dương nói: “Chúng ta trở thành tán binh du dũng, nhưng đội ngũ văn hóa không tan. Sau này, Đảng phái đồng chí Phùng Tuyết Phong đến Thượng Hải, mới khôi phục liên lạc với Đảng.”

Lúc khó khăn nhất, các chiến sĩ văn nghệ Thượng Hải mò mẫm con đường, không có mục tiêu đấu tranh rõ ràng. Cho đến khi Chu Dương thấy một báo cáo của Dimitrov trên “Thông tấn Cộng sản” bản tiếng Anh, đưa ra khẩu hiệu “Liên hợp lại xây dựng mặt trận thống nhất chống phát xít”, tiếp theo lại thấy “Tuyên ngôn 8/1” của Đảng Cộng sản Trung Quốc, mọi người mới cảm thấy quang minh, xác định mục tiêu phấn đấu xây dựng mặt trận thống nhất dân tộc kháng Nhật.

Tiếng Anh của Chu Dương và Chu Lập Ba đều không tồi, nhưng tiếng Nga không được, về tình hình Liên Xô phải dựa vào dịch thuật tiếng Anh để tìm hiểu. Chu Dương từng dịch “Anna Karenina” bản tiếng Anh sang tiếng Trung xuất bản, Chu Lập Ba từng dịch “Đất vỡ hoang” bản tiếng Anh sang tiếng Trung xuất bản.

Cuối năm 1934, Chu Lập Ba mua một cuốn sách từ hiệu sách quốc tế Thượng Hải, trong sách có một từ “Defense”. Từ này có thể dịch là “bảo vệ”. Tuy nhiên, lúc bấy giờ Liên Xô bị hơn mười quốc gia thù địch bao vây, để phá vỡ sự bao vây này, đang tích cực làm mặt trận thống nhất, đưa ra làm văn học quốc phòng. Liên Xô là quốc gia độc lập chuyên chính vô sản, khẩu hiệu này không nghi ngờ gì là đúng. Chịu ảnh hưởng của Quốc tế thứ ba, Chu Lập Ba đã dịch “Defense” thành “quốc phòng”.

Chu Dương là Bí thư “Văn ủy”, ông bảo Chu Lập Ba viết bài, giới thiệu văn học quốc phòng của Liên Xô. Và nói rõ: “Dân tộc Trung Hoa nguy vong, cũng nên đề xướng văn học quốc phòng.”

Rất rõ ràng, “quốc phòng” là nhắm vào việc Nhật Bản muốn diệt vong Trung Quốc mà đưa ra, nước này chính là Trung Quốc. Trong “Cách mạng Văn hóa”, bè lũ “Tứ nhân bang” đánh tráo khái niệm, mượn cớ chính quyền trung ương lúc đó là Quốc dân đảng nắm giữ, nói “quốc phòng” thành đầu hàng Quốc dân đảng; biến khẩu hiệu nhắm vào mâu thuẫn dân tộc thành phê phán mâu thuẫn giai cấp trong nước, đây không nghi ngờ gì là có ý đồ riêng.

Chu Dương sau khi “Cách mạng Văn hóa” kết thúc từng nói: “Thực ra đề xướng văn học quốc phòng, Lỗ Tấn cũng đồng ý, từng nói là cần thiết. Nếu nói chúng ta có lỗi, chỉ có thể là sai trong giải thích, sợ nói vô sản giai cấp lãnh đạo mà ảnh hưởng đến mặt trận thống nhất...”

Khẩu hiệu “Văn học quốc phòng” đưa ra không lâu, Hồ Phong lại đưa ra một khẩu hiệu khác, tức văn học đại chúng chiến tranh cách mạng dân tộc. Khẩu hiệu này vừa ra đã bị Chu Dương và những người khác phản đối, họ “lúc đó không biết đây thực ra là Lỗ Tấn đưa ra”, “nghi ngờ Hồ Phong có vấn đề chính trị”. Chu Dương nói: “Chúng ta nên gần gũi Lỗ Tấn nhiều hơn, không để Hồ Phong có cơ hội lợi dụng.”

Thế là, Chu Dương, Hạ Diễn, Điền Hán, Dương Hàn Lạp liền đi “gần gũi” Lỗ Tấn.

Lỗ Tấn gọi bốn người phụ trách “Tả Liên” này là “Bốn gã đàn ông”.

Đây chính là nguồn gốc của “Bốn gã đàn ông”. Hành động này trong “Cách mạng Văn hóa” sau đó bị “Tứ nhân bang” vu khống là “vây công Lỗ Tấn”.

Sau khi “Cách mạng Văn hóa” kết thúc, Chu Dương phản tỉnh nói: Vấn đề nổi cộm là đối đãi với Lỗ Tấn. Chúng ta các mặt đều không bằng ông ấy... hiểu và thừa nhận luôn phải có một quá trình, Chủ tịch Mao cũng không phải ngay từ đầu đã trở thành lãnh tụ, Lỗ Tấn cũng sẽ không ngay từ đầu đã là người cầm cờ phong trào văn hóa vô sản, cũng không phải mỗi câu đều đúng. Chủ tướng không nghi ngờ gì, Lỗ Tấn là chủ tướng, chúng ta là thiên tướng thôi. Chúng ta nên gần gũi Lỗ Tấn nhiều hơn. “Bốn gã đàn ông” đi bằng xe, đây không phải tội lỗi của chúng ta nha. Chúng ta muốn gần gũi Lỗ Tấn mà. Quốc dân đảng nói chúng ta “Tả Liên” là đường lối văn nghệ đen thập niên 30, “Tứ nhân bang” cũng nói chúng ta là đường lối văn nghệ đen thập niên 30, nói chúng ta giống Quốc dân đảng vây công Lỗ Tấn, điều này phù hợp sự thật phù hợp logic không? ...

Sau bữa tối, Trần Bá Đạt cáo từ Chu Dương, lững thững đi bộ về nhà khách Đại Lý Đạo. Ở đó, nhà khách Đại Lý Đạo là nơi hạng nhất của thành phố Thiên Tân, bên trong có hai tòa nhà kiểu tây trang bị cao cấp, tiếp đãi lãnh đạo trung ương. Trong sân có cây cối, đường mòn, hồ nước và bãi cỏ, có thể dùng để đi dạo và hít thở không khí trong lành.

Trần Bá Đạt đang chuẩn bị vào tòa nhà, đối diện có một lời chào: “Bá Đạt? Hề, tôi đang định đi đây.”

Hồ Chiêu Hành dừng chân ở cửa tòa nhà, hơi nghiêng người chuẩn bị vào lại tòa nhà.

“Làm việc cả ngày cũng không nghỉ ngơi chút sao?” Trần Bá Đạt dừng bước dưới bậc thềm, “Tôi phục anh rồi, còn sức thì trong sân đi dạo một lát.”

Hồ Chiêu Hành bước xuống bậc thềm, cùng Trần Bá Đạt dạo vào đường mòn trong rừng cây.

“Đi ăn tối bên ngoài à?”

“Chu Dương về rồi, không tìm thấy anh.”

“Đi ‘gõ tro’ rồi.” Hồ Chiêu Hành hứng thú rất cao, “Đến chỗ Chu Dương hay là gọi Chu Dương tới trò chuyện tiếp?”

“Gọi ông ấy nghỉ ngơi đi. Về nông thôn mới về, sức khỏe ông ấy không thể so với anh.” Trần Bá Đạt ngưỡng mộ vỗ vỗ lưng rắn chắc của Hồ Chiêu Hành, “Anh vừa nói cái gì? Gõ tro là làm gì? Tôi chỉ mới nghe qua ‘bợ đỡ’ thôi.”

Một câu “bợ đỡ” dẫn đến một trận cười lớn.

Hồ Chiêu Hành mang theo dư âm tiếng cười giải thích: “Gõ tro chính là móc hố xí. Thiên Tân ở đây là dùng tro trộn với phân, cõng ra ngoài đổ vào xe phân, kéo đi bón ruộng. Lúc đổ phân ra ngoài, đổ không sạch thì gõ gõ thùng, phân đã trộn tro, không dính thùng, gõ một cái là đổ ra hết. Tôi nghĩ, đại khái vì vậy mới gọi là bạn gõ nhỉ?”

Trần Bá Đạt cười gật đầu: “Đây cũng là văn hóa hố xí. Nhiều dân tộc thiểu số miền Nam không cần phân chỉ cần tro. Thực ra, tro bón ruộng, phân càng bón ruộng. Vật chất không mất đi, tôi là người vô thần, người vẫn là hỏa táng tốt, tro cốt dùng để bón ruộng. Sau khi tôi chết sẽ làm như vậy, tro cốt để lại cho hậu nhân dùng ‘gõ tro’...”

Trần Bá Đạt nói lời này, người khác chưa từng nghĩ đến, bản thân ông cũng không nghĩ đến, hơn hai mươi năm sau ông thực sự để lại “di chúc” loại “tro cốt ném hố xí” như thế này. Đương nhiên, đây là chuyện về sau, đằng sau còn kể tiếp.

Đi dạo đến chỗ thanh u, Trần Bá Đạt lại dùng giọng điệu “tình giao” đó hỏi: “Có tin tức gì mới không?”

Hồ Chiêu Hành trong “giao lưu kẻ sĩ” như thế này, thường có thể không gì không nói.

“Với mâu thuẫn tỉnh Hà Bắc, cái cũ đã giải quyết, cái mới lại nảy sinh... Tôi vẫn tán thành Thiên Tân khôi phục trực hạt thị,hoạch quy (sáp nhập) vào tỉnh Hà Bắc có nhiều mâu thuẫn, thực sự là hại nhiều hơn lợi.”

Trần Bá Đạt không nói gì. Năm 1959 Thiên Tân sáp nhập vào tỉnh Hà Bắc, đây là Chủ tịch Mao cuối cùng nói chuyện mới quyết định.

“Tôi ghét nhất chủ nghĩa quan liêu, dựa vào phê duyệt giấy tờ để chỉ huy sản xuất sao được? Khi nhậm chức tôi đã làm một quy định cứng, lãnh đạo thành phố có ý kiến về việc này...” Hồ Chiêu Hành kể những mối quan hệ giữa người với người khiến anh phiền lòng nhất và đủ loại tệ nạn chủ nghĩa quan liêu trong công việc, thở dài nói: “Ai, con người tôi tính khí không tốt, thấy không đúng là muốn nói, người khác phản ánh vấn đề gì cũng không bỏ xuống được, luôn phải giải quyết xong mới ngủ được, đôi khi nóng nảy, thậm chí hung hăng, tôi tự quy định cho mình ba điều: phải có tự biết mình, tự lực chi hành, tự khống chi năng. Quy định ba điều này là vì chưa làm được ba điều này...”

“Anh ấy —” Trần Bá Đạt kéo dài giọng, mang theo cảm khái, bàn tay nhỏ tròn nắm lấy cánh tay Hồ Chiêu Hành, nhéo một cái, rồi từ từ nói: “Đừng quá tích cực. Quá tích cực không làm tốt công việc được. Hiểu chưa?”

Hồ Chiêu Hành lẳng lặng đi qua một đoạn đường, gật đầu rồi lại lắc đầu.

“Đọc qua ‘Thức ăn rau củ’ chưa?” Trần Bá Đạt hỏi.

“Tôi không tán thành giọng điệu của nó quá u ám.”

“Giọng điệu quá tươi sáng, dẫn đến ong cũng dẫn đến ruồi.”

“Tôi luôn cảm thấy không phù hợp với nguyên tắc người Cộng sản chúng ta. Chúng ta không phải là muốn bảo toàn mình, là muốn làm được vài việc thực tế, việc tốt cho nhân dân.”

“‘Thức ăn rau củ’ có biện chứng pháp.”

“Chỉ có thể nói là có, không thể nói là phải. Phải nói là phải, chỉ là sự ‘khôn ngoan’ của quan lại từ quan dưỡng thân, xử thế, tiếp người đãi vật.”

“Thân không giữ được, sao nói đến việc? Đây chính là biện chứng pháp... Tôi không tranh cãi với anh, tôi chỉ khuyên anh hai câu, anh tự về nghiền ngẫm. Thứ nhất, không được quá tích cực, quá tích cực làm việc không thành, phá thì dư. Thứ hai, người làm giỏi không tất giỏi thành, người khởi đầu giỏi không tất kết thúc giỏi. Anh không được tranh với tôi, anh cứ nhớ kỹ hai câu tôi nói.”

Hồ Chiêu Hành không nói gì, vì Trần Bá Đạt đã nói không được tranh. Anh viết hai câu này vào nhật ký, không thêm bất kỳ bình luận nào. Dù sao, với thân phận của Trần Bá Đạt mà nói ra lời không phù hợp triết lý Cộng sản này, thực sự là đủ thẳng thắn với Hồ Chiêu Hành.

“Được rồi, về ngồi chút đi.” Trần Bá Đạt kéo nhẹ tay áo Hồ Chiêu Hành, bước lên bậc thềm cửa tòa nhà.

“Chân vị chỉ là đạm, chí nhân chỉ là thường.” Hồ Chiêu Hành lẩm bẩm một tiếng, rõ ràng vẫn đang nghĩ đến cuốn sách “Thức ăn rau củ”, theo Trần Bá Đạt lên lầu.

“Tôi đã chú ý đến sự thay đổi của hố xí Thiên Tân rồi, bùng binh các giao lộ giao thông không còn là hố xí công cộng, đổi thành trạm gác, anh là nói làm là làm.” Trần Bá Đạt làm một cử chỉ, “Anh ngồi trước đi, tôi đi vệ sinh chút.”

Hồ Chiêu Hành cười. Trần Bá Đạt thích bàn về văn hóa hố xí. Quen biết chưa đầy một năm, văn hóa hố xí đã bàn bảy tám lần. Thời đại đó, rất ít người từ tầm cao văn hóa để nhận thức và bàn luận về hố xí, ít nhất đối với Hồ Chiêu Hành mà nói, là người đầu tiên nghe được những nghị luận kiểu này từ Trần Bá Đạt.

Anh còn nhớ một lần nghị luận khi cùng đi trên xe của Trần Bá Đạt:

“Hố xí Phúc Kiến chúng tôi có thể đối diện mặt đường che trước không che sau, hố xí Thiên Tân xây ở chính trung tâm giao lộ, đúng là oai phong tám mặt. Nếu không phải ngồi trong xe, tôi thấy mùi không tốt lắm, mùa hè ruồi có thể bay hoa khắp nơi. Bài tiết và ăn uống đối với nhân loại thực ra là quan trọng như nhau. Ăn uống là văn hóa, hố xí cũng là vấn đề văn hóa, có thể trực tiếp phản ánh mức độ văn minh của một dân tộc một khu vực...”

Một trận tiếng xả nước bồn cầu, tiếp theo là tiếng rửa tay.

Trần Bá Đạt từ phòng vệ sinh ra, quả nhiên lại nhặt lên chủ đề văn hóa hố xí: “Hố xí Đại Lý Đạo đã có mức độ văn minh nhất định rồi. Gạch men, gương mặt, vòi nước nóng, hương xông, bồn cầu ngồi sạch sẽ, đèn còn chia làm hai loại, ngồi xuống vừa bài tiết vừa xem sách. Nhẹ nhàng, thoải mái, bài tiết, học tập, nghỉ ngơi tất cả kết hợp lại, trở thành một loại hưởng thụ. Hố xí công cộng trên phố thì không được, không vệ sinh chính là không văn minh, đi vào là một loại tội, càng vội càng không bài tiết hết, cũng càng không trốn ra được...”

Trần Bá Đạt vừa nói vừa biểu diễn, Hồ Chiêu Hành không nhịn được cười, chính Trần Bá Đạt cũng cười.

“Tôi thấy một bức tranh châm biếm, hố xí công cộng phương Tây cao cấp thì cao cấp, nhưng còn phải thu phí.” Hồ Chiêu Hành nói: “Không có tiền có vội mấy cũng không vào được hố xí. Đại nhảy vọt chúng ta làm ăn cơm không cần tiền là không đúng, ăn cơm cần tiền đi ỉa cũng cần tiền.” Hồ Chiêu Hành lắc đầu, “Bách tính Trung Quốc nói, quản trời quản đất, còn quản được người ta ỉa đái đánh rắm sao?”

“Đây chính là sự khác biệt của văn hóa hố xí. Phương Tây khác bối cảnh văn hóa với chúng ta, giá trị quan có dị biệt. Chuyện của họ chúng ta không hiểu, họ thấy rất bình thường; tương tự, chuyện của chúng ta họ không hiểu, chúng ta tự thấy rất bình thường.”

“Nội Mông có một ngôi làng gọi là Tân Trang, xây một cái hố xí công cộng gạch xanh ngói xanh, nhưng bách tính đều ở nhà vách đất, lương thực cũng không đủ ăn, bách tính liền phát ra lời phàn nàn, nói đít còn giá trị hơn miệng.”

“Điều này nói rõ văn hóa hố xí cũng quyết định bởi cơ sở kinh tế. Phủ Bảo Định tỉnh Hà Bắc khu vực là hố xí liên hoàn, người phía trước bài tiết, lợn phía sau ăn, biến thành phân lợn mới đi bón ruộng; phân người không nỡ bón ruộng, trước hết bón lợn. Kết quả làm cho toàn là thịt có sao gạo. Tây Bắc Tấn có nơi đào hố lớn, bốn góc góc cạnh luân phiên ngồi người, vừa bài tiết vừa lót đất, hố lấp đầy, đào ra bón ruộng. Ở Diên An, hố xí xây thành kiểu ngồi hố, có người vẫn bài tiết ra ngoài hố, anh viết lên không được tùy tiện ỉa đái cũng vô dụng, mùa đông cứt cao hơn hố, không ngồi xuống được thì lót viên gạch...”

“Đến thảo nguyên Nội Mông, nhìn một cái không thấy người, trời lớn thế nào, đất lớn thế nào, hố xí lớn thế ấy, ngoài ngọn cỏ chọc đít, không có gì khó chịu. Có người đến cũng không sao, mặc áo bào Mông Cổ, ngồi xuống, áo bào giống như hố xí có tác dụng che đậy.”

“Tóm lại là liên quan đến phát triển kinh tế, kinh tế phát triển rồi, mức độ văn minh liền tăng cao. Hố xí công cộng Thiên Tân sẽ không có cứt cao hơn hố không ngồi xuống được, nhưng cũng bẩn, nghe nói có hố xí cứt đái bẩn đến mức không có chỗ đặt chân, hơn nữa xây đến trung tâm giao lộ, không văn minh à.” Trần Bá Đạt đẩy kính trên sống mũi, chuyển giọng, “Anh đến Thiên Tân nắm hố xí, hố xí giao lộ dời đến bên đường, việc này rất tốt. Thị trưởng dẫn đầu gõ tro, vệ sinh nhất định sẽ thay đổi. Nghe lãnh đạo tỉnh ủy Hà Bắc nói, Thủ tướng khen anh rồi.”

“Ông bàn vài lần văn hóa hố xí, tôi đã làm tuyên giảng trong cuộc họp văn phòng thị trưởng.” Hồ Chiêu Hành không dám nhận công, cười nói, “Tôi nói, Bá Đạt đồng chí nhiều lần bàn với tôi về hố xí, văn hóa dân tộc chúng ta, từ xưa đến nay coi trọng miệng không coi trọng đít, ăn uống tinh mỹ nổi tiếng thế giới, bánh bao Cẩu Bất Lý Thiên Tân, quẩy lớn, đều rất nổi tiếng; hố xí bẩn, xây đến trung tâm giao lộ Văn Thông, cũng đủ nổi tiếng. Hố xí đều xây đến mức độ như Đại Lý Đạo là không thể, thành phố Thiên Tân không có sức và tiền này, nhưng cải tạo một chút, từ trung tâm giao lộ dời đến bên đường là có thể làm được, giữ vệ sinh hố xí cũng là có thể làm được...”

Trần Bá Đạt gật đầu: “Thay đổi tôi đã thấy rồi. Có người cho rằng giữ vệ sinh là tác phong tư sản, là sự kiêu sa của công tử tiểu thư, sai lầm hoàn toàn rồi, phải thiết lập quan niệm mới giữ vệ sinh là vinh quang, không giữ vệ sinh là nhục nhã.”

Hồ Chiêu Hành suy tư nói: “Tùy tiện khạc nhổ, áo tay lau nước mũi, tùy tiện đổ rác, thậm chí tùy tiện ỉa đái, thay đổi những thói quen không văn minh này còn phải làm công tác lượng lớn, việc gì thành thói quen rồi thì khó sửa. Tôi muốn phối hợp tuyên truyền giáo dục, thêm vài lần vận động vệ sinh yêu nước...”

Cuộc vận động này quả thực được triển khai, làm ra thành tích. Các tỉnh thành khác tranh nhau phái người đến tham quan học tập.

Cuộc sống chính là không ngừng đón và tiễn.

Tại ga tàu, Chu Dương nắm lấy tay Hồ Chiêu Hành:

“Thanh niên tri thức về nông thôn là người đi trước một bước. Thanh niên tri thức lao động hóa, sau khi lao động hóa rồi lại giúp nông dân tri thức hóa, không có ‘hai hóa’ này không đến được chủ nghĩa cộng sản. Đương nhiên có ‘bốn hóa’, phải có ‘bốn hóa’ để tạo điều kiện vật chất cho chủ nghĩa cộng sản. Mỹ đã ‘bốn hóa’, vẫn không phải là chủ nghĩa xã hội; không tiêu diệt sự khác biệt giữa lao động trí óc và lao động chân tay, không đến được chủ nghĩa cộng sản. Vì vậy, vừa phải làm bốn hiện đại hóa, cũng phải làm lao động hóa tri thức hóa.” Chu Dương nắm mạnh tay Hồ Chiêu Hành một cái: “Chiêu Hành, nghĩ về chúng ta năm đó đi Diên An, không thể không quan tâm hơn đến những thanh niên tri thức về nông thôn này. Họ là thế hệ đầu tiên, khó khăn rất nhiều, sẽ có người dao động. Chạy trốn. Chúng ta phải tận một phần tâm tận một phần sức, nhờ cậy anh rồi...”

Chu Dương ngồi tàu hỏa đi rồi, lòng Hồ Chiêu Hành như mất mát gì đó. Anh nhiều lần mời Hình Yến Tử và các đại biểu thanh niên tri thức về nông thôn đến tọa đàm, lắng nghe ý kiến và yêu cầu của họ, cùng ăn cơm, cùng trao đổi tư tưởng. Anh cũng thường nhớ đến cái nắm tay và lời nhờ cậy của Chu Dương lúc ra đi.

Chu Dương không đến, Khang Sinh đến. Khang Sinh cho Hồ Chiêu Hành mượn một bộ “Kim Nguyên tán khúc”, lại lấy ra một vài bút tích thật của Lỗ Tấn mời Hồ Chiêu Hành xem. Chủ đề đa số xoay quanh Lỗ Tấn, Khang Sinh nói: “Chu Dương thập niên 30 đã phản Lỗ Tấn.”

Hồ Chiêu Hành nói: “Tiếp xúc của tôi, Chu Dương từ nội tâm tôn trọng Lỗ Tấn, ủng hộ Lỗ Tấn. Lỗ Tấn là chủ tướng cách mạng văn hóa, Chu Dương có thể coi là thiên tướng thôi.”

Khang Sinh nhíu mày lắc đầu: “Cậu Chiêu Hành này, cậu trẻ, không hiểu lịch sử, không có kinh nghiệm.”

Khang Sinh đi rồi, Trần Bá Đạt lại đến.

Trần Bá Đạt vẫn như vậy cảm xúc lên xuống, lúc thì nhiệt liệt kích động, lúc thì u buồn cảm thương.

“Có tin tức gì không?” Trần Bá Đạt xuống xe liền hỏi, hỏi xong tin tức lại truyền tin tức, “Báo cho anh một tin, lần này đến, Chủ tịch bảo tôi viết một tài liệu công nghiệp hóa, là Chủ tịch đích thân bố trí cho tôi.”

Trần Bá Đạt mời Hồ Chiêu Hành giúp đỡ, điều Phó Bộ trưởng Bộ Công nghiệp Lý Thụ Phu làm trợ thủ cho ông làm tài liệu công nghiệp hóa. Họ đi Thẩm Dương, Đại Liên, An Sơn, Phủ Thuận, Đại Khánh v.v. một vòng, cũng chạy hàng chục nhà máy ở Thiên Tân, Hồ Chiêu Hành còn bồi Trần Bá Đạt đi nhà máy xe đạp Thiên Tân ăn ở lao động cùng công nhân, làm khảo sát điều tra cắm chốt một tuần.

Trần Bá Đạt có nhiều ý nghĩ và kiến nghị kích động:

“Chiêu Hành, cái gì gọi là hiện đại hóa? Để tôi nói, chính là dùng ít người hơn sản xuất ra sản phẩm số lượng nhiều hơn chất lượng tốt hơn. Tôi kiến nghị Thiên Tân lên luyện thép thổi oxy đỉnh. Làm hiện đại hóa, vốn phải dùng ở lưỡi dao, chính là dùng ở cải tạo kỹ thuật, tổ chức lao động hợp lý hóa, còn có thể tiết kiệm ra tiền, dùng ít người hơn làm ra nhiều việc hơn.”

“Chiêu Hành, ứng dụng và phát triển phổ biến của kỹ thuật điện tử, có thể dẫn đến cách mạng công nghiệp mới, không kém gì phát minh ra máy hơi nước năm đó. Công nghiệp điện tử là đầu tàu của cách mạng công nghiệp mới của Trung Quốc. Anh tin hay không? Dù sao tôi tin. Anh viết vào nhật ký đi, nhìn về sau. Anh phải làm tốt tổ trưởng nhóm lãnh đạo điện tử hóa này, đây là ôm dưa hấu, không được buông.”

“Trust là biện pháp cải cách xí nghiệp, phải đề xướng làm trust khu vực. Chiêu Hành, anh là tổ trưởng nhóm lãnh đạo công nghiệp thành phố Thiên Tân, dưa hấu này phải ôm chặt, tương lai còn phải phát triển thành trust liên khu vực...”

Trước ngày Trần Bá Đạt về Bắc Kinh, Hồ Chiêu Hành đi thăm, hai người trò chuyện qua nửa đêm ý chưa tận.

“Còn nhớ không? Tôi từng đưa tin cho anh. Chính là hai câu đồng chí Tiểu Bình nói: Mọi sự cân nhắc hiện nay đều xoay quanh hai vấn đề, một là làm thế nào phát triển lực lượng sản xuất, hai là làm thế nào kiên trì chủ nghĩa Mác - Lênin, thuận lợi quá độ sang chủ nghĩa cộng sản. Tôi đã giảng cho anh thế nào?”

“Tuyến một nắm gì, phản ánh tuyến hai nghĩ gì.”

“Chủ tịch giao tôi hai nhiệm vụ, viết tài liệu công nghiệp hóa là làm lực lượng sản xuất, làm tài liệu ‘Tứ Thanh’ là kiên trì chủ nghĩa Mác - Lênin, thuận lợi quá độ sang chủ nghĩa cộng sản.” Trần Bá Đạt rót nước nóng cho chén của Hồ Chiêu Hành, Hồ Chiêu Hành vội bưng chén, gật đầu cảm ơn. Trần Bá Đạt ngồi lại cho ngay ngắn, tăng thêm chút giọng điệu: “‘Tứ Thanh’ ở Tiểu Trạm, là Chủ tịch Mao đã điểm danh tại hội nghị công tác trung ương. Trương XX ở Tây Hữu Doanh chính là một điển hình, bà ta và bè lũ cáo bạn của bà ta thống trị ở Tây Hữu Doanh hơn mười năm, đến năm nay trong phong trào Tứ Thanh mới bị vạch trần ra.”

“Báo cáo ‘Tứ Thanh’ ở Tiểu Trạm tôi nghe qua mấy lần.”

“Chỉ nghe báo cáo không được, đi và không đi thái độ khác nhau.” Trần Bá Đạt tuy hứng nói nồng, thân thể đã mỏi, ngả người ra sau, duỗi chân ra hết mức, “Làm một bộ chế độ xã hội không dễ, lập quốc đều phải làm chế độ, mấy chục năm chưa chắc làm kiện toàn được. Tôi thấy lương của bí thư công xã không nên cao hơn lực lượng lao động mạnh nhất nông thôn, nếu không thì không phải là công bộc. Khu vực Tiểu Trạm có nhiều việc phải làm, phải xây lại Đảng xây lại chính quyền; cán bộ địa phương dù tốt dù xấu, tổ công tác phải giữ một khoảng cách nhất định với họ...”

“Điều này với việc tin tưởng đa số cán bộ...” Hồ Chiêu Hành bày tỏ ý kiến khác.

“Làm công tác thì phải nghe quần chúng, không phải nghe cán bộ. Chỉ có nghe quần chúng, mới có thể đại diện quần chúng; chỉ có làm học trò của quần chúng, mới có thể làm thầy của quần chúng.” Trần Bá Đạt mày hơi nhíu, lộ vẻ lo nước lo dân. “Thành phố Thiên Tân bài học quan trọng nhất là phải nghe ý kiến quần chúng. Hạ bệ một cán bộ thôn không dễ, phải đắc tội một loạt người. Tối 20 tháng 4 tôi không ngủ được, đến giờ tôi vẫn nhớ. Đêm đó tôi chính là nghĩ, cách chức một Trương XX mà khó thế này! Đây là cải cách ruộng đất hòa bình, chôn vùi nhiều vấn đề, lãnh đạo lại lâu không phát hiện, còn dựa vào họ làm công tác. Những người này làm việc xấu, quay ngược lại còn dựa vào họ, chơi trốn tìm với tổ công tác, cái này không được. Với ‘Đội công tác hòa bình’ phải phê bình, nhất định phải có đấu tranh. Bí thư khu ủy phải cách chức hay điều chuyển? Phải công bố với quần chúng...”

Trần Bá Đạt cuối cùng cũng nói mệt, cảm xúc cũng theo đó trầm xuống.

“Thiên Tân phải trị kiềm cải tạo đất canh tác. Lấy đấu tranh giai cấp làm cương, nhưng suy cho cùng vẫn phải phát triển lực lượng sản xuất.” Trần Bá Đạt lấy tay đắp trán, bàn tay nhỏ tròn che đi đôi mắt, đổi giọng điệu nặng nề chậm rãi mang theo chút cảm thương, “Nhà máy xe đạp thành phố Thiên Tân là hai người hơn phục vụ cho một người làm sản xuất, chúng ta đi cắm chốt, đã giải quyết vấn đề này. Ai, thực ra năng lực viết lách của tôi không mạnh, năng lực lớn nhất vẫn là năng lực hành chính. Không được phát huy thôi... Chiêu Hành, sau khi tôi chết, hy vọng có người viết bài truy điệu cho tôi, có thể nhắc đến điểm này.”

“Bá Đạt đồng chí, ông quá cảm thương rồi...”

“Nhớ kỹ đi... nhắc đến điểm này.”

Hồ Chiêu Hành quả thực đem đoạn cuối này ghi nguyên văn vào nhật ký.

Khi cáo từ, Hồ Chiêu Hành mang theo giọng điệu phàn nàn nói:

“Bá Đạt đồng chí, sách của tôi vừa ra đã tặng ông rồi, thơ cũng tặng ông rồi. Chữ ông viết thay tôi còn chưa tặng tôi đấy. Giao lưu kẻ sĩ không thể, ‘Người làm giỏi không tất giỏi thành, người khởi đầu giỏi không tất kết thúc giỏi’ đâu.”

“Không phải tôi trì hoãn, càng không dám quên. Chữ dễ viết, lời khó nghĩ. Tôi từng nghĩ được một câu: ‘Sở dĩ minh giả kiêm thính, sở dĩ ám giả thiên tín’...”

“Hay lắm, chính câu này, có thể làm châm ngôn cho tôi.”

“Đọc xong ‘Lão sinh thường đàm’ của anh, tôi lại muốn đổi câu khác ‘Kê Sinh vân: Mỗi đọc văn của Nhị Lục, chưa từng không gấp sách mà thở dài, sợ rằng sách hết vậy’.”

“Hay, tôi biết điểm thiếu sót bài văn của mình rồi.” Hồ Chiêu Hành hai mắt lóe lên ánh sáng, “Cả đời tôi có lẽ không viết được văn của Nhị Lục, nhưng đã có hướng nỗ lực. Bá Đạt đồng chí, hai bức chữ tôi đều muốn, ông không được tiếc bút mực.”

“Được được được,” Trần Bá Đạt liên tục gật đầu, “Anh là phụ mẫu quan, tôi đây là tiểu lão bách tính chỉ có thể mệnh lệnh đâu nghe đấy.”

Ba ngày sau, Phó Bộ trưởng Bộ Công nghiệp thành phố Thiên Tân Lý Thụ Phu đem hai bức chữ gửi đến nhà Hồ Chiêu Hành. Đây là chữ Trần Bá Đạt để lại trước khi rời Bắc Kinh, nhờ Lý Thụ Phu chuyển cho thị trưởng Hồ Chiêu Hành. Nội dung chính là hai câu ông đã nói.

Mùa đông ngày ngắn đêm dài, ánh chiều hoàng hôn trước bữa tối đã biến mất khỏi bầu trời. Khi Hồ Chiêu Hành lên xe sau bữa tối, thành phố Bắc Kinh đã đèn đuốc huy hoàng. Dọc phố một số cổng lớn còn dán chữ đỏ to “Chúc mừng năm mới” và đèn lồng, phấp phới cờ đỏ kêu phần phật. Đây là ngày 4 tháng 1 năm 1965.

Ô tô dừng lại một bên cửa viện số 16 Tiểu Thạch Kiều. Hồ Chiêu Hành xuống xe, thư ký Thôi Quảng Hưng đã bấm chuông cửa ở phía trước. Nhân viên trực ban hỏi rõ danh tính, mở rộng cổng, mời khách vào trong.

Căn viện xinh đẹp đã đổi tên thành nhà khách Trúc Viên này, năm đó chính là nhà của Khang Sinh. Hồ Chiêu Hành theo lời hẹn của Khang Sinh, đến đây thăm.

Trong phòng khách đã có vài vị khách đang ngồi, bao gồm những cán bộ lãnh đạo như Hồ Tích Khuê, cùng các chuyên gia nhãn khoa từ Quảng Đông, trong đó có nữ giáo sư Mao Văn Thục.

Trong phòng khói thuốc mù mịt, có hai ba "ống khói" đang phả khói nhả mây. Hồ Chiêu Hành không hút thuốc, vừa bước từ luồng không khí trong lành ngoài trời vào trong chốn ô uế này, ông liền hắt hơi hai cái, lầm bầm một tiếng: "Khói lớn quá."

Khang Sinh cũng đang hút thuốc, thấy Tào Anh định ra mở cửa sổ, vội giơ một tay lên, dùng giọng khàn đặc nói: "Đừng mở cửa."

Tào Anh áy náy nhìn Hồ Chiêu Hành một cái, lắc đầu: "Khang Sinh chính là sợ không khí đấy."

Hồ Chiêu Hành cười nói: "Không sao, không khí bên ngoài lạnh."

Tào Anh mời Hồ Chiêu Hành ngồi xuống, đưa một tách trà nóng: "Phu tử giảng chuyện, nhân tình kẻ sĩ, chỉ một chén trà thanh."

"Đây là câu cửa miệng của đồng chí Bá Đạt." Hồ Chiêu Hành quay sang Khang Sinh, "Dạo này sức khỏe thế nào?"

"Vẫn được. Mùa đông không dám ra ngoài nhiều, hít phải không khí lạnh là ho." Khang Sinh vừa nói vừa lấy khăn tay, chưa kịp che miệng đã bắt đầu ho. Đó vẫn là kiểu ho sâu đặc trưng của vận động, cố ho dịch nhầy ứ đọng trong phế quản lên khí quản rồi ho ra khỏi cổ họng, sau đó khạc vào ống nhổ một cách đầy âm thanh.

Sau vài câu xã giao và giới thiệu lẫn nhau, mắt Hồ Chiêu Hành lại dán vào giá sách: "Khang lão, sách của ông nhiều thật, làm người ta ngưỡng mộ quá."

Ông đứng dậy đi xem những cuốn sách đó. Phòng đọc thông với phòng khách, không đóng cửa. Trên giá, sách xếp từng hàng từng hàng, số lượng nhiều, chủng loại nhiều, phiên bản cũng nhiều. Hơn hai mươi năm sau, Hồ Chiêu Hành mới biết, trong số sách đó có những cuốn là Khang Sinh "mượn" rồi không trả, có những cuốn là mặt dày đòi lấy.

"Đồng chí Chiêu Hành là phu tử, đến là xem sách." Khang Sinh giới thiệu với các vị khách rồi đứng dậy đi theo vào phòng đọc.

Các vị khách lần lượt đứng dậy đi vào phòng đọc tham quan. Khang Sinh không giấu vẻ đắc ý: "Tôi còn có một phòng đọc khác nữa."

"Ở đó chắc hẳn sách hay còn nhiều hơn nữa nhỉ?" Hồ Chiêu Hành muốn tham quan, nhưng chủ nhà không lên tiếng mời, ông đành không tiện nhắc lại. Từ trên giá sách, ông cầm vài cuốn lên lật xem, rồi nhìn Khang Sinh hỏi: "Ở Thiên Tân, chuyện Khang lão hứa còn nhớ không?"

"Chuyện gì?" Khang Sinh ngẩn ra.

"So sánh đồ đồng, Khang lão nói thích đá hơn."

"Đá? Tôi nói... Ồ, nhớ ra rồi. Trí nhớ của tôi đấy!" Lúc Khang Sinh nói câu này, có lẽ chính ông ta cũng không ngờ một năm rưỡi sau, ông ta sẽ ghi nhớ sai bao nhiêu người, gán tội bừa bãi rằng người này là phản đồ, người kia là Quốc Dân Đảng. Giờ đây, điều ông ta nhớ đến là đá: "Được, hôm nay mời ông xem đá."

Khang Sinh cẩn trọng lấy từ trong tủ ra những chiếc hộp tinh xảo có trọng lượng, bên trong đương nhiên là đựng "đá", cũng lấy ra một số "đá" không đựng hộp, tất cả đều là nghiên mực đủ loại hình dạng.

Khang Sinh mở một chiếc hộp, dùng hai tay lấy chiếc nghiên mực bên trong ra.

"Các vị xem, đây là nghiên mực làm từ hóa thạch nhân loại." Khang Sinh mím môi, trên mặt thoáng hiện một nụ cười nhạt, đôi lông mày nhướn lên, gật đầu ra hiệu rằng mình không nói dối, vẻ đắc ý và tự hào lộ rõ.

Chiếc nghiên mực đó trắng pha hồng hào, có độ trong suốt như thạch anh và vẻ trơn bóng như men vàng. Khang Sinh dùng ngón tay thay mực, làm động tác mài mực trong nghiên: "Rít nhưng không dính bút, trơn nhưng không từ chối mài. Đừng tưởng hóa thạch xương người làm nghiên chỉ để trưng bày, thực sự sử dụng thì vừa không hại bút, vừa mài mực rất được."

Trong những tiếng cảm thán trầm trồ, Khang Sinh với vẻ mặt thầm đắc ý chờ đợi các vị khách kinh ngạc cho đủ. Nhà có nghiên quý mà không ai biết, trong mắt ông ta có lẽ cũng coi như "cẩm y dạ hành" (mặc áo gấm đi đêm)? Ông ta rất vui lòng để khách mở mang tầm mắt.

"Xem cái này, đây là nghiên mực làm từ hóa thạch hai trăm triệu năm." Khang Sinh lại mở một chiếc hộp, rồi nheo mắt, thưởng thức những tiếng kinh ngạc tán thưởng như dự kiến.

"Được rồi, xem tiếp khối này." Khang Sinh thong thả mở hộp lấy ra một chiếc nghiên nữa, "Khối này, đây là nghiên mực làm từ hóa thạch năm trăm triệu năm."

Thế là, những tiếng kinh thán trào dâng với khí thế mạnh mẽ hơn. Khang Sinh sụp mí mắt, ánh mắt lướt qua gương mặt các vị khách, chạm nhẹ rồi rời, chạm rồi lại rời, vẻ mặt như đang chìm đắm trong một sự hưởng lạc tuyệt vời.

Nửa giờ sau, các vị khách lần lượt trở lại phòng khách. Khang Sinh châm một điếu thuốc, ngồi xuống ghế sofa, rít một hơi thật sâu, ánh mắt lấp lánh nhìn quanh một vòng, khuôn mặt bỗng chốc u ám, giữa đôi mày toát lên một luồng sát khí tiêu điều.

"Phu tử vừa đến, làm xáo trộn hết cả. Chúng ta tiếp tục câu chuyện ban đầu nhé?" Ánh mắt ông ta đã lạnh lùng như sao băng mùa đông, nhìn chằm chằm vào Hồ Chiêu Hành mà hỏi: "Đồng chí Chiêu Hành, Dương Hiến Trân bày ra rất nhiều ổ nhóm đen tối, Trường Đảng Thiên Tân các ông chính là một trong những cái ổ của hắn trên cả nước."

Hồ Chiêu Hành không lên tiếng. Ông là thị trưởng, không phải Bí thư Thành ủy, thực sự không rõ tình hình Trường Đảng.

"Dương Hiến Trân là kẻ rất xấu xa, tôi đã nhìn thấu hắn từ lâu rồi." Khang Sinh một khi đã bắt đầu tấn công người khác, thường có thói quen chống cánh tay trái lên, khuỷu tay ép sát vào mạng sườn, lúc nói đến chỗ cao trào thì cánh tay bắt đầu run, càng run càng ép chặt vào mạng sườn. "Hắn đã che mắt rất nhiều người trong một thời gian dài, chẳng qua là dựa vào cái gọi là bốn tư bản lớn của hắn. Nhưng hắn không gạt được tôi."

Khang Sinh tạm dừng một chút, ông ta kích động nên đờm cũng nhiều. Ông ta không giống những người khác là khi kích động thì trợn mắt tóe lửa, mà là nheo mắt lại, ánh mắt lạnh lẽo sắc bén như những vì sao đêm đông; khuôn mặt cũng không đỏ gay mà trở nên xanh xám, càng lộ vẻ âm u. Ông ta cứ thế vừa dùng sức khạc đờm từ phổi ra, vừa lấy khăn tay che miệng để tránh đờm văng tung tóe, vừa phát ra tiếng khạc nhổ vào ống nhổ, vừa mím chặt răng không há miệng mà nói: "Hắn không gạt được tôi! Thứ nhất, tự xưng là nhà uy tín triết học gì đó. Uy tín gì chứ? Đến "hội hữu vô vị chi nguyên"① mà hắn còn không rõ, hắn là nhà uy tín triết học gì? Thứ hai, quảng cáo cái gọi là truyền thống Diên An, truyền thống Diên An của hắn chính là Nhiêu Thấu Thạch, Tập Trọng Huân phái Du Khải Phong đi làm hiệu trưởng Trường Đảng, Khrushchev nắm giữ Trường Đảng của chúng ta. Thứ ba, chính là phương châm mười sáu chữ của hắn, học tập lý luận, liên hệ thực tế, nâng cao nhận thức, tăng cường tính Đảng. Hắn là điển hình của việc giở thủ đoạn hai mặt trong ý thức hệ: tuyên truyền chủ nghĩa Marx-Lenin mà lại chống chủ nghĩa Marx-Lenin, tuyên truyền tư tưởng Mao Trạch Đông mà lại chống tư tưởng Mao Trạch Đông. Thứ tư, chính là đảng viên lão thành. Thực ra từ năm 1941 hắn đã viết bài phản đối Chủ tịch Mao, đây chính là cái gọi là đảng viên lão thành của hắn..."

① Sao chép theo nhật ký của Hồ Chiêu Hành, người viết không hiểu.

Các vị khách chỉ nghe, không ai nói gì, cũng không tiện nói gì. Họ là những người khách nói chuyện phiếm, bỗng nhiên bị lôi ra những vấn đề chính trị, vấn đề ý thức hệ nhạy cảm và gay gắt thế này, ai cũng cảm thấy không biết phải làm sao, hơn nữa cũng không hiểu bối cảnh và nguồn gốc mâu thuẫn bên trên.

Hồ Chiêu Hành và vị khách từ Quảng Đông nhìn nhau, như thể không biết phải đặt ánh mắt vào đâu; Hồ Tích Khuê đảo mắt quanh phòng, cuối cùng dừng lại ở tấm hoành phi "Tam Tẩy Đường" treo trong phòng khách.

Khang Sinh dường như đã xả đủ giận, dùng khăn tay lau mũi và miệng, đi bưng chén trà. Tào Anh thấy khách lúng túng, bèn nói một câu: "Nói chuyện gì nhẹ nhàng đi, đâu phải đang họp Bộ Chính trị."

Khang Sinh phát hiện Hồ Tích Khuê đang nhìn "Tam Tẩy Đường" đến ngẩn người, liền nhân cơ hội chuyển sang một chủ đề nhẹ nhàng hơn.

"Cái 'ba lần tẩy' này của tôi, gọi là tẩy mắt, tẩy tai, tẩy tâm." Ông ta dùng ngón tay chỉ vào tấm hoành phi, "Tẩy mắt, là phải nhìn toàn diện; tẩy tai, là phải nghe cả hai phía; tẩy tâm, là phải cải tạo tư tưởng, phải phản tỉnh. Cho nên tôi tự gọi mình là Tam Tẩy lão nhân."

Hồ Chiêu Hành đứng dậy nhìn kỹ ba chữ trên hoành phi, trong lòng có chút dao động. Thời trẻ, chính ông từng vắt óc suy nghĩ một bút danh là "Hồ Man", còn Khang Sinh đã đến tuổi biết mệnh trời mà còn vắt óc nghĩ ra bút danh "Lỗ Xích Thủy" để đối lại với "Tề Bạch Thạch". Tâm động miệng mở, buột miệng nói một câu: "Khang lão thực ra không già, tâm còn trẻ; người già thì đạm bạc rồi, làm gì cũng không hứng thú, chỉ có người trẻ mới động não nghĩ ra Tam Tẩy Đường..."

"Chữ của Khang lão thật là 'nhập mộc tam phân' (câu sắc sảo, thâm thúy)." Một vị khách hết lời tán dương.

Khang Sinh đã đứng dậy cùng mọi người, đối với việc ánh mắt mọi người tập trung vào "Tam Tẩy Đường" có vẻ không tự nhiên, nói: "Đồng chí Bá Đạt là kẻ sĩ, chữ của ông ấy không tồi, vừa viết một bức cho đồng chí Vu Lập Quần."

Ông ta tìm trong xấp giấy trên bàn, lấy ra bức chữ "Nữ thư gia" do Trần Bá Đạt viết cho Vu Lập Quần, trải ra mời khách thưởng thức.

Khi các vị khách vây quanh bàn luận về bức "Nữ thư gia", Khang Sinh kéo nhẹ tay áo Hồ Chiêu Hành, bước ra xa hai bước, nhún vai, vẻ mặt hơi xấu hổ nhìn tấm hoành phi treo trong sảnh mà nói: "Tôi vừa nói Tam Tẩy, đó là cách nói công khai thôi. Ông là phu tử, không giấu gì ông, thực ra nội tình còn có tẩy răng, tẩy chân, tẩy mông." Khang Sinh tự giễu, gật đầu, "Răng không tốt, không tẩy thường dễ sưng đau; không tẩy chân thì tôi ngủ không ngon; không tẩy mông thì chẳng làm được việc gì, tôi bị trĩ nặng..."

Tháng Mười là mùa vàng của Bắc Kinh. Bầu trời xanh đến say lòng người; mây trắng mềm mại, trêu ngươi người ta muốn mơ mộng vô biên; không khí chưa bao giờ trong suốt đến thế, tầm mắt nhìn tới đâu, núi xa lầu gần, cây cối, thậm chí cả cột thu lôi trên ống khói cao, đều hiện ra với hình dáng tinh xảo nhất một cách vô cùng rõ nét.

Hồ Chiêu Hành đặt điện thoại xuống, một cảm giác vui vẻ khó hiểu trào dâng khắp cơ thể hết đợt này đến đợt khác. Trần Bá Đạt gọi điện mời ông đến nhà ăn trưa, còn cử người chuyên trách đến đón. Niềm vui không nằm ở chỗ ăn uống có rượu, mà nằm ở việc được gặp gỡ và trò chuyện.

Từ khi nào, kiểu "giao lưu kẻ sĩ" này đã trở thành một phần không thể thiếu trong cuộc sống của ông? Ông mở nhật ký ra. Cuốn nhật ký này rất dày, đã sắp viết kín một cuốn. Từ ngày 22 tháng 10 năm 1964 đến ngày 14 tháng 10 năm 1965, nhật ký gần một năm, đếm thử xem, gặp Trần Bá Đạt nhiều đến ba bốn mươi lần; sau đó là Chu Dương, hầu như tháng nào cũng gặp được một hai lần; tiếp đó là Khang Sinh, theo hẹn đến nhà Khang Sinh cũng ba lần. Tính theo số trang còn lại trong cuốn nhật ký, cuốn sổ dày này có lẽ đủ để ông ghi đến cuối năm, vậy thì cuốn nhật ký này thật quá giá trị...

Hồ Chiêu Hành lật xem nhật ký rất nhanh, đầu óc quay nhanh hơn, những ngày tháng đã qua, những sự kiện đã qua, những giọng nói cử chỉ đã qua như một bộ phim lướt qua trong tâm trí. Ông luôn cảm thấy xem nhật ký còn "đã" hơn xem phim, vì đây là "bộ phim" sống động mà chính ông đã tham gia.

Kiểu đọc lướt nhanh này bỗng nhiên khiến ông có một phát hiện mới, và vì điều đó mà tim đập thình thịch. Giống như xem phim, một cảnh quay cô lập chỉ có thể nhìn ra hình ảnh, các cảnh quay liên tiếp mới làm nổi bật lên cốt truyện, câu chuyện và tư tưởng.

Ông kinh ngạc nhận ra, ba "đại học giả" mà ông giao lưu nhiều nhất, ngoài hứng thú chung về cầm kỳ thi họa, thì những chuyện khác trong cuộc sống, công việc và suy nghĩ, đều triển khai theo những quỹ đạo hoàn toàn khác nhau, hướng nỗ lực đó quyết không phải là một.

Theo truyền thống, mọi người đều tưởng Trần Bá Đạt là "nhà lý luận trong Đảng", thế nhưng vừa xem nhật ký vừa hồi tưởng, ông ấy hầu như chẳng đàm đạo gì về chủ nghĩa Marx-Lenin, tư tưởng Mao Trạch Đông, hàng chục lần gặp mặt không có lấy một lần chuyên tâm đàm luận về lý luận. Năm 1964, ông ấy đến Tiểu Trạm làm "tứ thanh" (bốn sạch), còn nói về đấu tranh giai cấp, đến năm 1965, hầu như quên hẳn "lấy đấu tranh giai cấp làm cương lĩnh", ít nhất là trong những cuộc trò chuyện với Hồ Chiêu Hành đều xoay quanh sản xuất công nông nghiệp. Trong sự "triển khai" này, ông ấy không ngừng thổ lộ tâm bệnh: khả năng lớn nhất là khả năng hành chính, đáng tiếc là chưa được phát huy...

Cuộc trò chuyện này, cuộc trò chuyện kia nhảy ra trong tâm trí Hồ Chiêu Hành, lúc đứt lúc nối, tựa như thủ pháp "montage" trong phim:

Ngày 24 tháng 2 năm 1965, Trần Bá Đạt bàn về điện tử hóa, nói không thể lạc hậu trong cuộc cách mạng công nghiệp này...

Ngày 9 tháng 3 năm 1965, Trần Bá Đạt khẳng định chủ nghĩa tín thác (trust), có dọc, có ngang, phát triển các loại hóa chất, đây là thiên địa vô cùng tận... Phế thải có thể biến thành thứ hữu dụng, tận dụng phế thải công nghiệp, một chia thành hai, bảy chia thành ba... Nhắc đến việc tận dụng tro bay của than, ra sản phẩm, bảo vệ môi trường, còn có thể cải tạo nông thôn...

Ngày 15 tháng 4 năm 1965, ông ấy bàn về hai vấn đề lớn của công nghiệp: một, áp dụng kỹ thuật mới; hai, cải cách thể chế. Kết hợp áp dụng kỹ thuật mới và cải cách thể chế. Thể chế công nghiệp Thiên Tân cần thay đổi thích hợp, bố trí hợp lý... Mệnh lệnh các bộ trung ương đưa xuống, không tán thành việc chồng chất tầng tầng lớp lớp, giống như giấy xuyến dùng viết thư pháp vậy... Ông ấy lại nói khả năng viết lách không mạnh, khả năng lớn nhất là năng lực hành chính, đáng tiếc là chưa được phát huy...

Ngày 4 tháng 5 năm 1965, ông ấy lại bàn việc làm nhà xí là biểu tượng của văn hóa. Một chia thành hai, dần dần làm; trăm phế chưa hưng thì không làm nổi. Từ không đến có, từ nhỏ đến lớn, từ điểm đến diện... Lại khuyên tôi "đừng quá tích cực, quá tích cực có thể không làm tốt công việc." Lại lộ ra tâm bệnh: "Năng lực lớn nhất là năng lực hành chính..." Sau khi ông ấy chết, "viết bài truy điệu cần nhắc đến chuyện này."

Ngày 8 tháng 7 năm 1965, Trần Bá Đạt nói: "Chú trọng nói về chất lượng, kỹ thuật, chủng loại. Cải tiến chất lượng thúc đẩy sự nhảy vọt về số lượng. Phải nắm lấy công nghiệp do thị trấn quản lý, dời một số công nghiệp về nông thôn... Cán bộ xuống cấp, nhân viên phi sản xuất cố gắng giảm tối đa, tiền lương phải lấy mức sống nông dân làm tiêu chuẩn... Tiền phải tiêu đúng chỗ, tức là dùng vào cải tạo kỹ thuật, (trước đây) chưa phối hợp cùng các nhà khoa học để nắm lấy..."

Khi Trần Bá Đạt ôm quả dưa "công nghiệp hóa", "điện tử hóa", ôm lấy là không buông, thì Khang Sinh lại cho rằng đó là hạt vừng. Quả dưa của Khang Sinh vẫn là dưỡng bệnh, sưu tầm văn vật thư họa và làm "đấu tranh giai cấp".

Khang Sinh làm "đấu tranh giai cấp" thể hiện khả năng đặc biệt, "ông ta khi làm báo cáo phản tu (chống xét lại) không cầm bản thảo, sau khi ghi chép lại, về chúng tôi biên tập. Đầu đuôi ngọn ngành một số sự kiện xảy ra, thời gian địa điểm nói rất rõ ràng..."

Tuy nhiên, Hồ Chiêu Hành xem nhật ký làm đối chiếu, liền phát hiện Khang Sinh bàn về phản tu hoàn toàn khác với cách Chu Ân Lai bàn về "phản tu".

Khang Sinh giỏi dùng lời của Marx, Engels, Lenin, Stalin để phê phán lời của Khrushchev, thậm chí là dùng một số lời của Marx, Engels, Lenin, Stalin để phê phán chính những lời khác của họ.

Chu Ân Lai thì phê phán chủ nghĩa xét lại một cách lý luận liên hệ với thực tế, cực kỳ có tính dự báo. Hồ Chiêu Hành có ghi chép chi tiết về cuộc trò chuyện này:

"Sau khi Khrushchev hạ bệ, chúng ta từng đặt hy vọng vào ban lãnh đạo mới, nhưng họ vẫn kiên trì chủ nghĩa Khrushchev, chính sách không đổi... vẫn là 'hai bá hợp tác'... Mỹ Xô thống trị thế giới, đây là ý muốn chủ quan của Liên Xô". "Họ làm hòa bình quá độ, không cách mạng, bản chất là diễn biến hòa bình. Cuộc sống kiểu Mỹ ở Moscow còn Mỹ hóa hơn cả cuộc sống kiểu Mỹ của người Mỹ. Phim diễn về chiến tranh nguyên tử Mỹ sợ gây hoảng loạn trong nước, không cho chiếu trong nước; Liên Xô không chỉ chiếu phim của mình, còn chiếu phim của Mỹ, tự làm tan rã mình." "Mỹ thực hiện diễn biến hòa bình đối với Đông Âu, Liên Xô lại theo đuôi muốn Đông Âu tư sản hóa." "Liên Xô nói cạnh tranh hòa bình, thực chất là làm cho Mỹ độc quyền hòa bình", "Liên Xô chìa tay xin Mỹ vay vốn... Mỹ muốn từ đó khống chế, thì phải xem Liên Xô có đầu hàng hay không." "Người Mỹ cầm tiền trong tay ra điều kiện, dẫn dụ anh từng bước làm theo những gì họ nói," thế mà "Liên Xô đáp lại có thể thử một chút", trước tiên là "trơ trẽn bán rẻ Tây Berlin", "bắt đầu bán rẻ Tây Berlin, cũng có thể bán rẻ Đông Đức", cuối cùng chỉ có thể là "bán rẻ toàn bộ Đông Âu", "bán rẻ tất cả thành quả cách mạng của Liên Xô." Làm kinh tế phải tranh thủ viện trợ nước ngoài, nhưng phải kiên trì tự lực cánh sinh là chính, nếu không, mọi cuộc đàm phán "vô điều kiện chỉ là chuyện ma quỷ", đàm đi đàm lại "chỉ là bán rẻ", cùng lắm là đàm ra một cái điều kiện bán rẻ. "(Albania) là phụ thuộc kinh tế, chúng ta luôn khuyên nó tự lực cánh sinh, nó cứ luôn muốn dựa vào Trung Quốc." "Về phương diện kinh tế, cũng có quốc gia theo hai con đường." Đấu tranh giữa chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa tư bản quyết không chỉ là về chính trị, mà còn là về kinh tế, "chính trị kinh tế đều có đấu tranh". "Về kinh tế không được, thì về chính trị kiên trì chủ nghĩa Marx và chủ nghĩa xã hội là không thể."

Liên Xô là sụp đổ từ tinh thần trước, hoàn toàn không có cái "khí phách anh hùng dám gánh vác trách nhiệm" như người Trung Quốc. Ngay cả McNamara (người Mỹ) cũng hiểu rõ mà nói: "Ném bom căn cứ nguyên tử của Trung Quốc, không ném bom được kiến thức của nhà khoa học Trung Quốc; ném bom được vật chất của Trung Quốc, không ném bom được tinh thần của nhà khoa học Trung Quốc!"

Hai mươi lăm năm sau Hồ Chiêu Hành nhìn lại những cuốn nhật ký, ghi chép này, từng vô hạn cảm khái: Lãnh đạo hai nước Trung-Xô, chưa bàn đến trình độ tư tưởng lý luận, nghệ thuật lãnh đạo và năng lực v.v... những khía cạnh khác biệt, chỉ tính riêng nhân cách và phẩm chất, đã có biết bao điều khiến người ta phải suy ngẫm! Kẻ thù có thể vỗ tay tán thưởng vì sự yếu đuối của anh, trao giải Nobel vì sự bán rẻ của anh, một khi bán rẻ xong xuôi, thì chỉ còn lại tiếng khinh bỉ nhổ nước bọt. Kẻ thù cũng có thể nguyền rủa mắng chửi vì sự tự tôn tự cường và phấn đấu của anh, rồi mắng anh cả đời, cuối cùng tận đáy lòng vẫn tôn trọng nhân cách và phẩm chất của anh. Từ Truman đến Nixon đến Reagan, những bài hồi ký do các vị tổng thống Mỹ này viết, không gì không chứng minh cho điều đó.

Tuy nhiên, năm 1965 Hồ Chiêu Hành còn chưa thể nghĩ đến nhận thức được nhiều như vậy. Ông chỉ có thể cảm thấy cách bàn về "phản tu" của Chu Ân Lai và Khang Sinh không giống nhau. Ông còn có thể cảm thấy Khang Sinh không có chút hiểu biết và hứng thú nào về kinh tế. Điều có thể nói rõ đặc sắc của Khang Sinh nhất chính là một đoạn nhật ký ngày 31 tháng 5 năm 1965:

Sáng đến nhà đồng chí Khang Sinh, đi cùng Phùng Văn Bân. Sau đó Long Tiềm, Chu Quang cũng đến.

Tôi kể tình hình tham gia hội nghị công tác kế hoạch Hoa Bắc lần này, Khang Sinh không hứng thú. Ông ta nói phải nắm việc lớn, đó là đấu tranh giai cấp, phản tu phòng tu, "không được vệ tinh lên trời, hồng kỳ rơi đất."

Sau đó, Long Tiềm, Chu Quang viết chữ cho Phùng Văn Bân, Long Tiềm cũng chỉ cho tôi bức thơ vịnh mai của Chủ tịch. Chị Tào tặng tôi bản dập bạt nghiên mực, bản sao thư pháp của Chủ tịch; đồng chí Khang Sinh lại tặng tôi một cuốn bản chép bổ sung hai mươi mốt bài thơ từ của Chủ tịch Mao, trong đó có bảy bài thơ từ của Chủ tịch do ông ta chép bổ sung, rất quý giá.

Khác với "quả dưa" của Trần Bá Đạt, cũng khác với "quả dưa" của Khang Sinh, Chu Dương với tư cách là Bộ trưởng Văn hóa, lại là một trong những thành viên "Tổ lãnh đạo năm người cách mạng văn hóa", "quả dưa" của ông ấy rất rõ ràng, đó chính là "văn hóa".

Tuy nhiên, nhìn từ nhật ký của Hồ Chiêu Hành, điều Chu Dương bàn luận nhiều nhất và cũng quan tâm nhất chính là "hai hóa" và "hai con đường".

"Hai hóa" là trí thức hóa lao động, lao động hóa trí thức. Ôm quả "dưa" này, dù đường xa vạn dặm, Chu Dương càng mệt càng vui mừng.

Vấn đề nằm ở "hai con đường", quả "dưa" này ông ấy không ôm không được, càng ôm càng nhiều nỗi lo buồn phiền, đè nặng đến mức thở không nổi. Thập niên 30, tức là thời kỳ "Tả Liên"; sau khi lập nước mười bảy năm lại một con đường nữa, đều là nói về đội ngũ văn nghệ, hai con đường này là đỏ, là trắng hay là đen?

Chu Dương gặp Hồ Chiêu Hành ngày càng nhiều lần nhớ lại năm liệt sĩ của "Tả Liên", nhớ lại cuộc chiến phản vây quét trên hai mặt trận quân sự và văn nghệ mà Chủ tịch Mao từng nói năm nào. Ông ấy thích bàn về sử thi vũ kịch cách mạng quy mô lớn "Đông Phương Hồng", bàn về "Trường Chinh tổ ca", bàn về kịch cách mạng hiện đại, bàn về "Lô Đãng Hỏa Chủng", "Hồng Sắc Nương Tử Quân" và "Hồng Đăng Ký". Liên kết hơn mười lần trò chuyện này lại xem, không khó để hiểu, Chu Dương muốn chứng minh "hai con đường" này là đỏ; sở dĩ phải nỗ lực chứng minh, chắc chắn là vì có người muốn nói "hai con đường" này thành trắng, thậm chí là đen.

Khó quá, tình hình sao lại phát triển thành thế này? Chân lý đơn giản nhất, kiến thức thường thức, bên trên không ai nói, bên dưới không ai dám nói dám thừa nhận. Ví dụ như người mẫu khỏa thân trong hội họa, có người nói là "tư sản", "có tính ăn mòn cực lớn", chủ trương hủy bỏ. Về điều này không ai chốt hạ phủ định. Người ta nêu một ví dụ, nói có sinh viên mỹ thuật, chuyên vẽ bộ phận kín của phụ nữ, treo đầu giường ngủ. Chuyện này đăng lên nội tham, lập tức gây xôn xao, ai còn dám giữ người mẫu?

Ngày 29 tháng 8 năm 1965, Hồ Chiêu Hành đến số 2 đường Thường Đức thăm Chu Dương và phu nhân Tô Linh Dương. Vừa gặp mặt, Chu Dương đã kích động nói chỉ thị của Chủ tịch về người mẫu: "Chủ tịch cho rằng không thể dùng tư tưởng phong kiến mà hủy bỏ nó, dù có chút tác dụng phụ nhỏ, do hội họa Trung Quốc kém về phác thảo cơ thể người, cũng nên có sự hy sinh nhỏ."

Về chỉ thị người mẫu cơ thể người, cùng lắm cũng chỉ giảm bớt áp lực cho Chu Dương ở điểm này, ông ấy quyết không dám mượn cớ này để khai thác tư duy, nói thêm nhiều lời giải phóng tư tưởng. Nửa cuối năm 1965, giới văn nghệ đã bắt đầu bước vào cảnh khốn cùng chim sợ cành cong, cỏ cây cũng thành binh, dù nỗ lực thế nào, tự an ủi thế nào, tiền đồ đó cũng đã được định sẵn là ngày càng hung hiểm.

"Tôi chủ trương viết tác phẩm văn nghệ phản tư bản chủ nghĩa", Chu Dương từng chữ từng chữ một, ông hy vọng và cũng tin rằng Hồ Chiêu Hành sẽ ghi thái độ này vào nhật ký, tông giọng của ông gần như bi tráng, "Tôi chủ trương viết tác phẩm phản ánh chiến tranh cách mạng vĩ đại!"

Hồ Chiêu Hành quả thực đã ghi hai câu này vào nhật ký.

Thế nhưng, có ích gì chứ? Những liệt sĩ hô to Đảng Cộng sản vạn tuế mà hy sinh, không phải đều hy sinh dưới họng súng của người Nhật và Quốc Dân Đảng.

Chiếc xe chạy đến phố Thái Bộc Tự, đột ngột dừng lại. Hồ Chiêu Hành không để ý, ông vẫn đang suy nghĩ, nhật ký một năm qua như bộ phim chạy qua trong não, sau khi lên xe lại chạy qua một lần nữa...

Thế nhưng, cửa mở. Ông nghe thấy giọng Phúc Kiến quen thuộc đó: "Phu tử, xuống đi dạo chút đi."

"Ôi chao, đồng chí Bá Đạt..."

"Tôi ra đón chính là để cùng ông tản bộ."

Hồ Chiêu Hành chui ra khỏi xe, trước vái chào, sau bắt tay, đây là kiểu gặp mặt thường thấy của họ. Hồ Chiêu Hành cảm động: phái người đón trước, tự mình lại ra đón nửa đường, dắt tay tản bộ, Trần Bá Đạt nhiệt tình hơn Khang Sinh, biết làm bạn hơn Khang Sinh.

"Nghe các đồng chí Bắc Kinh nói, giá trị sản xuất và lợi nhuận công nghiệp của các ông đều vượt họ?" Trần Bá Đạt mặt mày hớn hở, bước chân cũng nhẹ nhàng hơn bình thường.

"Đuổi kịp Thượng Hải, vượt Bắc Kinh; chúng tôi vẫn chưa đuổi kịp Thượng Hải." Hồ Chiêu Hành cảnh giác bản thân không được lộ vẻ kiêu ngạo. Khi mới nhậm chức, công nghiệp Thiên Tân lạc hậu hơn Thượng Hải và Bắc Kinh, ông đã đề ra khẩu hiệu "Đuổi kịp Thượng Hải, vượt Bắc Kinh".

"Mấu chốt là Thượng Hải nắm lấy nghiên cứu khoa học, nắm kỹ thuật mới tốt hơn các ông."

"Nền tảng khoa học kỹ thuật Thiên Tân mỏng, ngoài việc đẩy mạnh bồi dưỡng và thu hút nhân tài khoa học kỹ thuật, chúng tôi đang làm việc kết nối nhà máy và trường học, điều động lực lượng khoa học kỹ thuật các trường đại học trực tiếp phục vụ sản xuất và nghiên cứu khoa học."

"Phải giỏi tổng kết kinh nghiệm. Phó chủ tịch Lâm là tấm gương: bốn thứ nhất, năm chiến sĩ tốt, ông ấy giỏi tổng kết. Thiên Tân cũng có vài cái 'nhất' mà."

Đây là lần đầu tiên Trần Bá Đạt nhắc đến "Phó chủ tịch Lâm" trong "giao lưu kẻ sĩ" với Hồ Chiêu Hành. Trước đây chưa từng nhắc, trước đây ông ấy thích nhắc "đồng chí Thiếu Kỳ" và "đồng chí Tiểu Bình".

Hồ Chiêu Hành hiểu vài cái "nhất" của Thiên Tân mà Trần Bá Đạt nói. Nắm nhà xí, nắm tận dụng phế thải, nắm vệ sinh, ông phát hiện Cục Vệ sinh không quản lý xuể, liền thành lập một "Cục Vệ sinh số 2", sau đổi tên thành Cục Vệ sinh Môi trường. Là đơn vị đầu tiên trên cả nước thành lập đầu năm 1964. Nắm bán công bán đọc, đào tạo kỹ thuật công nhân, Cục Giáo dục quản lý không xuể, Thiên Tân năm 1964 thành lập Cục Giáo dục số 2, sau đổi tên thành Cục Giáo dục Người lớn, cũng là đơn vị đầu tiên trên cả nước. Hồ Chiêu Hành ở Thiên Tân lập ra "Phòng Nghiên cứu Vấn đề Nhật Bản", năm 1964 thiết lập "thành phố kết nghĩa" với Gunma của Nhật Bản, cũng là đơn vị đầu tiên trên cả nước thiết lập quan hệ kiểu này với thành phố nước ngoài. Làm kế hoạch hóa gia đình, Hồ Chiêu Hành là người đầu tiên đề xuất miễn phí làm thủ thuật nạo phá thai, được Thủ tướng khẳng định và biểu dương. Tiếp đó lại là người đầu tiên đề xuất thưởng cho con một, phát tiền con một hàng tháng (đề xuất này mãi đến sau khi Cách mạng Văn hóa kết thúc mới được phê chuẩn). Họ còn là đơn vị đầu tiên thành lập nhóm lãnh đạo điện tử hóa, khi Thượng Hải và Bắc Kinh làm ra lò đơn tinh thể, Thiên Tân nỗ lực đuổi theo, hai tháng làm ra bản vẽ thiết kế của mười bốn bộ lò đơn tinh thể...

Tuy nhiên, Hồ Chiêu Hành không tự xưng là kiểu người tiên phong, ông hiểu những thành tích này là có được nhờ nỗ lực tập thể, trong đó cũng bao gồm cả Trần Bá Đạt.

"Đồng chí Bá Đạt, nếu nói có chút thành tích, cũng không tách rời sự giúp đỡ chỉ đạo của ông." Hồ Chiêu Hành chân thành nói.

"Đừng nhắc tôi, tôi là đánh trận trên giấy (lý thuyết suông)." Trần Bá Đạt giơ bàn tay nhỏ tròn trịa lên, gạt đi, lần này nhắc đến "đánh trận trên giấy" tâm trạng không chìm xuống, giọng nói không hạ thấp mà nói: "Lại đề xuất với ông vài ý kiến: Thiên Tân đất mặn kiềm nhiều, phải trị kiềm đào mương, có thể trồng trọt nuôi cá. Phải giúp tỉnh Hà Bắc làm máy móc vừa trị kiềm đào mương vừa xây dựng cơ bản, lập kế hoạch. Thành phố Thiên Tân phải tự động hóa, tận dụng tổng hợp, sản phẩm phải phát triển theo hướng thu nhỏ, chính xác hóa..." Trần Bá Đạt chậm bước chân, thở dài thật dài, "Ài——, bao giờ tôi nghỉ hưu, tôi sẽ làm một nghiên cứu viên cho Viện nghiên cứu trị kiềm của các ông."

"Đồng chí Bá Đạt lại nói đùa rồi."

"Ông cứ tưởng tôi nói đùa..." Trần Bá Đạt dừng chân, trong mắt lại xuất hiện vẻ u sầu phiền muộn khó hiểu đó, "Có lẽ không tự chủ được mà không làm được nghiên cứu viên này, tuy nhiên, tôi thực sự có ý nghĩ này." Trần Bá Đạt gật đầu về phía Hồ Chiêu Hành, đưa tay ra, "Vào đi, đây là nhà mới chuyển của tôi, ngõ Tân Kiến số 12, điện thoại cục 39 số 6292."

Một tách trà thanh được bưng lên, Hồ Chiêu Hành uống một ngụm rồi đứng dậy đi tham quan sách của Trần Bá Đạt. Thấy một số sách không phải in chì, cũng không phải in đá, mà là Trần Bá Đạt chép tay. Ông cầm lên một cuốn "Khái lược quan điểm lịch sử duy vật của Marx", là cuốn Trần Bá Đạt chép tay bằng chữ nhỏ li ti. Không nhịn được hỏi: "Dường như nhiều kẻ sĩ đều có thói quen này?"

"Luyện chữ, nghỉ ngơi, hỗ trợ trí nhớ, một công ba việc mà, còn có thể để lại cho đời sau."

"Cho tôi mượn xem trước." Hồ Chiêu Hành thấy Trần Bá Đạt gật đầu, liền để cuốn sách sang một bên, chuẩn bị khi về sẽ cầm theo.

Lúc ăn cơm, theo lệ cũ lại nói chuyện trên trời dưới biển, tán gẫu cổ kim ngoại lai không dứt, cho đến khi đặt đũa xuống, Hồ Chiêu Hành mới đưa sự nghi hoặc trên xe của mình ra hỏi Trần Bá Đạt:

"Tôi cứ thấy có gì đó khó nắm bắt?" Hồ Chiêu Hành suy nghĩ cách diễn đạt, như thể muốn nói có chuyện gì đó?... Cái này cái này, mối quan hệ chính trị và kinh tế, cuộc thảo luận này—"

Hồ Chiêu Hành rốt cuộc không nói rõ ràng.

Trần Bá Đạt trầm ngâm không nói.

"Chu Dương từng bàn với tôi vài lần về chuyện giới văn hóa, làm kịch cách mạng hiện đại, Hoa Bắc, Hoa Đông, Hoa Nam đều rất nóng bỏng, nhưng luôn có phê bình... Khang Sinh đối với ông ấy cũng như có ý kiến... không rõ bên trên thế nào."

Trần Bá Đạt mấp máy môi vài cái, mới nói ra tiếng: "Ông làm thị trưởng của ông, ông ôm quả dưa của ông, lịch sử đánh giá quan chức địa phương, chỉ nhìn thành tích chính trị của ông." Ông dừng lại, hạ thấp giọng, lại xuất hiện vẻ thần bí "truyền tin" nói "chuyện riêng": "Công tác tư tưởng chính trị, chú ý nhiều đến Phó chủ tịch Lâm nói thế nào, làm thế nào. Đây là điều bên trên đã nói, cả nước đều phải học tập Giải phóng quân."

Mỗi lần kiểu "truyền tin", nói "chuyện riêng" này, Trần Bá Đạt theo lệ cũ phải gật đầu nghiêm túc, trong ánh mắt chứa đựng sự ám thị thần bí mà sâu xa khiến người ta phải suy ngẫm vài năm. Khi Hồ Chiêu Hành gật đầu như hiểu mà không hiểu, ít nhất là cảm ơn Trần Bá Đạt có thể nói kiểu "chuyện riêng" này, đây là một biểu hiện của "tình hữu nghị" "tình giao hảo". Trần Bá Đạt sau khi đối phương có biểu hiện "lĩnh tình", lập tức lại chuyển sang than thở: "Ài, đây chỉ là nói tiện thể thôi. Thực ra, năng lực lớn nhất của tôi vẫn là năng lực hành chính..."

Hồ Chiêu Hành từ Bắc Kinh về Thiên Tân, tiếp tục ôm quả "dưa" của mình: nắm cải tiến kỹ thuật, nắm nghiên cứu khoa học, nắm cải cách thể chế công nghiệp...

Thế nhưng, chỉ không đầy hai mươi ngày thời gian, việc ông từng có dự cảm nhưng lại nói không rõ hiểu không thấu đã xảy ra. Báo "Văn Hối" Thượng Hải đăng bài viết "Bàn về vở kịch lịch sử mới 'Hải Thụy bãi quan'" của Diêu Văn Nguyên. Sự nghiêm khắc trong giọng văn của bài viết này, sự sắc bén trong dùng từ, mùi thuốc súng trong phê phán và việc chụp mũ kéo về chính trị đều đạt đến mức độ chưa từng có, đủ để chấn động cả nước. Các báo cáo thỉnh thị của các báo Thiên Tân lập tức chất chồng trước mặt Hồ Chiêu Hành: Thượng Hải đã đăng rồi, Thiên Tân có nên đăng lại không?

Hồ Chiêu Hành đọc đi đọc lại bài viết này, luôn cảm thấy không đơn thuần là vấn đề của một bài viết, đằng sau đó rõ ràng chứa đựng nội dung và sức mạnh cuồn cuộn không dứt. Ông bản năng hướng ánh mắt về "Nhân dân Nhật báo", chờ đợi phản ứng của "Nhân dân Nhật báo". Đồng thời cũng hy vọng ba đại học giả mà ông quen thuộc có thể đến Thiên Tân trong một hai ngày tới, tùy tiện là ai cũng có thể trò chuyện, giúp ông hạ quyết tâm.

Ba đại học giả đều không đến, mà trước tiên đến một người học giả khác quen biết lâu hơn, vừa là đồng hương vừa là chiến hữu – Mục Hân.

"Đồng chí Bá Đạt bảo tôi nhắn với ông, đừng đăng lại." Mục Hân thì thầm vào tai Hồ Chiêu Hành, "Bài của Diêu là do Giang Thanh làm ở Thượng Hải, bối cảnh còn chưa rõ. Lãnh đạo trung ương ở Bắc Kinh đều không rõ, các báo ở Bắc Kinh quyết định không đăng lại, các ông cũng đừng đăng, còn chưa dò ra nguồn gốc..."

Hồ Chiêu Hành nhanh chóng thông báo cho các báo ở Thiên Tân: Đừng đăng lại bài của Diêu Văn Nguyên.

Ngày thứ chín sau khi bài của Diêu Văn Nguyên đăng, Khang Sinh đến Thiên Tân, ở lại "Tân số 3". Hồ Chiêu Hành lập tức đến thăm, và làm khách ăn trưa.

Hồ Chiêu Hành tiếp xúc với Khang Sinh còn khác với tiếp xúc với Trần Bá Đạt. Khang Sinh dường như trên người lúc nào cũng mặc giáp, rất ít khi lộ ra tình cảm tự nhiên, vĩnh viễn không thể có sự thông hiểu về tâm hồn.

Khi ăn trưa xong, Hồ Chiêu Hành cảm thấy bầu không khí đã thả lỏng hơn chút, mới thận trọng hỏi: "Bài viết của Diêu Văn Nguyên Khang lão đã xem chưa?"

Trên mặt Khang Sinh không có biến chuyển biểu cảm nào, nghe như không nghe, nên câu trả lời cũng hoàn toàn không ăn nhập: "Chương Sĩ Chiêu viết một cuốn sách, muốn xuất bản. Ông ấy mời Chủ tịch xem, Chủ tịch bảo tôi cũng xem qua, góp ý kiến."

Hồ Chiêu Hành đành theo chủ đề của Khang Sinh mà chuyển hướng: "Sách gì ạ?"

"'Liễu Văn Chỉ Yếu'." Khang Sinh vừa nói vừa đứng dậy, đây là ý đã kết thúc cuộc trò chuyện.

Hôm sau, Lý Tiên Niệm và phu nhân Lâm Giai Mi đến Thiên Tân, Hồ Chiêu Hành đến thăm, sau khi xong việc lại tiện thể ghé thăm Khang Sinh.

Khang Sinh đang đọc "Liễu Văn Chỉ Yếu", vừa bắt chuyện, đã nói đến Chương Sĩ Chiêu.

"Chương Sĩ Chiêu phản nhân dân chứ không phản Đảng Cộng sản." Khang Sinh vừa dùng ngón tay gõ nhẹ lên sách vừa nói, "Trong lịch sử, ông ấy giúp đỡ Đảng Cộng sản, bỏ ra không ít sức lực, nhưng lập trường, quan điểm, phương pháp của ông ấy, từ đầu đến cuối vẫn chưa đứng về phía nhân dân."

Hồ Chiêu Hành nói: "Phản nhân dân? Có phải hơi lớn quá không..."

Khang Sinh nói: "Mũ không lớn, cũng có thể không đội. Đảng Cộng sản cũng giao bạn hữu cánh hữu, Chương Sĩ Chiêu là bạn của Chủ tịch."

Thực ra, "Chương Sĩ Chiêu phản nhân dân chứ không phản Đảng Cộng sản" là một câu Mao Trạch Đông buột miệng nói ra, không phải là kết luận, mà là nói về quan điểm cụ thể đối với một vấn đề cụ thể nào đó.

Cách một ngày, Hồ Chiêu Hành lại đi thăm Khang Sinh. Khang Sinh nói chuyện, vẫn xa rời các chủ đề nhạy cảm.

"Ông đã xem 'Ngọ Mộng Đường' chưa?" Khang Sinh hỏi.

"Chưa đọc, từng nghe nói."

Khang Sinh bàn nhiều về bối cảnh của "Ngọ Mộng Đường", bàn nhiều về những bất hạnh của gia đình "Diệp Thiệu Viên" v.v., nói xong mới hỏi: "Phu tử, nghe câu chuyện này ông sẽ có kết luận gì?"

Hồ Chiêu Hành nghĩ ngợi, nói: "Phải đọc sách rồi mới có thể nghĩ ra kết luận."

"Tôi đọc vài lần, có hai kết luận. Thứ nhất, Tào Tuyết Cần không biết làm thơ." Khang Sinh không vì lời nói gây sốc của mình hay việc Hồ Chiêu Hành biểu thị khó tiếp nhận mà có bất kỳ cảm xúc nào lộ ra, dùng giọng điệu không thăng trầm biến đổi mà khẳng định, "Thơ của ông ấy không bằng vợ chồng cha con nhà họ Diệp; thứ hai, Tào Tuyết Cần rất có khả năng từng nghiên cứu tập 'Ngọ Mộng Đường', toàn bộ ý tưởng và thành tựu của ông ấy, đều không liên quan ít đến bất hạnh của gia đình này."

Hồ Chiêu Hành không lên tiếng. Ông chưa đọc, không có quyền phát biểu.

"Tôi khuyên ông nên xem một chút." Khang Sinh nhìn đồng hồ đeo tay, nói: "Được, chúng ta đi dạo hiệu sách cổ và Nghệ Lâm Các. Nghe nói hứng thú của ông cũng ở hai nơi này?"

Hồ Chiêu Hành nói: "Mỗi tháng đi hai lần."

Ngày thứ tư, Hồ Chiêu Hành lại mời Khang Sinh ăn đồ Tây "Khởi Sĩ Lâm", sau bữa ăn xem học sinh trường kịch Kinh Côn diễn kịch, có kịch hiện đại cũng có kịch cổ điển.

"Kịch hiện đại cho người trẻ xem, chúng ta xem vẫn phải xem kịch cổ điển," Khang Sinh hết lời tán dương kịch cổ điển "Sơn Môn" và "Tiểu Yến", nói: "Lỗ Trí Thâm diễn tốt, kịch hiện đại không ra được cái vị này..."

Khang Sinh đi rồi, cuối năm Chu Dương qua.

Chu Dương quan tâm đến chủ đề nhạy cảm. Ông ấy nói: "Phê bình Lý Tú Thành cũng vậy, phê bình Tào Tháo và Tần Thủy Hoàng cũng vậy, hiện tại phê bình Hải Thụy cũng vậy, đều là thảo luận học thuật, phê phán học thuật, không thể cứng nhắc kéo vào chính trị. Kéo cứng sang chính trị sẽ gây ra nhiều hậu quả nghiêm trọng..."

Hồ Chiêu Hành gật đầu: "Vẫn là chúng ta nghĩ cùng một chỗ rồi."

Chu Dương đi rồi, Trần Bá Đạt đến muộn, qua năm mới lộ diện ở Thiên Tân.

"Có tin tức gì không?" Trần Bá Đạt vừa bắt tay, đã hỏi ngay.

"Chu Tổng tư lệnh đến, tôi lên tàu đặc biệt đi báo cáo tình hình xây dựng tuyến ba, lại tháp tùng ông ấy tham quan bến tàu Đường Cô và Cổng chắn nước, ông ấy đưa ra nhiều chỉ thị về nghiên cứu sản xuất quân sự." Hồ Chiêu Hành hơi do dự, tiếp tục nói, "Thủ tướng tại hội nghị tám tỉnh đã biểu dương Thiên Tân, trị kiềm đào mương..."

"Thủ tướng biểu dương là Thị trưởng thành phố Thiên Tân." Trần Bá Đạt rõ ràng đã sớm nghe ngóng rõ tin tức này, ông ra dấu ngăn Hồ Chiêu Hành nói lời khiêm tốn, không cần nói Trần Bá Đạt cũng có thể hiểu Hồ Chiêu Hành sẽ nói như thế nào. Ông tiếp tục hỏi: "Còn tin tức gì nữa?"

"Vạn Lý, Trịnh Thiên Tường, Đặng Thác và Phạm Cẩn của Bắc Kinh từng đến, tôi đi thăm họ, bàn về hợp tác Kinh-Tân, vấn đề cùng nhau đuổi kịp Thượng Hải."

"Còn gì nữa?"

"Năm ngoái Mục Hân đến, nói về bài viết của Diêu Văn Nguyên..."

Trần Bá Đạt làm dấu dừng lại biểu thị sự thân cận áp sát Hồ Chiêu Hành, cố gắng đuổi kịp bước chân của Hồ Chiêu Hành mà đi: "Phu tử, ông còn phải giúp tôi mở một tọa đàm. Chủ đề là hai cái: Cán bộ tham gia lao động và vấn đề cơ giới hóa nông nghiệp, phải tìm người hiểu biết."

Trần Bá Đạt ở Thiên Tân vài ngày, ngoài bàn vấn đề cán bộ tham gia lao động và cơ giới hóa nông nghiệp, thì là lôi Hồ Chiêu Hành đi xem phim Mỹ hoặc châu Âu, tất nhiên cũng không quên đi dạo hiệu sách cổ và Nghệ Lâm Các.

Hai mươi lăm năm sau nhìn lại đoạn lịch sử đó, chỉ từ những việc xảy ra ở Thiên Tân đã không khó nhận ra: Khang Sinh là cái gì cũng biết, cái gì cũng không lộ; Trần Bá Đạt là cái gì cũng muốn biết, dò nguồn gốc, xem hướng gió, nhưng còn chưa rõ sẽ xảy ra chuyện gì; Chu Dương có kinh nghiệm "vận động", biết giới văn hóa từ trước đến nay đều chịu đao trước, nhưng vẫn kiên cường giữ lại những nguyện vọng và hy vọng vốn có, vừa tự an ủi, vừa không từ bỏ những nỗ lực có thể...

Buổi chiều ngày 19 tháng 6 năm 1966, Hồ Chiêu Hành đang cúi đầu viết lách hăng say bỗng cảm thấy không khí oi bức, cảm thấy sự tĩnh mịch đáng sợ bao trùm xung quanh. Ông muốn ngẩng đầu, muốn đứng dậy đi về phía cửa sổ, nhưng trước mắt hoa lên, liền ngửa người tựa vào lưng ghế. Chỉ là khoảng trống trong tích tắc, ông đã cảm nhận rõ ràng tim thắt lại, không thở được thông suốt. Ông cố gắng duỗi thẳng chân ra, tĩnh lặng ngửa người trên lưng ghế không động đậy; ông đã cảm nhận được vị đắng trong miệng, điều này cho thấy thần kinh lại hồi phục chút ít. Vài phút sau, ông như rên rỉ hừ ra một tiếng, hừ ra một tiếng có ý thức. Thế là, ông nghĩ từ trước trưa, thời tiết đã nóng đến mức không thở nổi; thế là, ông nghĩ một trận mưa dông lớn sắp ập xuống; thế là, bộ não đã vận hành tốc độ cao hơn hai mươi ngày của ông lại không thể dừng lại mà vận hành tiếp...

Sự việc xảy ra quá đột ngột, nằm mơ cũng không ngờ đột ngột đến thế.

Hồ Chiêu Hành mấy chục lần, hàng trăm lần suy nghĩ như vậy.

Từ ngày 15 tháng 5, ông kiểm tra xây dựng tiểu tuyến ba, lái xe hơn hai trăm cây số, qua Vũ Thanh, Dương Thôn, Thôi Hoàng Khẩu, Bảo Chỉ, Hạ Thương, Thượng Thương, đến Kế Huyện, lại qua Hoàng Nhai Quan, Mao Sơn, Thanh Khôi Lĩnh, đến Hưng Long. Thị sát các công trình xây dựng quan trọng như "Số 1", "Số 2", "Số 3", "Số 4", "Số 5", "Số 6", quay về Thiên Tân liền thẳng tiến nhà khách, ăn tối cùng Bộ trưởng Bộ thứ 7 vừa đến Thiên Tân, triển khai vấn đề sản xuất tên lửa đất đối hạm.

Tên lửa đã sớm tháo rời, nhà máy sản xuất các linh kiện đã xác định, chỉ còn xác định cuối cùng nhà máy nào chịu trách nhiệm lắp ráp tổng thể. Ly rượu đầu tiên vừa giơ lên, Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học thành phố hỏi một câu: "Thị trưởng Hồ, ngày mai còn đi xem nhà máy nào?..."

Nhân viên công tác đi cùng bộ trưởng vào, báo cáo: "Bộ trưởng Lưu, điện thoại đường dài từ Bắc Kinh gọi đến, mời ông nghe ngay."

Bộ trưởng Lưu đặt ly rượu xuống nói: "Xin lỗi, đợi một lát."

Thời gian không dài, nhiều nhất là năm phút, bộ trưởng quay lại, vẻ mặt tiếc nuối: "Lần nghiên cứu này không xong rồi, ngày mai tôi cũng không thể theo các ông đi xem nhà máy được nữa. Bảo tôi lập tức về Bắc Kinh, truyền đạt văn kiện quan trọng."

Hồ Chiêu Hành tính ngày: "Hôm nay mười chín, đúng ngày mai đồng chí Thôn Phu sẽ bàn với tôi về tổng kết công nghiệp..." ông bắt đầu bẻ ngón tay tính, "Ngày mai tổng kết, ngày kia họp văn phòng và vấn đề vận tải cảng..."

"Đừng bẻ ngón tay nữa, ông cũng phải đến Bắc Kinh, văn kiện truyền đạt đến cấp các ông." Bộ trưởng ngắt lời Hồ Chiêu Hành.

"Văn kiện gì?"

Bộ trưởng nhìn quanh, đều là người đủ cấp bậc. Liền nói một tiếng: "Thông báo 16/5."

Quả nhiên, chưa ăn xong cơm, Hồ Chiêu Hành cũng nhận được thông báo đi Bắc Kinh học tập "Thông báo" của Trung ương. Ông không nghĩ nhiều, đến Bắc Kinh học tập văn kiện là chuyện thường có.

Sắp đi rồi, ông thức đêm duyệt văn kiện. Ngày hôm sau, tức ngày 20 tháng 5, ông dậy sớm không tập thể dục, tiếp tục duyệt văn kiện. Sau đó cùng Lý Thụ Phu của Bộ Công nghiệp bàn về tổng kết công nghiệp, trước bữa trưa lại chộp lấy thời gian cuối cùng bàn với đồng chí Hách Sinh Đức cục trưởng Cục Thủy sản v.v. về vấn đề thuộc quyền quản lý của nhà máy sửa chữa tàu cá. Sau bữa trưa, liền cùng các đồng chí ở phòng thư ký Thành ủy xuất phát đến Bắc Kinh. Tối hôm đó liền bắt đầu học tập "Thông báo 16/5" của Trung ương.

Nằm mơ cũng không nhanh đến thế; học tập "Thông báo", tức là tối ngày đầu tiên đến Bắc Kinh, ông đã nghe thấy ý kiến phê bình về bài "Lão sinh thường đàm" mà ông viết; đến Bắc Kinh một tuần, lãnh đạo Cục Hoa Bắc chính thức thông báo ông làm kiểm điểm, và đối mặt trực tiếp đưa ra "phê bình nghiêm túc"; ngày 30 tháng 5, bản tin phê phán "Lão sinh thường đàm" đã phát xuống. Hai mươi ngày tiếp theo, chính là bốn lần kiểm điểm "chạm đến linh hồn" và phê phán mãnh liệt hết lần này đến lần khác của các cuộc họp lớn nhỏ. Phản ánh trong nhật ký của Hồ Chiêu Hành, ban đầu dùng chữ "phê bình", sau biến thành "phê phán"; ban đầu là chấp nhận phê bình tại cuộc họp Ban thư ký, sau biến thành "họp đại hội Thiên Tân, phê phán." Trích vài đoạn từ nhật ký:

Ngày 3 tháng 6 năm 1966... buổi chiều kiểm điểm tại cuộc họp Ban thư ký, nói hai tiếng rưỡi, sau đó mọi người đưa ý kiến phê bình...

Ngày 4 tháng 6 năm 1966... buổi chiều họp Ban thư ký, tiếp tục phê bình tôi...

Ngày 7 tháng 6 năm 1966... họp Ban Thường vụ một ngày, tiếp tục phê bình tôi... mấy đồng chí tập trung phê phán "Lão sinh thường đàm" và tác phong của tôi...

Ngày 8 tháng 6 năm 1966... buổi chiều họp Ban Thường vụ, tiếp tục nghe phê bình đối với tôi của ba đồng chí ××× v.v...

Ngày 11 tháng 6 năm 1966... buổi sáng Ban Thường vụ, tiến hành phê phán tôi; buổi chiều Ban Thường vụ phê phán tôi, buổi tối đọc tài liệu phê phán...

Ngày 14 tháng 6 năm 1966... cả ngày họp Ban Thường vụ, tiếp tục phê phán tôi...

Ngày 5 tháng 6 năm 1966... buổi sáng viết tài liệu kiểm điểm, buổi chiều họp đại hội Thiên Tân, phê phán.

Ngày 16 tháng 6 năm 1966... buổi sáng chuẩn bị kiểm điểm, buổi chiều, đại hội tiếp tục phê phán, tối tiếp tục chuẩn bị kiểm điểm...

Hai mươi ngày này, dùng lời của Hồ Chiêu Hành mà nói: toàn là lăn lộn trong nước mắt. Ban đầu chảy nước mắt một mình, sau đó cùng vợ Lâm Dĩ Hạnh nhìn nhau chảy nước mắt, lại sau đó thêm một thư ký Thôi Quảng Hưng, ba người lặng lẽ chảy nước mắt...

Thực ra, không cần kể chuyện từ chín tầng mây rơi xuống địa ngục, cũng không cần nói gì đến sự hành hạ và tổn thương to lớn về tinh thần đối với Lâm và bản thân, chỉ cần nhìn từ xa một cái là có thể hiểu hết mọi chuyện.

Khi đến Bắc Kinh, Hồ Chiêu Hành tóc đen rậm rạp, mặt mày hồng hào, chưa đầy hai mươi ngày thời gian, tóc đã bạc một nửa! Vợ ông Lâm Dĩ Hạnh là Phó trưởng Ban Tổ chức Thành ủy Thiên Tân, tám năm kháng chiến đã trải qua thử thách nghiêm trọng nhất trên tuyến lửa, lần này bà đến Bắc Kinh sau Hồ Chiêu Hành ba ngày, lại bạc một lọn tóc dài sớm hơn Hồ Chiêu Hành hai ngày. Truyền thuyết Ngũ Tử Tư qua Chiêu Quan, một đêm lo sầu bạc trắng đầu. Ai ai cũng biết câu chuyện này, ai ai cũng cho rằng truyền thuyết không thể tin. Hồ Chiêu Hành và Lâm Dĩ Hạnh hai mươi ngày lo sầu bạc đầu, thế mà có hàng trăm người tận mắt chứng kiến.

Tuy nhiên, mỗi buổi sáng vẫn có thể thấy Hồ Chiêu Hành chạy bộ, tập thể dục, buổi tối vẫn có thể thấy Hồ Chiêu Hành cùng vợ Lâm Dĩ Hạnh thong thả tản bộ, trò chuyện. Đây chính là kẻ sĩ từng làm lính, vừa có tình cảm phong phú, vừa có ý chí kiên cường.

Ông mất ngủ, đau đầu, toàn thân mệt mỏi đến cực điểm, nhưng não bộ luôn ở trạng thái hưng phấn, ngay cả khi trước mắt tối sầm, không thể không ngửa người tựa vào lưng ghế nằm tĩnh dưỡng, tư duy vẫn đang lóe sáng trên đỉnh cao của sự hưng phấn. Ông chợt nghĩ ra một bài thơ, sau đó viết vào nhật ký:

"Ý tưởng kết tinh trong não hai mươi ngày ghi chép như sau:

"Lửa thiêu thân, rèn luyện mình;

Dựa vào quần chúng, dựa vào tổ chức;

Thoát thai hoán cốt, cải tạo mình;

Một không sợ khổ, hai không sợ chết;

Kiên quyết cách mạng, cách mạng đến cùng."

Dấu ấn thời đại của "bài thơ" này rất nặng, thế nhưng, có mấy người trong thời đại này mà không để lại dấu ấn thời đại? Quan trọng là tràn đầy tiếng vang đanh thép chứ không phải âm thanh suy sụp. Bài thơ này được thai nghén cùng với những đám mây đen đang bao phủ, cùng với tiếng sấm sét ầm ầm không dứt từ xa; cùng với cơn gió cuồng đột ngột nổi lên, một ánh chớp kinh tâm và cơn mưa xối xả rơi xuống tuôn trào...

Hồ Chiêu Hành đứng dậy, đi về phía cửa sổ. Mưa lớn đã lấp đầy mọi khoảng trống giữa đất trời, ngang dọc, trắng xóa, lạnh lẽo; bốn bề đều hỗn loạn, tám phương cùng vang, không nơi nào là không mơ hồ. Trên mái hiên rơi xuống hàng hàng dòng chảy vội vã, bị gió thổi bắn ra bọt nước, qua cửa sổ lưới, biến thành những hạt nước li ti không thể phân biệt nổi bay đến, hóa thành một lớp nước lạnh buốt như rêu bám trên quần áo, khuôn mặt và mái tóc bạc vì sầu của Hồ Chiêu Hành. Ông liên tục hút hơi nước có khả năng thẩm thấu lạnh buốt này, đầu óc càng tỉnh táo thêm vài phần. Khóe miệng ông chợt chảy ra một nụ cười khổ tự giễu.

Đột ngột sao? Không. Chỉ trách bản thân không nhìn ra vấn đề.

Mê tín người nói, trước khi sự biến lớn xảy ra, đều có điềm báo.

Hai tháng trước, bốn giờ mười hai phút chiều, ông đang chủ trì cuộc họp văn phòng thị trưởng, bỗng một đợt rung đất, nhà cửa rung lắc, người người đại loạn. "Động đất!" Ai đó kêu thất thanh, người trong phòng họp theo bản năng bật dậy chạy ra ngoài. Chính ông gầm lên một tiếng, như dùng phép định thân khiến những người này đứng khựng lại: "Đứng lại! Đều quay lại cho tôi!" Ánh mắt ông hung dữ quá, giọng nói nếu nói là dọa người, chi bằng nói là trấn áp người. "Các ông đều là cán bộ lãnh đạo thành phố, các ông nếu hoảng loạn thế này, người trong tòa nhà văn phòng sẽ thành thế nào? Ảnh hưởng đến cả thành phố sẽ thành thế nào?"

Lòng người nhanh chóng ổn định lại, phần lớn người chỉ thở dài một tiếng: "Thị trưởng rốt cuộc là xuất thân lính, người bước ra từ đạn pháo có tĩnh khí." Thế nhưng Hồ Chiêu Hành lại chưa từng suy nghĩ kỹ, bước vào năm 1966, lòng người ngày càng hưng phấn, phù phiếm, chấn động, bất an. Đây là tại sao? Hơi có chút việc liền giật mình, đây là tại sao?

Trần Bá Đạt từ quê nhà trở về, sắc mặt không mấy dễ coi. Sau khi uống rượu, ông ta mới thổ lộ tâm tư: "Có lẽ sắp xảy ra chuyện, rất có thể là xảy ra chuyện..." Hỏi đi hỏi lại, ông ta mới miễn cưỡng giải thích, nói trên núi ở quê ông có một tảng đá lớn, vị trí đặt rất hợp phong thủy. Phong trào "Nông nghiệp học Đại Trại" khiến tảng đá bị phá hoại, nhìn ngang nhìn dọc đều thấy không hài hòa, làm hỏng phong thủy...

Chuyện này có thể hiểu theo nhiều cách:

"Mê tín là một phần tồn tại trong chính con người, khi chúng ta tưởng rằng đã loại bỏ nó hoàn toàn, thì nó lại ẩn nấp ở những góc khuất không ai ngờ tới, và một khi nó tin rằng mình đã an toàn tuyệt đối, nó lại bất ngờ trồi lên."

"Người không mê tín mà nói chuyện mê tín, thường là một cách tự an ủi tâm hồn."

"Đối với kẻ mạnh, mê tín không phải là mục đích, mà là thủ đoạn; muốn tự an ủi, muốn ổn định tâm trạng nhưng lại không đến mức hồ đồ đến nỗi chẳng làm gì cả, thế là nảy sinh thú vui bàn luận chuyện mê tín."

Hồ Chiêu Hành lại không nghĩ thử xem, chuyện gì đang xảy ra và sắp xảy ra mới khiến một người duy vật chủ trương "tro cốt bón ruộng" như Trần Bá Đạt lại phải nhặt nhạnh chuyện mê tín để tự dọa mình?

Tiếp sau bài "Phê bình vở kịch lịch sử mới 'Hải Thụy bãi quan'" của Diêu Văn Nguyên, người có tâm lẽ ra phải nhìn ra được, dù lấy ai ra làm bài văn, đấu tranh thực chất đang diễn ra ở tầng lớp thượng tầng.

Tháng 2 năm 1966, "Tổ năm người Cách mạng Văn hóa" viết "Đề cương báo cáo về thảo luận học thuật hiện nay" (tức "Nhị nguyệt đề cương"), một lòng muốn giới hạn "phê phán" trong phạm vi học thuật. Thế nhưng, bài phê bình "Tam gia thôn trát ký" trên tờ "Nhật báo Bắc Kinh" ngày 16 tháng 4 năm 1966, và những bài như "Hãy xem bộ mặt chính trị của đồng chí Ngô Hàm trước giải phóng" trên "Nhân dân Nhật báo" ngày 17 tháng 4 năm 1966, rõ ràng là đang dẫn dắt "phê phán" sang khía cạnh chính trị.

Đến ngày 8 tháng 5, "Giải phóng quân báo" đăng bài "Khai hỏa vào đường dây đen phản Đảng phản xã hội chủ nghĩa"; "Quang minh nhật báo" đăng bài "Lau sạch mắt, phân biệt thật giả", không chỉ định ra tông chủ đạo "đường dây đen phản Đảng phản xã hội chủ nghĩa" cho "Tam gia thôn", mà còn phát ra lời kêu gào đả đảo một loạt người.

Đến ngày 10 tháng 5, tờ "Giải phóng nhật báo" và "Văn hối báo" ở Thượng Hải đăng bài "Phê bình 'Tam gia thôn' - Bản chất phản động của 'Yên Sơn dạ thoại', 'Tam gia thôn trát ký'" của Diêu Văn Nguyên, la hét đòi lôi lên kẻ "chỉ đạo", "ủng hộ", "tâng bốc", đào ra "cái gốc sâu xa nhất", quét sạch những kẻ "tán thưởng và đi theo" "Tam gia thôn" trong "giới báo chí, giáo dục, văn nghệ, học thuật".

Những bài viết này thực chất đều nhằm phối hợp với Hội nghị mở rộng Bộ Chính trị Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc được triệu tập từ ngày 4 tháng 5 đến ngày 26 tháng 5.

Một người, khi bị "sự đe dọa từ tinh thần thời đại ập đến từ mọi phía, việc cấp bách nhất không gì hơn là khiến anh ta sớm nhìn rõ phương hướng mà ý chí của mình bắt buộc phải lựa chọn".

Hồ Chiêu Hành đã chọn "sai" rồi, ông kiên trì giữ vững mọi nguyên tắc thần thánh nhất mà mình từng tin tưởng và phấn đấu không ngừng nghỉ. Ngày 7 tháng 5, ông đi công trường sông Tử Nha mới tham gia lao động, xử lý công việc tại chỗ ở khu nhà ở nông dân vùng Đông Hiệu và khu tưới tiêu Chu Quan Đồn, phát hiện vấn đề và giải quyết vấn đề. Hai bài báo đăng ngày 8 tháng 5 lúc bấy giờ có thể nói là "tiếng xung phong" và "bom tấn" làm chấn động cả nước. Nhưng trên người Hồ Chiêu Hành lại hoàn toàn không có phản ứng gì. Trong nhật ký của ông cũng không ghi chép một chữ nào. Ông tiếp tục ôm lấy "quả dưa hấu" của mình không buông. Hãy xem nhật ký ngày này:

1966 năm 5 tháng 8

Đêm qua mất ngủ, chỉ ngủ được hơn một tiếng.

Sau bữa ăn đã nói chuyện với cán bộ các cấp về tình hình trong thành phố và ý kiến về giai đoạn cuối của công trình.

Đi xem các công trường phân nhánh thứ ba, lại đi thị sát các lán trại công nhân ở các quận.

Buổi chiều tham gia lao động, cùng thanh niên xã hội phố Tiểu Quan khu Hà Bắc lao động, ba tiếng rưỡi.

Tối, nói chuyện với lớp Kinh kịch trường kịch về Cách mạng xã hội chủ nghĩa và cải tạo tư tưởng của người làm công tác văn nghệ. Họ đã diễn mỗi vở "Nương tử quân màu đỏ" và "Đại Nặc" một đoạn ngắn.

Không nhiệt tình, không tích cực, không thấu hiểu, không coi "Cách mạng Văn hóa" ra gì, chỉ một lòng một dạ lo xây dựng kinh tế, muốn làm thêm vài việc thực tế cho thành phố Thiên Tân, cũng khó trách Hồ Chiêu Hành "đột nhiên" bị phê bình, lo đến bạc cả tóc trong vòng hai mươi ngày. Đúng như cách nói quen thuộc thời bấy giờ: xã hội và đám đông đều đang ở trong tình trạng "đại động chấn, đại phân hóa, đại cải tổ". Ba người "kết giao sĩ tử" với Hồ Chiêu Hành cũng có những "lựa chọn" riêng.

Chu Dương "chọn" sự "hủy diệt". Tại Hội nghị mở rộng Bộ Chính trị Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc, cùng với việc tuyên bố bãi bỏ "Nhị nguyệt đề cương" và "Tổ năm người Cách mạng Văn hóa" cùng cơ quan làm việc của nó, ông đã cùng với Bành Chân và những người khác bị đả đảo.

Khang Sinh, kẻ tự nhận không hiểu kinh tế, chỉ làm "đấu tranh giai cấp" thì không cần phải bàn thêm nữa, điều khiến Hồ Chiêu Hành sững sờ sau sự việc chính là gã sĩ tử Trần Bá Đạt này. Ngày 7 tháng 4 khi họ ăn tối chia tay tại Thiên Tân, Trần Bá Đạt vẫn đang thao thao bất tuyệt về "công nghiệp hóa", "điện tử hóa", "cải tạo kỹ thuật", "trị kiềm đào mương", "cán bộ tham gia lao động" cùng "kế hoạch hóa gia đình, kiểm soát dân số". Nói chuyện cả buổi tối mà không nhắc nửa lời về "Cách mạng Văn hóa" hay "đấu tranh giai cấp". Đêm đó thậm chí còn có một cảnh này:

Hồ Chiêu Hành chân thành khuyên: "Bá Đạt, nhân lúc tinh lực còn tốt, anh nên lấy ra cái khí thế thời Diên An, viết thêm vài cuốn sách hay bài viết hay tuyên truyền tư tưởng Mao Trạch Đông."

Thế là, màn kịch lịch sử khiến người ta nực cười đã xảy ra. Ngày 1 tháng 6 năm 1966, khi Hồ Chiêu Hành bắt đầu làm bản kiểm điểm đầu tiên về quá khứ của mình, Trần Bá Đạt vốn có liên hệ mật thiết với ông lại dẫn đầu tổ công tác tiến quân vào tòa soạn Nhân dân Nhật báo để giành quyền, và bắt đầu từ việc đăng bài xã luận "Quét sạch mọi yêu ma quỷ quái", liên tiếp đăng các bài xã luận, chọc thủng nội dung của "Thông báo 16 tháng 5" ra cả nước, từ đó khiến một cuộc đại kiếp nạn toàn cục kéo dài mười năm cuồn cuộn cuộn trào mở ra.

Tuy nhiên, khi phong trào mới bắt đầu, chưa có mấy ai nhìn thấu bản chất của vấn đề. Khi Hồ Chiêu Hành đối diện với cơn giông bão sấm sét ngoài cửa sổ, ông vẫn ôm ấp nguyện vọng chân thành, muốn chịu đựng thử thách và rèn luyện, muốn chống tu, phòng tu, muốn lột xác thay da, tiếp tục cách mạng. Mặc dù đường nét của cuộc "cách mạng" này rất mơ hồ, nhưng ông ngây thơ tin rằng: Chân lý không phải lúc nào cũng cần có một hình hài rõ ràng: chỉ cần nó giống như linh hồn nhẹ nhàng bay lượn xung quanh chúng ta và mang lại sự hài hòa, chỉ cần nó giống như tiếng chuông trang nghiêm mà thân thiết vang vọng bên mái nhà ba ngày không dứt, vậy là đủ rồi.

Khi Hồ Chiêu Hành quay lại bàn viết tiếp bản kiểm điểm của mình, tâm trạng dường như đã được giải tỏa cùng với cơn giông bão; cơn mưa ngoài cửa sổ dần dần nhỏ lại, lòng ông cũng dần dần bình lặng. Ông thậm chí còn thoáng qua một ý nghĩ: Trần Bá Đạt đã trở thành tổ trưởng "Tổ lãnh đạo Cách mạng Văn hóa", chắc ông ấy hiểu mình chứ? Cuối cùng chắc sẽ nói một câu công bằng chứ?...

Ngày 28 tháng 3 năm 1967, màn đêm không còn buông xuống nhanh như những ngày đông, khi chiếc xe hơi hiệu Volga chạy vào Nhà khách Quốc tân Điếu Ngư Đài, qua tán cây vẫn có thể nhìn thấy vệt sáng xanh cuối cùng trên chân trời phía tây. Dù là ngồi trong xe, Hồ Chiêu Hành vẫn có thể cảm nhận được hơi thở của mùa xuân. Những cành cây tiêu điều ngày đông, giờ đây đều như ngâm qua nước mà sưng lên, nhú ra những búp chồi căng mọng. Có thể nghĩ rằng gió đã không còn châm chích da thịt nữa, mà còn ẩm ướt tăng thêm hơi nước.

"Trần Bá Đạt đúng là bạn tốt." Hồ Chiêu Hành lúc này quả thực tràn đầy lòng biết ơn. Hai mươi ngày lo đến bạc cả tóc, sau khi về Thiên Tân chịu phê đấu, lục soát nhà, đến tháng 10, một cuộc điện thoại từ văn phòng Thủ tướng đã thay đổi tất cả. Hồ Chiêu Hành đang chịu phê đấu bị đưa đến Bắc Kinh tham gia Hội nghị công tác Trung ương. Ngay sau đó Mục Hân đến thăm, chuyển lời hỏi thăm của Trần Bá Đạt, nói Lý Thụ Phu từng viết thư cho Trần Bá Đạt, phản ánh tình hình Hồ Chiêu Hành bị oan ức. Trần Bá Đạt đã kịp thời dặn dò những người cần dặn dò. Sau này Giải Học Cung đi Thiên Tân làm Chủ nhiệm Ủy ban Cách mạng, cũng xác nhận điểm này, nói với Hồ Chiêu Hành: "Đồng chí Bá Đạt đã dặn dò tôi, nói công tác ở thành phố Thiên Tân, Hồ Chiêu Hành là người có thể dựa vào."

Khi tiễn Mục Hân, Hồ Chiêu Hành cảm động nói: "Đồng chí Bá Đạt trước đây từng nhiều lần nói với tôi, năng lực viết lách của anh ấy không mạnh, mạnh nhất vẫn là năng lực hành chính. Tôi luôn không hiểu. Bây giờ anh ấy đã trở thành một trong những lãnh đạo chủ chốt của Trung ương, xem ra tôi không biết nhìn người, anh ấy quả thực không chỉ là phu tử sĩ tử..."

Chiếc "Volga" dừng lại ở tòa nhà số 15, Hồ Chiêu Hành xuống xe liền hít một hơi thật sâu không khí trong lành của Điếu Ngư Đài, Giang Phong đi cùng xe với ông cũng hít một hơi thật sâu. Trước khi Trần Bá Đạt tiếp kiến toàn thể thành viên Tổ trù bị Cách mạng thành phố, đích thân tiếp kiến hai vị nguyên là lãnh đạo thành phố Thiên Tân bọn họ, vào thời điểm đó không thể không nói là một vinh dự.

Tất nhiên, Trần Bá Đạt sẽ không đón chờ ở giữa đường như trước nữa, thậm chí cũng không ra khỏi tòa nhà để đón khách mới, nhưng Hồ Chiêu Hành không cảm thấy có gì khác lạ. Dù sao địa vị của Trần Bá Đạt đã cao chót vót, không thể còn tùy tiện như trước được nữa...

"Người quen cũ rồi, gọi đến nói chuyện tùy tiện thôi." Đây là câu đầu tiên Trần Bá Đạt nói khi gặp mặt. Ông ta tỏ ra đắc ý, hớn hở ra mặt, cái bắt tay với Hồ Chiêu Hành cũng còn nhiệt tình "đủ nghĩa khí".

So với trước đây, Hồ Chiêu Hành có phần khép nép hơn, cái vẻ thân thiết khi gặp mặt trước kia đã bị lòng biết ơn và sự tôn trọng thay thế nhiều hơn, sau khi bắt tay, ông ngồi xuống vị trí người chủ chỉ định.

Thay đổi rất lớn, nhưng đều là chuyện tự nhiên. Từ đầu đến cuối là Trần Bá Đạt chủ trì cuộc nói chuyện, Hồ Chiêu Hành và Giang Phong chỉ thỉnh thoảng chen vào báo cáo vài câu tình hình. Trần Bá Đạt chưa bao giờ nói chuyện hăng say như vậy, suốt bốn tiếng đồng hồ không ngừng nghỉ. Bàn về tình hình Thiên Tân, tình hình Tiểu Trạm, tình hình cán bộ, thái độ đối với quân đội...

"Đồng chí Bá Đạt," Hồ Chiêu Hành khi báo cáo tình hình Thiên Tân, vì cơ hội nói chuyện ít, lại không thể nói nhiều, nên vội vàng nêu lên vấn đề quan tâm nhất: "Trước đây anh có nhiều chỉ thị và gợi ý tốt cho công tác Thiên Tân, ví dụ như cải tạo kỹ thuật, các công ty lớn (Trust), và cả việc 'luyện thép một bước' cùng nghiên cứu trị kiềm mà anh từng đôn đốc..."

Lời của ông bị Trần Bá Đạt dùng cử chỉ ngắt lời.

"Nhiệm vụ áp đảo mọi thứ hiện nay là Cách mạng Văn hóa." Trần Bá Đạt hơi ngập ngừng, lông mày nhíu lại, vẫn nói ra: "Người làm tốt chưa chắc đã làm xong, người bắt đầu tốt chưa chắc đã kết thúc tốt. Cậu đấy..." Trần Bá Đạt kéo dài giọng, lắc đầu, "Tuy từng làm lính, nhưng rốt cuộc vẫn là phu tử."

Hồ Chiêu Hành nhìn Giang Phong một cái, không lên tiếng nữa.

"Các cậu xem báo chưa? Phó chủ tịch Lâm là chiến hữu thân cận nhất của Chủ tịch Mao." Trần Bá Đạt nói đến chỗ mấu chốt, vẫn thói quen cũ, gật đầu nghiêm túc, "Chữ 'nhất' này là quan trọng; có cái 'nhất' này, thì không còn ai khác nữa."

Giọng điệu và thần thái của Trần Bá Đạt khi nói đoạn này, không thể không khiến người ta nhớ đến giọng điệu thần thái khi ông ta nhắc đến "đồng chí Thiếu Kỳ" và "đồng chí Tiểu Bình" năm xưa, nhớ đến câu ông ta từng nói: "Tuyến một nắm gì, phản ánh tuyến hai nghĩ gì."

Khi kết thúc cuộc nói chuyện dài bốn tiếng, Trần Bá Đạt dùng giọng điệu răn dạy bề trên nói với Hồ Chiêu Hành: "Cậu nhớ kỹ lời tôi nói: Người chiến thắng sẽ đi đến mặt đối lập của chính mình."

Khi rời Điếu Ngư Đài, Hồ Chiêu Hành mang một tâm trạng phức tạp, vừa cảm ơn Trần Bá Đạt "đủ nghĩa khí", không quên tình cũ, đồng thời cũng hiểu rằng, cái "tình nghĩa sĩ tử" ngày xưa đã qua rồi, vĩnh viễn không thể quay lại. Ông viết ẩn ý trong nhật ký: "Gặp phải một số tình huống khơi gợi những suy nghĩ không vui về chức vụ địa vị cá nhân..."

Hai tháng sau, Hồ Chiêu Hành được Tổ trù bị Cách mạng thành phố cử đi, vì vấn đề "Học viện Công nghiệp Thiên Tân 8-25" mà đến Bắc Kinh xin chỉ thị Trần Bá Đạt, tình hình hoàn toàn thay đổi. Hoàn toàn là hình thức "tiếp kiến". Hồ Chiêu Hành dẫn thư ký Thôi Quảng Hưng ngồi đợi, đến giờ Trần Bá Đạt mới bước vào, nhìn thấy Hồ Chiêu Hành giống như nhìn thấy cán bộ địa phương xa lạ, không hề lộ ra chút tình cảm nào, không chào hỏi cũng không hỏi han tình hình gì, ngồi xuống liền dùng giọng điệu công việc công của quan trường tuyên bố: "Tôi rất bận, không thể nói nhiều. Tài liệu tôi đã xem rồi, dưới đây đưa ra vài ý kiến, các cậu có thể ghi chép."

Hồ Chiêu Hành lặng lẽ rút bút ra, cùng thư ký Thôi Quảng Hưng bắt đầu ghi chép. Lòng ông khó chịu, hiểu rằng tình bạn đã không còn tồn tại nữa, cũng hiểu rõ nguyên nhân biến mất hoàn toàn cuối cùng.

Có người ở Thiên Tân tố giác cha của Diêu Văn Nguyên là Diêu Bồng Tử là kẻ phản bội, tài liệu gửi lên, Hồ Chiêu Hành theo nguyên tắc gửi cho Trung ương. Khang Sinh nhìn thấy liền nổi giận, ra lệnh truy cứu bối cảnh, và chỉ đích danh Hồ Chiêu Hành nói: "Tra xem đây là hạng người gì, tại sao lại làm thế này, có bối cảnh lịch sử và thực tế gì?"

Khang Sinh không quen biết Hồ Chiêu Hành nữa, Trần Bá Đạt còn có thể quen sao?

Ngay sau đó liền có "phái nổi loạn" Thiên Tân lên Bắc Kinh tố cáo, tìm Trần Bá Đạt, vạch trần Hồ Chiêu Hành trong lịch sử từng bị bắt. Trần Bá Đạt trịnh trọng tuyên bố với "phái nổi loạn": "Tôi trước đây không quen biết Hồ Chiêu Hành."

Bài phát biểu khi tiếp kiến được in thành báo nhỏ ngay trong ngày, phát tán ở Thiên Tân. Hồ Chiêu Hành nhìn thấy, chỉ lẩm bẩm ba chữ: "Kết thúc rồi."

Ba ngày sau khi Trần Bá Đạt tuyên bố trước công chúng "Tôi trước đây không quen biết Hồ Chiêu Hành", lại buộc phải tiếp kiến Hồ Chiêu Hành, cảnh tượng đó quả thực lúng túng. Khi ông ta ở trên giảng "ý kiến", ánh mắt có chút không biết đặt vào đâu, bởi vì ông ta chưa bao giờ cầm bản thảo để nói, "khán giả" lại chỉ có vài người đó, mà lại ở ngay trước mắt, không giống như trong đại hội quần chúng là kéo dãn khoảng cách rất thoải mái; ánh mắt lúc thì nhìn lên trên, lúc thì nhìn xuống đất, lúc thì nhìn xa xăm ngoài cửa sổ, lúc thì thu lại trên bàn trà. Dù vậy, vẫn có những lúc ánh mắt chạm nhau. Những lúc như thế, ông ta có thể ép mình giả vờ như không thấy gì, ánh mắt lướt qua như quét trên một vùng hoang dã lạnh nhạt, nhưng máu lại không kiểm soát được dồn lên mặt, cơ mặt trên mặt cũng không tự nhiên mà co giật chỗ này chỗ kia, thế là, các loại thần thái liền vì không tìm được vị trí rõ ràng mà rối thành một mớ, rơi vào lúng túng.

Hồ Chiêu Hành thông cảm với cảnh ngộ lúng túng của người "bạn" cũ này, dứt khoát cúi đầu ghi chép không nhìn lên nữa. Ông lại hiểu thêm một điều, hiểu rằng muốn cắt đứt mọi thứ quá khứ còn phải trải qua một quá trình đau đớn.

Trần Bá Đạt nói xong ý kiến, lập tức lại tuyên bố: "Tôi rất bận, hôm nay đến đây thôi."

"Cảm ơn chỉ thị của đồng chí Bá Đạt," Hồ Chiêu Hành khôn ngoan đứng dậy cáo từ, "Tôi về ngay để báo cáo với Tổ trù bị Cách mạng. Tạm biệt."

Hồ Chiêu Hành đường hoàng bắt tay Trần Bá Đạt, đường hoàng chủ động rời đi.

Khi thành phố Thiên Tân thành lập "Ủy ban Cách mạng", Trần Bá Đạt một mặt bày tỏ: "Trước khi vấn đề lịch sử của Hồ Chiêu Hành được làm rõ thì đừng tham gia 'ba kết hợp' của thành phố nữa", mặt khác lại nhờ người gửi lời đến Hồ Chiêu Hành: "Các tổ chức quần chúng có ý kiến, nên tránh hiềm nghi." Đến mùa xuân năm 1970, đối với những bức thư Hồ Chiêu Hành viết cho vài vị lãnh đạo Trung ương, Trần Bá Đạt một mặt cho Giải Học Cung chuyển lời những nội dung mình chỉ thị trong thư cho Hồ Chiêu Hành, coi như đã làm trọn một lần "tình nghĩa sĩ tử" cuối cùng, mặt khác lại thông qua thư ký và Giải Học Cung chuyển lời rằng: "Từ nay về sau đừng viết thư cho tôi nữa."

Thư đừng viết nữa, mặt đương nhiên càng đừng gặp. Quá trình đau đớn kết thúc "tình nghĩa sĩ tử" này đến đây coi như đã vẽ dấu chấm hết.

Nhưng cũng không thể coi là xong. Sau khi "Cách mạng Văn hóa" kết thúc, Hồ Chiêu Hành khôi phục công tác, chuyển về Bộ Y tế nhậm chức Thứ trưởng, nhà chuyển vào tòa nhà số 22 phố Phục Hưng Môn ngoại. Ở đây, ông gặp lại người hàng xóm cũ từng rất oai phong, bà vợ Khang Sinh là Tào Anh (tức Tào Dật Âu) cũng chuyển vào tòa nhà số 22. Hồ Chiêu Hành bản năng dừng bước, muốn nói lại thôi, muốn chào hỏi nhưng không thể nhấc tay lên, lưỡi như dính vào vòm họng. Chỉ thoáng do dự một chút, "chị Tào" năm xưa đã cúi đầu đi qua. Trên cửa căn hộ bà ta ở, dán rất nhiều tờ giấy ghi những lời trút giận của những nạn nhân năm xưa. Những lời viết trên đó nghe rất khó nghe, không kể cũng được.

Trong nhà mới, Hồ Chiêu Hành từ trên truyền hình nhìn thấy Trần Bá Đạt già nua lẩm cẩm, bị dìu lên bị cáo, tiếp nhận sự phán xét của nhân dân, vẫn thở dài mấy tiếng với tâm trạng phức tạp. Ông chỉ nói một câu: "Đáng làm gương cho tất cả những người có tài có năng."

Ngày 29 tháng 12 năm 1977, "Văn học nhân dân" tổ chức tọa đàm tại nhà khách Bộ Tổng tham mưu Hải Vận Thương, nhiều người sống sót sau kiếp nạn vội vàng đến tham dự, trong đó có Chu Dương. Ông cũng đã bạc đầu, lúc đó đang ở nhà khách Ban Tổ chức Trung ương chờ phân công.

Sáng ngày 30 tháng 12, Chu Dương phát biểu tại đại hội toàn nhóm. Từ bản ghi chép của Phó tổng biên tập tờ "Tháng Mười" là Trương Thủ Nhân tham dự hội nghị có thể thấy, điều ông quan tâm, điều ông muốn nói vẫn là "hai đường lối", một đường lối những năm 30, một đường lối 17 năm, rốt cuộc là đỏ hay trắng hay đen?

Giọng của Chu Dương pha lẫn đau đớn và an ủi, vì vậy càng tỏ ra nặng nề.

"Nhiều năm rồi không tham gia cuộc họp như thế này. Tôi có thể phát biểu ở đây, là vì Trung ương Đảng lãnh đạo nhân dân cả nước giành được thắng lợi đập tan 'Bè lũ bốn tên'. Tôi là lão binh trên mặt trận văn nghệ, mấy chục năm nay, khuyết điểm sai lầm rất nhiều... Tôi cho rằng ý kiến phê bình là sự giáo dục rất tốt đối với tôi, rất nhiều người là có thiện ý mà. Còn như cái bộ sậu mà 'Bè lũ bốn tên' gây ra, sự phỉ báng, vu khống, hãm hại đối với tôi rất nặng nề. 'Bè lũ bốn tên' đã đóng vai trò giáo viên phản diện, vì sự giáo dục phản diện này, toàn Đảng toàn dân cả nước đã phải trả giá rất đắt."

Ông dừng lại một chút, hỏi một cách nặng nề: "Trên thế giới này có sự thu hoạch nào mà không phải trả giá đâu?"

Cả khán phòng im lặng, vô số đôi mắt ánh lên suy nghĩ sắc bén tựa như biển sâu đầy triết lý.

"Chúng ta đánh giá lịch sử, không được tô hồng, cũng không thể bôi đen. Những năm 30, nhóm chúng tôi còn trẻ, phong trào văn hóa vừa phát động, đứng còn chưa vững, làm sao có thể yêu cầu như những người trưởng thành? Xét về thế giới quan, chúng tôi còn kém rất xa, nhưng xét về tín ngưỡng chính trị, chúng tôi kiên định tin vào chủ nghĩa cộng sản. Có những đồng chí vì tín ngưỡng này mà hy sinh tính mạng của họ..."

Giọng Chu Dương bắt đầu run rẩy, nước mắt rưng rưng. Ông đột nhiên im bặt, cố gắng nín nhịn điều gì đó, ngửa mặt lên trời. Thế nhưng, ông đã thất bại, hai dòng lệ như sông chảy xuống hai gò má. Ông cứ khóc như vậy mà nói tiếp:

"Tôi là bí thư của 'Tả Liên', năm liệt sĩ 'Tả Liên': Lý Cầu Thực, Nhu Thạch, Ân Phu, Hồ Dã Tần và Phùng Khanh, tại sao họ hiến dâng tính mạng? Tại sao Hạ Diễn viết 'Bao thân công', tại sao dịch 'Mẹ' của Gorky? Cách mạng mà! Quốc Dân Đảng nói chúng tôi 'Tả Liên' là đường dây đen văn nghệ những năm 30, 'Bè lũ bốn tên' cũng nói chúng tôi là đường dây đen văn nghệ những năm 30... Chỉ đơn giản là một sự thật như vậy thôi!"

Sau hội nghị không lâu, Chu Dương khôi phục công tác. Ông từng tiến cử Hồ Chiêu Hành giữ chức Bộ trưởng Văn hóa, do lúc đó Hồ Chiêu Hành vẫn chưa được "giải phóng", việc tiến cử này không thành hiện thực.

Bốn sĩ tử năm nào, chỉ còn lại Hồ Chiêu Hành và Chu Dương duy trì tình bạn, duy trì qua lại. Ban đầu là qua lại vận động giữa Thiên Tân và Bắc Kinh, sau khi Hồ Chiêu Hành chuyển đến Bắc Kinh, hai người qua lại nhiều hơn thường xuyên hơn. Khi Chu Dương vì vấn đề "dị hóa" mà nhận được một số lời phê bình thiện ý của các đồng chí, Hồ Chiêu Hành đi thăm Chu Dương thường xuyên hơn. Ông nói: "Đây là vấn đề học thuật, nên cho phép tranh luận, phải chấp nhận bài học 'Cách mạng Văn hóa', không được tùy tiện chụp mũ."

Một tách trà xanh, một đêm chuyện trò, đối với sĩ tử quả thực là sự hưởng thụ dễ chịu. Huống hồ, con người càng lớn tuổi, càng thích hồi tưởng lại những năm tháng tranh vanh (tranh vanh - gian khổ hào hùng) đã qua, những vó ngựa binh đao năm cũ, khí nuốt vạn dặm như hổ.

"Này, còn Phụng Tân cậu biết không?"

"Biết, tác giả của 'Đại đao tiến khúc'."

"Anh ấy cũng hy sinh rồi."

"Chính là hy sinh ở vùng Thông Liêu, Nội Mông của chúng ta."

"Này, phu tử, cậu làm việc ở Nội Mông lâu, người quen nhiều, giúp tôi tìm tài liệu Mạch Tân hy sinh đi?"

Hồ Chiêu Hành gật đầu: "Tôi nghĩ cách tìm, dự là vấn đề không lớn."

Thế nhưng, Chu Dương đổ bệnh, trở thành người thực vật. Dù vậy, Hồ Chiêu Hành vẫn kiên trì đi thăm, nắm lấy bàn tay người bạn cũ đã mất đi tư duy, nhìn khuôn mặt quen thuộc đó, tiếp tục trò chuyện với ông, tiếp tục mối giao tình sĩ tử không thể dứt bỏ đó:

"Chu Dương, cậu còn nhớ đồng chí Mạch Tân không? ... Anh ấy hy sinh ở vùng Thông Liêu, Nội Mông. Anh ấy cũng rất quen với cậu, chẳng phải cậu vẫn thường nhắc đến anh ấy sao?"

Quả thực là kỳ tích, Chu Dương đã mở mắt!

"Cậu nhờ tôi giúp tìm tài liệu anh ấy hy sinh, tôi đã tìm giúp cậu rồi..."

Hồ Chiêu Hành hơi kích động cúi người nói lớn. Thế nhưng, Chu Dương lại nhắm mắt lại. Hồ Chiêu Hành tiếp tục nói, ông kiên trì đã để lại tin tức cuối cùng này cho người bạn cũ của mình.

Chu Dương qua đời, Hồ Chiêu Hành tham gia lễ truy điệu.

Ông khóc. Bốn sĩ tử chỉ còn lại một mình ông...

Năm 1991, một nhóm người làm văn hóa đến huyện Huệ An, Phúc Kiến. Đây là quê nhà của Trần Bá Đạt.

Từ xưa đến nay, dù trung hay gian, chỉ cần trở thành người nổi tiếng, là sẽ có các văn nhân mặc khách đi tìm xưa hỏi cũ. Lãnh đạo địa phương phụ trách tiếp đón nghe tin nhóm người làm văn hóa này lại muốn đi xem "Cố cư Trần Bá Đạt", lập tức biến sắc, lắc đầu: "Đừng đi đừng đi, tuyệt đối đừng đi, đừng gây rắc rối cho chúng tôi."

"Cần đi thì cứ đi, nhất định phải đi." Nhóm người làm văn hóa đều học theo giọng điệu của ông ta, càng nghiêm túc càng buồn cười, "Không gây rắc rối cho các anh đâu."

Người làm văn hóa không có thân phận quan chức làm gánh nặng, kiêng kỵ ít, càng có người ngăn cản hứng thú càng cao, không thiếu một ai tập thể đi tham quan.

Đó là vùng núi, cũng coi là cây cối xanh tốt. Sau khi Trần Bá Đạt chết, tro cốt chuyển về quê nhà, đặt trong căn nhà nhỏ nơi ông sinh ra, bày trước di ảnh. Hộp tro cốt và hai bên di ảnh có đôi câu đối, ai quan tâm câu đối viết gì, chi bằng đi thư hỏi người địa phương. Trong nhà chỉ có một vòng hoa không lớn không nhỏ.

Trong số người tham quan, có bạn tôi là Trương Thủ Nhân. Ông trời sinh lòng Bồ Tát, thấy hộp tro cốt đó liền hỏi người địa phương: "Tại sao không chôn đi?"

"Trung ương chưa biểu thái."

"Chôn người chết không cần ai biểu thái, các anh cũng quá thận trọng rồi."

"Ông ấy có di chúc, bảo đem tro cốt vứt vào hố xí, chúng tôi cũng không vứt..."

Trần Bá Đạt nói "đem tro cốt vứt vào hố xí", câu này có thể coi là di chúc không? Trần Bá Đạt lúc sinh thời có ăn năn, sĩ tử rốt cuộc vẫn là sĩ tử, khi kích động nói ra lời vứt vào hố xí, là không dễ coi là di chúc. Mặt khác, ông ta lại là một người duy vật, không tin chết đi có linh hồn. Năm xưa Hồ Chiêu Hành tham gia lao động nghĩa vụ "đập tro", Trần Bá Đạt từng bàn luận về "phân bón ruộng", "tro cũng bón ruộng". Theo nghĩa này, ông muốn đem tro cốt dùng để bón ruộng, cũng quả thực là một hành động mang tính ăn năn hối cải đối với nhân dân.

Trương Thủ Nhân ở trước hộp tro cốt lại hỏi người địa phương: "Các anh nói thật xem, các anh có cái nhìn thế nào về nhân vật này bước ra từ quê hương mình?"

"Các anh đến, chúng tôi cảm thấy rất thân." Một người đồng hương trả lời một cách khéo léo.

"Dù sao ông ấy cũng từng làm việc lớn." Một người khác nói như vậy.

"Ông ấy ở bên ngoài xấu, ở nhà vẫn được..."

Người dân Trung Quốc là như vậy đấy, đối với những người bước ra từ quê cha đất tổ, luôn có một thứ tình cảm và tâm thái khác biệt với người ngoài.

Một cụ già nói: "Ông ấy vẫn tính là người con hiếu thảo. Năm 1964 ông ấy về một lần, mẹ già mất, ông ấy ở trước mộ mẹ già ba ngày... cũng được."

Lại một cụ già nói: "Ông ấy còn hòa đồng, ở bên ngoài làm quan lớn, về nhà không dám bày bộ tịch. Dân thường ăn gì ông ấy ăn nấy, cùng dân thường đi nhặt phân, cũng không dám quên ngày xưa, chuyện trò thì chuyện thuở nhỏ đều nhớ kỹ, gặp người quen là kéo lại, ngồi xổm bên đường là đánh cờ... cũng được."

"Than ôi, biết là ông ấy sắp xảy ra chuyện rồi. Nông nghiệp học Đại Trại, ông ấy về nhìn thấy tảng đá trên núi bị phá hoại, lúc đó mặt đã biến sắc, nói hỏng rồi, sắp xảy ra chuyện rồi, làm hỏng phong thủy... Không ngờ ông ấy thực sự đổ đài, thực sự xong đời."

Người sáng suốt đương nhiên sẽ không đi bàn luận về tảng đá lớn đó, một câu "Người làm tốt chưa chắc đã làm xong, người bắt đầu tốt chưa chắc đã kết thúc tốt" đã báo trước kết cục tất yếu của Trần Bá Đạt.

Trong lịch sử, những người "thức thời vụ làm tuấn kiệt" chưa bao giờ có hai biểu hiện hành vi và hai số phận hoàn toàn khác biệt. Lấy thời vụ làm quy luật khách quan mà nói, thì thức thời vụ không dễ mà cuối cùng có thể làm tuấn kiệt. Nếu lấy thời vụ làm "nguồn gốc", "chiều gió" mà nói, thì đầu cơ dễ dàng mà cuối cùng khó tránh khỏi "thân và danh cùng diệt".

Bạn muốn hiểu: "Thông minh bị thông minh làm hại" là gì không? Vậy hãy nghĩ đến Trần Bá Đạt đi.

Tôi dường như lại thấy Hồ Chiêu Hành chỉ tay vào Trần Bá Đạt trên màn hình tivi, không khỏi thở dài tiếc nuối: "Than ôi, đáng làm gương cho tất cả những người có tài có năng."