Tương lai, theo lời đồn đại, tác giả dự định viết bốn câu chuyện tương ứng với Bốn Mùa: “Sintram” nghiêm nghị, trầm mặc dành cho mùa đông; “Undine” đẫm lệ, tươi cười và trong trẻo dành cho mùa xuân; những sa mạc bỏng cháy trong “Hai vị thuyền trưởng” dành cho mùa hè; và ánh vàng hoàng hôn của “Hiệp sĩ xứ Aslauga” dành cho mùa thu. Trong số đó, hai tác phẩm đang hiện diện trước mắt chúng ta.

Tác giả của những câu chuyện này, cũng như của rất nhiều tác phẩm khác, chính là Friedrich, Nam tước de la Motte Fouqué, một trong những bậc thầy ngâm thơ hoặc kể chuyện hàng đầu thuộc cõi hiệp sĩ tâm linh — cõi giới mà các hiệp sĩ của vua Arthur từng hướng về khi họ “dấn thân vào cuộc tầm đạo thánh Sancgreal,” — nơi hiệp sĩ Thập tự đỏ của Spenser cùng các đồng đội bước ra để dấn thân vào những cuộc phiêu lưu, và là chốn mà Hiệp sĩ xứ la Mancha đã tin tưởng cùng nỗ lực tồn tại trong đó.

La Motte Fouqué thừa hưởng tên họ và tước hiệu từ dòng dõi người Huguenot gốc Pháp, những kẻ đã phải trốn chạy vào thời điểm Sắc lệnh Nantes bị thu hồi. Tên thánh của ông được đặt theo người đỡ đầu của mình, vua Friedrich Đại đế, người mà cha ông là một bề tôi trung thành mà không hề tổn hại đến các nguyên tắc cũng như thực hành tôn giáo của bản thân. Friedrich sinh tại Brandenburg vào ngày 12 tháng 2 năm 1777, được dưỡng dục bởi những bậc sinh thành nhân đức ngay tại gia, từng phục vụ trong quân đội Phổ qua bao thăng trầm hoạn nạn lẫn vinh quang thành đạt, tham gia nhiệt thành vào phong trào nổi dậy của đất nước chống lại Napoleon, đồng thời sáng tác số lượng bài ca chiến trận nhiều ngang ngửa Körner. Khi chiến thắng hiển hiện, ông đã dâng hiến thanh gươm của mình tại ngôi nhà thờ ở Neunhausen, nơi tọa lạc điền trang của gia đình. Ông sinh sống tại đó, cùng người vợ kính yêu và trí tưởng tượng phong phú của mình, cho đến khi qua đời vào năm 1843.

Và suốt khoảng thời gian ấy, cuộc đời đối với ông là giấc mơ của một thi sĩ. Ông sống trong ánh hào quang liên miên của thứ lãng mạn tâm linh, bao bọc vạn vật — từ những vị thần cổ xưa của điện Valhalla cho đến các chiến sĩ trong công cuộc giải phóng nước Đức — trong một bầu ánh sáng lý tưởng của sự thuần khiết và cao thượng, luôn đong đầy tinh thần Cơ Đốc giáo một cách chân thành trong mọi ngõ ngách, thậm chí ngay cả khi đối thoại với thần thoại phương Bắc, bởi ông nhìn thấy hình ảnh Chúa Kitô hiện diện một cách vô thức ở Baldur, và Satan ở Loki.

Cứ thế, ông sống, cảm nhận và tin tưởng vào những gì mình viết; dẫu cho các vở kịch và thơ ca của ông không vượt lên trên mức tầm thường khả dĩ, và phần lớn các tác phẩm văn xuôi của ông bị tổn hại bởi một sự đơn điệu nhất định, thì nét quyến rũ của chúng lại nằm ở sự nâng cao về mặt cảm xúc cùng đức tin chân thành lan tỏa khắp mọi nơi. Các hiệp sĩ của ông có thể sánh ngang Sir Galahad—

Cái ác đến với họ như một thứ cần phải bị chinh phục, thường dưới lốt của một thứ phép thuật kỳ bí, và những “thiếu nữ đẹp đến diệu kỳ” của ông hoàn toàn xứng đáng với họ. Thế nhưng, vẫn có đủ những cuộc phiêu lưu mang lại niềm vui lớn lao, và thường thì ta bắt gặp một nét thiên tài thực thụ, thứ đã cống hiến cho nhân loại những tư tưởng hiện thực và vô cùng trân quý.

Thiên tài này thể hiện rõ rệt nhất qua hai kiệt tác của ông: Sintram và Undine. Sintram được khơi nguồn cảm hứng từ bức tranh khắc “Hiệp sĩ và Tử thần” của Albrecht Dürer, mà chúng tôi có trình bày một bản in trong sách này. Tác phẩm ấy được gửi cho Fouqué bởi người bạn của ông, Edward Hitzig, kèm theo lời thỉnh cầu ông sáng tác một bản ballad dựa trên đó. Niên đại của bức tranh khắc là năm 1513, và chúng tôi xin trích dẫn lại đoạn miêu tả của cố Mục sư R. St. John Tyrwhitt, cho thấy bức tranh có thể được diễn giải theo những cách khác biệt nhường nào.

“Có kẻ cho rằng đó là hồi kết của một kẻ gian ác cường tráng, vừa bị Tử thần và Tội lỗi — những kẻ mà y từng phụng sự trên trần thế — bắt kịp. Người ta bảo rằng túm lông trên ngọn giáo cho thấy bản chất sát nhân của y, vì nó có kích thước lớn đến bất thường. Chắc bạn cũng biết công dụng của vật phụ trang ấy là để ngăn máu chảy dọc từ đầu ngọn giáo xuống tay người cầm. Họ cũng cho rằng vật nằm dưới chân sau phía bên ngoài của con ngựa là một chiếc bẫy, nơi tên bạo chúa già sắp sửa sa chân vào. Biểu cảm trên khuôn mặt có thể hiểu theo cả hai hướng: cả người tốt lẫn kẻ xấu đều có thể sở hữu những nét mặt cương nghị, đều đặn; và cả người tốt lẫn kẻ xấu đều sẽ nghiến chặt hàm răng khi giáp mặt Tử thần, khi mà cát chảy trong đồng hồ cát cuộc đời họ đã gần cạn sạch. Vẻ mặt của Tử thần, theo một số người, mang nét dịu dàng hoặc chỉ mang tính chất răn đe (như tác giả của bộ ‘Sintram’); và tôi phải gửi lời cảm ơn đến nữ tác giả cuốn ‘Người thừa kế dòng họ Redclyffe’ vì đã cho tôi chiêm ngưỡng một bản in đẹp của bức tranh, nơi Tử thần quả thực sở hữu một gương mặt không hề dữ tợn chút nào — dẫu có những con rắn quấn quanh và tất cả mọi thứ. Tôi cho rằng cây giáo vác trên vai, dáng ngồi điềm tĩnh, vững chãi trên lưng ngựa, cùng cách kìm cương nhẹ nhàng cho thấy sự quyết tâm trang trọng nơi người kỵ mã, và rằng một tên hiệp sĩ cướp đường ắt sẽ phải lăm lăm ngọn giáo trong tư thế sẵn sàng xung trận; ngoài ra còn có vòng lá trên đầu con ngựa; và cả ngựa lẫn chó đều di chuyển vô cùng lặng lẽ, khiến tôi nghiêng về hy vọng những điều tốt đẹp nhất sẽ đến với vị hiệp sĩ.”

Chìm đắm trong những suy tư về bức tranh khắc đầy bí ẩn ấy, Fouqué nhìn thấy ở đó những người bạn đồng hành suốt kiếp người — Tử thần và Tội lỗi — mà con người buộc phải thách thức để đạt được ơn cứu độ; và từ sự chiêm nghiệm đó, kiệt tác lãng mạn của ông đã ra đời, không hẳn là một ngụ ngôn mà mọi tình huống đều có thể gán cho một ý nghĩa tương ứng, nhưng bao trùm lên tất cả là cảm giác về cuộc chiến đấu của đời người, với những cám dỗ ngoại cảnh và xu hướng di truyền, trong khi Ân sủng và Lời nguyện cầu hỗ trợ cho nỗ lực ấy. Folko và Gabrielle được tái sinh từ Chiếc nhẫn thần, để rồi bằng tấm gương và sức ảnh hưởng của mình, Folko củng cố mọi quyết tâm cao cả hơn; trong khi Gabrielle, với vẻ ngây thơ hoàn toàn vô thức, khơi dậy những dục vọng, qua đó khiến cho cuộc chiến chinh phục trở nên gian nan hơn gấp bội.

Vẫn nằm trong ranh giới của khả năng xảy ra, những nét tương đồng của văn hóa dân gian có thể đã mang đến cho Fouqué cốt truyện phác thảo mà Sir Walter Scott từng kể là mầm mống khai sinh ra cuốn “Guy Mannering”; nơi một thiếu niên — kẻ có lá số tử vi được một nhà chiêm tinh phác họa rằng có nguy cơ đối mặt với những thử thách kỳ lạ vào những khoảng thời gian nhất định — thực sự đã trải qua một cuộc đối đầu hữu hình với Tên Cám Dỗ vào năm hai mươi mốt tuổi, và đã chiến thắng nhờ niềm tin vững chắc vào Kinh Thánh. Sir Walter, mắc kẹt giữa lòng tôn kính và chủ nghĩa hiện thực, chỉ chọn lấy phần đầu của câu chuyện, nhưng Fouqué mang lại cho chúng ta cuộc chiến đấu thực sự, rồi dẫn dắt chúng ta đi đến chiến thắng cuối cùng cùng sự bình yên sau đó. Câu chuyện của ông từng có một sức mạnh phi thường đối với các độc giả. Chúng tôi không thể không nhắc đến hai trường hợp tiêu biểu ở hai đầu thái cực. Hồng y Newman, trong những năm tháng tuổi trẻ, đã từng xúc động mạnh mẽ đến mức phải vội vã chạy ra khu vườn để đọc nó một mình, và trở vào với những dấu vết của cảm xúc hiện rõ trên khuôn mặt. Và khi Charles Lowder đọc câu chuyện đó cho những cậu bé ở vùng East End nghe, toàn bộ tâm trí các em dường như bị cuốn hút hoàn toàn, thậm chí các em còn đặt tên cho một số địa điểm theo các địa danh được nhắc đến trong truyện. Hãy thử tưởng tượng đến những vách đá Mặt Trăng nằm tại khu Ratcliff Highway xem!

Liệu chúng ta có nên nhắc đến việc cuốn “Waynflete” của cô Christabel Coleridge đã mang một phần tinh thần và tư tưởng của “Sintram” vào trong đời sống hiện đại hay không?

“Undine” là một câu chuyện mang trí tưởng tượng nhẹ nhàng hơn nhiều, thấm đượm một vẻ duyên dáng kỳ lạ, dẫu mang theo một nỗi u buồn sâu sắc khiến người ta thêm yêu quý. Chắc chắn tác phẩm này được xây dựng dựa trên mô típ phổ quát trong văn gian gian về các nàng thủy thần hoặc tinh linh nước — một trong số đó, theo truyền thuyết Na Uy, từng được nhìn thấy đang khóc nức nở vì thiếu đi một linh hồn. Thỉnh thoảng, nàng tiên nữ lại hóa thành một ả yêu tinh quyến rũ độc ác giống như Lorelei; nhưng trong rất nhiều câu chuyện, nàng kết hôn với một người phàm trần, rồi bỏ rơi anh ta sau một thời gian, đôi khi là khi tìm lại được chiếc mũ lặn hay tấm áo da hải cẩu — thứ giúp nàng trở về với dòng tộc đại dương của mình, đôi khi là khi anh ta đột nhập vào không gian của nàng trong thời kỳ nàng đang biến hình định kỳ, giống như nàng tiên Melusine, và hiếm hoi hơn là khi anh ta trở nên bội bạc.

Có một câu chuyện xứ Cornwall rất đặc biệt kể về một nàng thủy thần hoặc người cá, đã biến mất theo cách ấy, để lại một người con gái thích tha thẩn bên bờ biển hơn là vui đùa cùng những đứa trẻ khác. Chẳng mấy chốc nàng thiếu nữ ấy cũng có người yêu, nhưng vừa khi chàng ta biểu lộ sự bất chí, người mẹ từ dưới biển liền ngoi lên tước đoạt mạng sống của chàng, khiến cô con gái héo mòn rồi qua đời. Nàng tên là Selina, điều đó mang lại cho câu chuyện một vẻ hiện đại, khiến chúng ta tự hỏi liệu truyền thuyết cổ xưa có bị biến đổi bởi một vài lời đồn đại nào đó xoay quanh câu chuyện của Undine hay không.

Từng có một quan điểm được hệ phái Hồng Thập Tự (Rosicrucians) đưa ra về các linh hồn trú ngụ trong các nguyên tố tự nhiên, và vì Undine đại diện cho những ảnh hưởng của nước, vợ của Fouqué là Nữ bá tước Caroline đã viết một câu chuyện khá xinh xắn về các tinh linh của lửa. Thế nhưng, sự tinh nghịch đầy ngẫu hứng và tai quái của Undine với tư cách là một sinh linh nguyên tố, cùng sự nhẫn nại dịu dàng của nàng khi linh hồn đã được chinh phục, lại mang tính nguyên bản hoàn toàn; và quả thực, chúng ta không khỏi đồng cảm, hoặc ít ra là thấu hiểu, trước việc Huldbrand bắt đầu cảm thấy e sợ sinh thể phi nhân gian ấy để quay về với một sinh vật thuần túy bằng da bằng thịt của chính mình. Bản thân chàng ta hoàn toàn không xứng đáng, và dẫu trong câu chuyện này ý nghĩa tâm linh ít hơn nhiều so với Sintram, chúng ta vẫn nhận ra tư tưởng của Fouqué rằng bản chất con người trần tục thô ráp vốn không đủ khả năng để trân quý những gì hoàn toàn thuần khiết và siêu thực.

C. M. YONGE.