Bài thuyết trình tại thính phòng của Trường Khoa học Hoàng gia, Dublin, năm 1868.
Khi tôi nhận vinh dự được đến đây trò chuyện cùng quý vị ngày hôm nay, tôi đã không lường trước được một hạn chế liên quan đến các chủ đề thảo luận có thể được đưa ra trước Hội đồng này [29]—một hạn chế mà dẫu hoàn toàn khôn ngoan và đúng đắn trong những hoàn cảnh khi nó ra đời, chắc chắn đã tước đi khả năng của tôi, với tư cách là một người có quan điểm riêng, trong việc chuẩn bị bất kỳ bài giảng nào về nghệ thuật có thể mang lại giá trị hữu ích lâu dài cho quý vị. Vì vậy, xin quý vị hãy lượng thứ cho tôi nếu chừng mực nào đó tôi phải vi phạm giới hạn ấy; bởi thực chất sự vượt ranh giới của tôi chỉ là về mặt câu chữ—chứ hoàn toàn không đi ngược lại tinh thần—trong các mệnh lệnh của quý vị. Dù tôi có nói bất cứ điều gì về tôn giáo, cội nguồn của nghệ thuật, hay chính sách đã góp phần tạo nên sức mạnh của nghệ thuật, nếu tôi xúc phạm đến một người, tôi sẽ xúc phạm tất cả; bởi tôi sẽ không bận tâm đến bất kỳ sự chia rẽ nào trong tín điều, hay sự đối kháng nào giữa các đảng phái: và tôi cũng chẳng hề sợ hãi rằng cuối cùng mình sẽ làm mếch lòng bất cứ ai, khi tôi chứng minh được—hoặc ít nhất là khẳng định nó có thể được chứng minh một cách xác thực—mối liên hệ giữa mọi điều tốt đẹp nhất trong thủ công và nghệ thuật của con người với sự giản dị trong đức tin và lòng yêu nước chân thành của họ.
Nhưng tôi đang phát biểu trước quý vị trong một thế bất lợi khác, điều khiến tôi bị kìm hãm sự bộc trực không chỉ ở đây, mà còn ở bất cứ đâu: đó là tôi không bao giờ nhận thức đầy đủ được việc khán thính giả của mình tin tưởng đến mức nào vào kiến thức thực sự của tôi về chủ đề đang bàn, hay họ chỉ ban cho tôi sự chú ý đơn giản vì tôi đôi khi được nhìn nhận là một nhà tiểu luận tài tình hoặc thú vị về lĩnh vực ấy. Bởi tôi từng trải qua một điều mà xét trên nhiều phương diện, tôi dám gọi là bất hạnh, đó là việc đôi khi tôi chắp nối các con chữ lại với nhau khá mượt mà; không tránh khỏi sự kiêu ngạo ngốc nghếch đối với cái thủ pháp nghèo nàn mà mình sở hữu: cho đến khi tôi bị trừng phạt nặng nề vì sự kiêu ngạo đó, khi nhận ra rằng nhiều người chỉ chăm chú vào câu chữ mà hoàn toàn thờ ơ với ý nghĩa của chúng. Do đó, thật may mắn làm sao, khả năng sử dụng thứ ngôn ngữ êm tai ấy—nếu quả thực nó từng thuộc về tôi—đang dần rời bỏ tôi; và bất cứ điều gì tôi có thể giãi bày lúc này, tôi đều thấy mình buộc phải nói bằng một sự bộc trực tuyệt đối. Bởi tư tưởng của tôi cũng đã đổi thay theo lời ăn tiếng nói; và nếu như trong quãng đời trước đây, chút ít sức ảnh hưởng mà tôi đạt được có lẽ phần lớn xuất phát từ niềm nhiệt huyết khi tôi có thể say sưa miêu tả vẻ đẹp của những tầng mây vật chất cùng sắc màu của chúng trên bầu trời, thì giờ đây, mọi tầm ảnh hưởng mà tôi khao khát duy trì phải bắt nguồn từ sự tận tâm mà tôi đang nỗ lực dùng để truy tìm hình hài và vẻ đẹp của một loại mây khác—vầng mây rực rỡ mà kinh điển đã chép rằng: “Sự sống của các ngươi là gì? Ấls là một làn hơi xuất hiện trong chốc lát rồi tan biến đi.”
Tôi đoán rằng ít ai đạt đến giai đoạn giữa hoặc cuối của cuộc đời mà chưa từng, tại một thời điểm thay đổi hay thất vọng nào đó, cảm nhận được chân lý của những lời cay đắng ấy; và chưa từng giật mình trước cảnh ánh dương phai nhạt khỏi tầng mây cuộc đời họ, chuyển hóa thành nỗi đau đớn tột cùng khi nhận ra rằng cấu trúc của đời người mỏng manh tựa giấc mơ, và sự trường tồn của nó ngắn ngủi tựa giọt sương mai. Nhưng không phải lúc nào, ngay cả trong những khoảnh khắc bàng hoàng và u sầu ấy, chúng ta cũng có thể thấu cảm trọn vẹn rằng cuộc đời con người này mang trong bản chất của nó không chỉ sự phù du, mà cả sự huyền bí của làn mây; rằng những lối đi của nó bị vây bọc trong bóng tối, và hình hài cùng quỹ đạo của nó cũng kỳ ảo, ma quái và mờ mịt chẳng kém; để rồi không chỉ trong sự phù vân mà ta không thể nắm bắt, mà còn trong bóng tối mà ta chẳng thể xuyên thấu, sự thật về cuộc đời mây khói này của chúng ta vẫn là: “Con người bước đi trong một cái bóng hão huyền, và tự chuốc lấy sự bồn chồn vô ích.”
Và hơn hết thảy, bất chấp niềm đam mê từng sôi sục hay sự kiêu hãnh từng dâng cao đến đâu, chúng ta hoàn toàn không thể thấu hiểu trọn vẹn nét đặc trưng thứ ba và cũng là trang trọng nhất trong đó cuộc đời chúng ta giống với những tầng mây trên bầu trời kia; rằng thuộc về cuộc đời không chỉ là sự phù du, không chỉ là sự huyền bí, mà còn là sức mạnh của chúng; rằng trong làn mây của tâm hồn con người ẩn chứa một ngọn lửa mãnh liệt hơn cả chớp giông, và một ân huệ trân quý hơn cả mưa rào; và rằng dẫu cho về cả điều thiện lẫn điều ác, mai sau người ta sẽ cùng nói rằng chốn từng biết đến chúng nay không còn nhận ra chúng nữa, thì vẫn tồn tại một khoảng cách vô tận giữa những kẻ mà sự hiện diện ngắn ngủi từng là một phước lành—tựa làn sương mai ở Eden bốc lên từ mặt đất để tưới mát khu vườn—với những kẻ mà cõi trôi qua chỉ ghi nhận họ như một bóng râm trôi nổi và đổi thay, những kẻ mà án phạt từ thiên thượng dành cho họ chính là “những cái giếng không nước; những đám mây bị bão cuốn đi, dành sẵn cho sự tối tăm mịt mùng đời đời.”
Tuy nhiên, đối với những ai trong chúng ta đã sống đủ lâu để đưa ra một đánh giá xác đáng về tốc độ của những đổi thay đang từng giờ, với thảm họa ngày càng leo thang, tự bộc lộ trong luật lệ, nghệ thuật và tín điều của nhân loại, tôi thiết nghĩ rằng ít nhất là lúc này, nếu chưa từng có lúc nào trước đây, những suy tư về bản chất thực sự của đời sống chúng ta, cùng với sức mạnh và trách nhiệm của nó, phải hiện lên với một vẻ nghiêm nghị và bi thương tột cùng. Và dẫu tôi biết rằng cảm xúc này trong tâm trí tôi càng trở nên sâu sắc hơn bởi sự thất vọng, tình cờ thay, đã đeo bám phần lớn những hoài bão ấp ủ của tôi, tôi không vì thế mà hoài nghi chính cảm xúc ấy, dẫu tôi vẫn tự cảnh giác trước mức độ phóng đại của nó; trái lại, tôi tin rằng trong những thời kỳ nỗ lực mới và biến động dữ dội, sự thất vọng chính là một liều thuốc lành; và rằng ẩn sâu trong đó, cũng giống như ánh hoàng hôn được Titian vô cùng yêu mến, chúng ta có thể nhìn ngắm màu sắc của vạn vật với sự thật sâu sắc hơn dưới ánh nắng chói chang nhất. Và bởi vì những chân lý về các tác phẩm của con người mà tôi muốn mang đến trước quý vị ngày hôm nay, phần lớn đều là những điều buồn bã, dẫu đồng thời cũng mang tính khích lệ; và bởi vì tôi cũng tin rằng những trái tim Ireland nhân hậu của quý vị sẽ hưởng ứng nồng nhiệt hơn với sự bày tỏ chân thực về một cảm xúc cá nhân, thay vì phần thuyết giảng về một nguyên lý trừu tượng, tôi xin phép được tự do thổ lộ về những nguyên nhân gây tiếc nuối của chính mình, ở mức độ đủ để quý vị có thể châm chước một cách công bằng cho điều mà, tùy theo sự đồng cảm của quý vị, sẽ gọi là sự cay đắng hay sự uyên bác của một tâm trí đã từ bỏ những hy vọng tốt đẹp nhất và từng bị đánh bại trong các mục tiêu ưu ái của mình.
Tôi đã dành mười năm rực rỡ nhất cuộc đời mình, (từ tuổi hai mươi đến tuổi ba mươi,) để nỗ lực chứng minh sự xuất sắc trong tác phẩm của người mà tôi tin tưởng, và tin tưởng hoàn toàn đúng đắn, là họa sĩ vĩ đại nhất của các trường phái Anh kể từ thời Reynolds. Lúc bấy giờ, tôi có niềm tin tuyệt đối vào sức mạnh của mọi chân lý vẻ đẹp để cuối cùng rồi sẽ chiến thắng, và chiếm lấy vị trí xứng đáng của nó trong sự hữu ích cùng niềm vinh dự; và tôi đã đấu tranh để đưa tác phẩm của người họa sĩ ấy lên vị trí đúng đắn đó, khi ông vẫn còn sống. Nhưng ông hiểu rõ hơn tôi về sự vô ích của việc bàn luận về những gì mà người ta không thể tự mình nhìn thấy. Ông luôn can ngăn tôi bằng thái độ khinh miết, ngay cả khi ông cảm ơn tôi—và ông đã qua đời trước khi cả những hiệu ứng hời hợt từ công sức của tôi kịp hiển hiện. Dẫu vậy, tôi vẫn tiếp tục tiến bước, nghĩ rằng ít nhất mình cũng có thể hữu ích với công chúng, nếu không thể giúp ích cho ông, trong việc chứng minh tài năng của ông. Những cuốn sách của tôi bắt đầu được bàn tán đôi chút. Giá tranh hiện đại nói chung đã tăng lên, và tôi bắt đầu cảm nhận niềm vui từ ý thức về một chiến thắng từng bước, thì may mắn hay bất hạnh thay, một cơ hội thử thách trọn vẹn đã thức tỉnh tôi ngay lập tức, và mãi mãi. Các Ủy viên của Phòng Trưng bày Quốc gia đã ủy quyền cho tôi sắp xếp các bức vẽ của Turner ở đó, đồng thời cho phép tôi chuẩn bị ba trăm bản mẫu các nghiên cứu từ thiên nhiên của ông để triển lãm tại Kensington. Tại Kensington, chúng đã và đang được đặt để triển lãm; nhưng chúng lại chẳng hề được trưng bày, bởi căn phòng treo chúng lúc nào cũng trống hoác.
Chà—điều này lập tức cho tôi thấy rằng mười năm cuộc đời ấy của tôi đã hoài phí, xét theo mục đích trọng tâm của nó. Về điều đó, tôi không quá bận tâm; ít nhất tôi đã nắm vững công việc của chính mình một cách thấu đáo, và giờ đây, theo như sự suy tưởng ngây thơ của mình, sau bài học như vậy, tôi có thể vận dụng kiến thức với hiệu quả tốt hơn. Nhưng điều tôi thực sự bận tâm chính là phát hiện—đối với tôi là vô cùng kinh hoàng—rằng thiên tài rực rỡ nhất trong nghệ thuật có thể được Chúa định đoạt cho phép lao động và lụi tàn trong vô ích; rằng chính trong sự tinh tế của nó lại có thể ẩn chứa điều gì đó khiến nó trở nên vô hình trước những đôi mắt bình thường; nhưng song hành cùng sự xuất sắc kỳ lạ ấy, những khiếm khuyết có thể hòa lẫn vào và trở nên chết chóc chẳng kém phần vô ích so với các đức tính; rằng vinh quang của nó vốn chóng tàn chẳng khác chi sự vô hình, và ân huệ cùng sự duy dáng của nó có thể đối với chúng ta chẳng khác nào tuyết giữa mùa hè hay mưa trong mùa gặt.
Đó là điều bí ẩn đầu tiên về sự sống đối với tôi. Nhưng, trong khi năng lượng lớn nhất của tôi được dồn cho việc nghiên cứu hội họa, tôi đã đầu tư thêm nỗ lực phụ trợ, thận trọng hơn dẫu ít nhiệt huyết hơn, vào lĩnh vực kiến trúc; và ở phương diện này, tôi không thể phàn nàn vì thiếu sự đồng cảm. Trong số vài lý do cá nhân khiến tôi mong muốn được thực hiện bài giảng khép lại chủ đề nghệ thuật này tại đây, trên đất Ireland, một trong những lý do chính là vì khi đọc nó, tôi sẽ được đứng gần công trình kiến trúc tuyệt đẹp—trường kỹ thuật thuộc trường đại học của quý vị—đứa con tinh thần đầu tiên mà tôi hân hoan chứng kiến được hiện thực hóa từ những nguyên lý mà cho đến lúc đó, tôi vẫn đang nỗ lực truyền dạy! Nhưng hỡi ôi, giờ đây nó đối với tôi chẳng khác nào một đài tưởng niệm được chạm trổ lộng lẫy dành cho một trong những tâm hồn nhiệt thành nhất từng hiến dâng cuộc đời cho nghệ thuật, và là một trong những người bạn chân thành, đáng yêu nhất của tôi, Benjamin Woodward. Và không chỉ ở Ireland này, tôi mới nhận được sự giúp đỡ từ sự đồng cảm và thiên tài của người Ireland. Khi một người bạn khác, Sir Thomas Deanes, cùng ông Woodward, được giao trọng trách xây dựng viện bảo tàng ở Oxford, những chi tiết xuất sắc nhất của công trình đã được thực hiện bởi các nhà điêu khắc sinh ra và trưởng thành tại đây; và ô cửa sổ đầu tiên ở mặt tiền công trình—nơi khai mở việc nghiên cứu khoa học tự nhiên ở Anh trong tình bằng hữu đích thực với văn chương—đã được chạm khắc theo bản thiết kế của tôi bởi một nhà điêu khắc người Ireland.
Quý vị có lẽ sẽ cho rằng không ai được phép nói về sự thất vọng, khi mà ngay cả trong một lĩnh vực lao động, họ đã được ban cho quá nhiều thành công. Giá như ông Woodward giờ đây đang đứng cạnh tôi, tôi đã chẳng thốt lên những lời như thế; nhưng tâm hồn dịu dàng và nhiệt huyết của ông đã bị cắt đứt khỏi việc hoàn thành các hoài bão của mình, và công trình chúng ta cùng tạo dựng giờ đây đã trở thành vô nghĩa. Tương lai có lẽ sẽ khác đi; nhưng nền kiến trúc mà chúng ta nỗ lực giới thiệu lại hoàn toàn mâu thuẫn với sự xa hoa vô lối, cơ giới hóa làm biến dạng, và cảnh khốn cùng nhếch nhác của các đô thị hiện đại; giữa những hình thái tạo dựng của thời đại, được hỗ trợ, đặc biệt là ở Anh, bởi cảm thức giáo hội, nó thực sự đã đạt được chút tiếng tăm; và đôi khi phía sau lò luyện động cơ hay bờ kè đường sắt, quý vị có thể nhận ra sự lạc lõng đầy bi thương trong vẻ duyên dáng chớp nhoáng của nó, và phải nhọc nhằn lắm mới giải mã được những họa tiết hoa văn chạm trổ nay đã nghẹt thở vì nhọ nồi. Tôi cảm thấy mình có trách nhiệm với những trường phái mà tôi yêu mến, chỉ vì những tổn thương giáng lên họ. Tôi nhận ra rằng phần sức mạnh mới mẻ này của mình cũng đã bị tiêu tốn trong vô ích; và từ giữa những con đường bằng sắt, những cung điện bằng thủy tinh, cuối cùng tôi đã co mình rút lui trở về với những đường nét điêu khắc trên vách núi và sắc màu của đóa hoa.
Và tôi vẫn có thể kể về những thất bại, những thất bại lặp đi lặp lại khi năm tháng trôi qua; nhưng tôi đã làm phiền sự kiên nhẫn của quý vị đủ để phần nào phơi bày những nguyên nhân dẫn đến sự nhụt chí của tôi. Giờ đây, hãy để tôi kể cho quý vị nghe một cách điềm tĩnh hơn về hệ quả của chúng. Quý vị đều biết có một khuynh hướng trong tâm trí của nhiều người, khi họ gặp phải những thất vọng nặng nề trong các mục đích chính của cuộc đời, là họ cảm thấy, và có lẽ vừa để cảnh báo vừa để chế giễu, tuyên bố rằng bản thân cuộc đời chỉ là một sự hão huyền. Bởi vì cuộc đời đã làm họ thất vọng, họ nghĩ rằng bản chất của nó luôn là sự thất vọng, hoặc cùng lắm là niềm vui chỉ có thể được nắm bắt bằng trí tưởng tượng; rằng làn mây cuộc đời không chứa đựng sức mạnh hay ngọn lửa nào bên trong; mà chỉ là một đám mây được tô vẽ để ngắm nhìn rồi lại khinh miệt. Quý vị đều biết nhà thơ Pope đã diễn tả khía cạnh tư tưởng cụ thể này một cách tinh tế nhường nào:—
“Giữa lúc ấy, ý kiến dát lên bằng muôn tia sáng,
Những đám mây tô vẽ làm đẹp cho ngày tháng chúng ta;
Mỗi nỗi khát khao hạnh phúc được hy vọng bù đắp,
Và mọi khoảng trống giác quan đều được khỏa lấp bởi niềm kiêu hãnh.
Hy vọng dựng xây nhanh chẳng kém Tri thức hủy diệt;
Trong chiếc cốc của Sự Khờ Khải, bọt bóng niềm vui vẫn cười khúc khích.
Niềm vui này qua đi, niềm vui khác ta lại giành lấy,
Và chẳng có sự hão huyền nào được ban ra một cách vô ích.”
Nhưng tác động của sự thất bại đối với tâm trí tôi lại hoàn toàn trái ngược với điều đó. Cuộc đời càng làm tôi thất vọng bao nhiêu, nó lại càng trở nên trang nghiêm và kỳ diệu bấy nhiêu đối với tôi. Trái ngược với câu nói của Pope, dường như sự phù vân của cuộc đời quả thực đã được ban tặng không phải là vô ích; mà đằng sau tấm màn che của nó còn ẩn chứa một điều gì đó vốn không phải là hư ảo. Cuộc đời đối với tôi không còn là một đám mây được tô vẽ, mà là một thực thể khủng khiếp và không thể xuyên thấu: không phải là ảo ảnh tan biến mỗi khi tôi đến gần, mà là một cột mây tối tăm, nơi tôi bị cấm không được bước tới. Bởi tôi nhận ra rằng cả thất bại của chính tôi, lẫn những thành công trong những chuyện vặt vãnh—thứ mà trong vinh quang nghèo nàn của nó đối với tôi còn tệ hơn cả thất bại—đều bắt nguồn từ việc thiếu đi sự nỗ lực đủ chân thành để thấu hiểu toàn bộ quy luật cũng như ý nghĩa của sự tồn tại, và đưa nó đến một cái kết cao cả, xứng đáng; cũng như mặt khác, tôi ngày càng thấy rõ hơn rằng mọi thành công bền vững trong nghệ thuật, hay trong bất kỳ ngành nghề nào khác, đều xuất phát từ việc kiểm soát các mục đích thấp kém hơn, không phải bằng sự xác tín về tính hư vô của chúng, mà bằng một đức tin trang nghiêm vào sức mạnh đang tiến bước của bản chất con người, hoặc vào lời hứa hẹn—dù được lĩnh hội mơ hồ đến đâu—rằng phần phàm trần của nó rồi sẽ có ngày bị nuốt chửng bởi sự bất tử; và rằng thực chất, bản thân nghệ thuật chưa bao giờ đạt được bất kỳ sức mạnh hay vinh quang sống còn nào, ngoại trừ trong nỗ lực tuyên bố sự bất tử ấy, và trong sự phụng sự hoặc là cho một tôn giáo vĩ đại và chân chính, hoặc là cho một chủ nghĩa yêu nước vị tha cùng thứ luật lệ của đời sống quốc gia vốn phải là nền tảng của tôn giáo.
Không có điều gì tôi từng nói lại chân thực hay cần thiết hơn—không có điều gì bị hiểu lầm hoặc áp dụng sai lệch nhiều hơn—so với lời khẳng định mạnh mẽ của tôi rằng nghệ thuật tự thân nó không bao giờ có thể đúng đắn, trừ khi động lực của nó đúng đắn. Điều đó bị hiểu lầm theo cách này: những họa sĩ yếu kém, những kẻ chưa bao giờ học lấy nghề của mình và không thể vẽ nổi một đường nét chuẩn xác, cứ liên tục tìm đến tôi và kêu lên rằng:— “Xin hãy nhìn bức tranh này của tôi; chắc chắn nó phải rất đẹp, tôi đã có một động lực tuyệt vời làm sao. Tôi đã dồn trọn tâm can vào đó và mất nhiều năm để suy ngẫm về cách thể hiện.” Chà, câu trả lời duy nhất dành cho những con người này—nếu người ta nhẫn tâm cất lên—đó là: “Thưa anh, anh chẳng thể suy ngẫm về bất cứ điều gì trong bất kỳ khoảng thời gian nào—anh không có cái đầu để làm việc đó; và dẫu anh có những động lực cao đẹp, đủ mạnh để khiến anh tự thiêu trong ngọn lửa chậm, nếu chỉ với điều kiện trước tiên anh phải vẽ được một bức tranh, thì anh vẫn không thể vẽ nổi nó, hay thậm chí nửa inch của nó; anh không có đôi tay để làm việc đó.”
Nhưng, chúng ta càng phải dứt khoát hơn khi nói với những người thực sự biết rõ nghề của mình, hoặc có thể biết nếu họ muốn:— “Thưa anh, anh sở hữu năng khiếu này, và là một năng khiếu vô cùng mạnh mẽ; hãy đảm bảo rằng anh dùng nó để phụng sự quốc gia mình một cách trung thành. Đó là một sự phó thác lớn lao hơn cả tàu thuyền và quân đội: anh có thể vứt bỏ chúng, nếu anh là chỉ huy của họ, với tội phản bội nhân dân ít hơn so với việc anh vứt bỏ chính sức mạnh huy hoàng của mình và dùng nó để phụng sự ác quỷ thay vì con người. Tàu thuyền và quân đội anh có thể thay thế nếu chúng bị mất đi, nhưng một trí tuệ lớn lao, một khi bị lạm dụng, sẽ trở thành lời nguyền cho trái đất này đến muôn đời.”
Đó là điều tôi hàm ý khi nói rằng nghệ thuật phải có động lực cao cả. Tôi cũng từng nói về chúng rằng nghệ thuật chưa bao giờ hưng thịnh, và cũng không thể hưng thịnh, trừ khi chúng có mục đích chân chính như vậy, và được hiến dâng cho việc tuyên bố chân lý hoặc luật lệ thiêng liêng. Thế nhưng tôi cũng nhận ra rằng chúng đã luôn thất bại trong sự tuyên bố ấy—rằng thơ ca, điêu khắc và hội họa, dẫu chỉ vĩ đại khi chúng phấn đấu dạy chúng ta điều gì đó về các vị thần, chưa bao giờ dạy chúng ta bất cứ điều gì đáng tin cậy về các vị thần, mà luôn phản bội sự phó thác của mình vào thời khắc khủng hoảng, và khi đạt đến đỉnh cao sức mạnh, chúng lại trở thành kẻ phục vụ cho sự kiêu ngạo cùng dục vọng. Và tôi cũng cảm nhận được, với nỗi kinh ngạc ngày càng tăng, sự thờ ơ không thể khuất phục trong chính chúng ta và những người lắng nghe, không kém gì ở những người thầy ấy; và rằng trong khi sự khôn ngoan và tính đúng đắn của mọi hành động cũng như nghệ thuật sống chỉ có thể đồng điệu với sự thấu hiểu đúng đắn về mục đích của sự sống, chúng ta lại đều chìm đắm như trong một giấc mơ uể oải—trái tim mỡ màng, đôi mắt nặng trĩu, và đôi tai khép kín, sợ rằng nguồn cảm hứng từ bàn tay hay giọng nói sẽ chạm đến mình—sợ rằng chúng ta sẽ nhìn bằng đôi mắt, thấu hiểu bằng con tim, và được chữa lành.
Sự thờ ơ mãnh liệt này ở tất cả chúng ta là điều bí ẩn lớn đầu tiên của sự sống; nó ngáng đường mọi nhận thức, mọi đức tính. Ta không sao khiến bản thân cảm thấy đủ kinh ngạc về điều đó. Việc những nghề nghiệp hay trò tiêu khiển của cuộc đời không có mục đích là điều có thể hiểu được; nhưng—Việc chính cuộc đời lại chẳng có mục đích—rằng chúng ta chẳng màng tìm hiểu xem nó dẫn đến đâu, cũng không thèm đề phòng việc nó bị tước đoạt khỏi chúng ta vĩnh viễn—quả thực là một điều kỳ lạ. Bởi vì hãy giả định rằng tôi có thể gọi tên bất kỳ ai trong thính phòng này vào lúc này và thông báo chắc chắn với anh ta rằng tôi biết một gia sản kếch xù vừa được để lại cho anh ta theo một số điều kiện kỳ lạ; nhưng dẫu tôi biết nó rất lớn, tôi lại không biết nó lớn đến nhường nào, hay thậm chí nó ở đâu—liệu ở Đông Ấn hay Tây Ấn, ở nước Anh, hay tận phía bên kia địa cầu. Tôi chỉ biết đó là một gia sản rộng lớn, và có khả năng anh ta sẽ mất trắng nó nếu không sớm tìm hiểu xem những điều kiện nào đã đi kèm khi người ta để lại nó cho mình. Giả sử tôi có thể khẳng định điều này một cách chắc chắn với bất kỳ người đàn ông nào trong cử tọa này, và anh ta biết rằng tôi không nói mà không có căn cứ, liệu anh ta có chịu bằng lòng với thứ kiến thức mơ hồ đó, trong khi vẫn có bất kỳ cách nào để thu thập thêm thông tin? Chẳng phải anh ta sẽ dốc cạn mọi năng lượng để tìm kiếm chút dấu vết của sự thật, và không chịu nghỉ ngơi cho đến khi xác định được nơi chốn này ở đâu, và nó trông ra sao hay sao? Và giả sử anh ta còn trẻ, và tất cả những gì anh ta có thể khám phá qua nỗ lực tột cùng của mình là gia sản ấy sẽ không bao giờ thuộc về anh ta, trừ khi anh ta kiên trì, trong suốt những năm thử thách nhất định, một cuộc đời ngăn nắp và chăm chỉ; nhưng bù lại, tùy theo mức độ đúng đắn trong hạnh kiểm của mình, phần gia sản được phân chia cho anh ta sẽ lớn hơn hoặc nhỏ hơn, nghĩa là nó phụ thuộc hoàn toàn vào cách hành xử của anh ta từ ngày này qua ngày khác để quyết định xem anh ta nhận được mười ngàn một năm, ba mươi ngàn một năm, hay chẳng nhận được gì sất—chẳng phải quý vị sẽ thấy thật kỳ lạ nếu người thanh niên ấy không bao giờ bận tâm để thỏa mãn các điều kiện dưới bất kỳ hình thức nào, thậm chí chẳng thèm biết người ta yêu cầu gì ở mình, mà cứ sống đúng theo cách anh ta muốn, chẳng màng hỏi han xem cơ hội sở hữu gia sản của mình đang tăng lên hay đang vụt mất hay sao? Chà, quý vị đều biết rằng điều này đang diễn ra thực sự và từng chữ một đối với phần lớn những người có học thức hiện đang sống tại các quốc gia theo đạo Thiên Chúa. Hầu như mọi người đàn ông và phụ nữ trong bất kỳ tập thể nào như thế này, bề ngoài đều tuyên bố mình tin tưởng—và một số lượng lớn không thể nghi ngờ nghĩ rằng họ tin tưởng—nhiều hơn thế rất nhiều; không chỉ rằng một gia sản hoàn toàn vô hạn đang chờ đón họ ở phía trước nếu họ làm hài lòng Người Nắm Giữ nó, mà còn cả mặt trái vô tận của một sự sở hữu như thế—một gia sản đau khổ vĩnh hằng—đang chờ đợi họ nếu họ làm phật lòng Chủ Đất vĩ đại này, Chủ Trời vĩ đại này. Thế nhưng trong số một ngàn người, chẳng có lấy một linh hồn con người nào chịu bận tâm suy nghĩ, dù chỉ mười phút trong ngày, xem gia sản ấy nằm ở đâu, nó đẹp đẽ nhường nào, hay họ sẽ sống một cuộc đời như thế nào trong đó, hoặc họ phải dẫn dắt cuộc đời ra sao để có được nó.
Quý vị tưởng rằng mình quan tâm đến việc này ư: quý vị thờ ơ đến mức có lẽ vào khoảnh khắc này, nhiều người trong quý vị đang tỏ ra khó chịu với tôi vì cứ bàn về vấn đề đó! Quý vị đến đây để nghe về Nghệ thuật của thế giới này, chứ không phải về Sự sống ở thế giới mai sau, và quý vị bực bội với tôi vì cứ nói về những điều mà quý vị có thể nghe thấy vào bất kỳ ngày Chủ nhật nào trong nhà thờ. Nhưng đừng sợ. Tôi sẽ kể cho quý vị nghe một vài điều trước khi quý vị rời đi, về tranh vẽ, về đồ chạm trổ, về đồ gốm, và những thứ khác mà quý vị thích nghe hơn là thế giới bên kia. Thậm chí, có lẽ quý vị sẽ nói rằng: “Chúng tôi muốn anh bàn về tranh ảnh và đồ gốm, bởi vì chúng tôi chắc chắn rằng anh biết đôi điều về chúng, còn thế giới bên kia thì anh chẳng biết gì sất.” Chà—tôi không biết. Điều đó hoàn toàn đúng. Nhưng chính sự kỳ lạ và bí ẩn mà tôi đang giục quý vị lưu tâm lại nằm ở chỗ này—rằng tôi không biết;—và quý vị cũng vậy. Quý vị có thể trả lời không chút do dự một câu hỏi táo bạo nào về thế giới bên kia không?—Quý vị có chắc chắn có thiên đường không? Chắc chắn có địa ngục không? Chắc chắn rằng con người đang rơi ngay trước mắt quý vị qua những vỉa hè trên các con đường này để xuống ngọn lửa đời đời, hay chắc chắn rằng họ không rơi? Chắc chắn rằng khi cái chết đến, quý vị sẽ được giải thoát khỏi mọi đau khổ, được ban cho mọi đức tính, được phú bang mọi phúc hạnh, và được nâng lên để cùng chung sống đời đời với một vị Vua mà so với Ngài, các vị vua trên trái đất này chỉ cào cào châu chấu, và các quốc gia chỉ như bụi dưới chân Ngài? Quý vị có chắc chắn điều này không? Hay nếu không chắc chắn, liệu có ai trong chúng ta buồn bận tâm để làm cho nó chắc chắn không? Và nếu không, thì bất cứ điều gì chúng ta làm làm sao có thể đúng đắn—bất cứ điều gì chúng ta suy nghĩ làm sao có thể khôn ngoan? Nào có vinh quang gì trong những loại nghệ thuật giải trí cho ta, hay lợi lộc gì trong những tài sản làm ta thỏa mãn?
Đây há chẳng phải là một điều huyền bí của sự sống sao?
Nhưng hơn thế nữa, quý vị có lẽ còn nghĩ rằng đó là một sự sắp đặt nhân từ dành cho đại đa số con người khi họ không quá tha thiết hay lo lắng suy ngẫm về những câu hỏi tương lai như vậy, bởi vì công việc hằng ngày sẽ chẳng thể hoàn thành nếu loại suy nghĩ này được tất cả chúng ta dành cho ngày mai. Cứ cho là thế đi; nhưng ít nhất chúng ta có thể kỳ vọng rằng những người vĩ đại nhất và khôn ngoan nhất trong số chúng ta—những người hiển nhiên được chỉ định làm thầy của phần còn lại—sẽ tự tách mình ra để tìm kiếm bất cứ điều gì có thể được biết chắc chắn về vận mệnh tương lai của giống loài họ; và truyền dạy điều này không phải bằng một phương thức hùng biện hay mơ hồ nào, mà bằng những từ ngữ dung dị và kiên quyết nhất.
Giờ đây, những đại diện tiêu biểu nhất của những người từng nỗ lực trong kỷ nguyên Thiên Chúa giáo để tìm kiếm những điều sâu thẳm này và thuật lại chúng, chính là Dante và Milton. Không có ai sánh được với họ về sự thấu đáo trong tư duy, về khả năng làm chủ ngôn từ. Xin lưu ý rằng tôi hiện không nói đến những cá nhân được biệt riêng trong bất kỳ chức vụ linh mục hay mục vụ nào, để truyền đạt cho chúng ta các tín điều hoặc giáo lý; mà nói đến những con người cố gắng khám phá và bày tỏ, trong giới hạn mà trí tuệ con người có thể đạt được, những sự thật về thế giới bên kia. Các nhà thần học có lẽ có thể dạy chúng ta cách để đến đó, nhưng chỉ có hai nhà thơ này mới nỗ lực một cách mạnh mẽ để khám phá, hoặc dùng những từ ngữ xác định để tuyên bố, những gì chúng ta sẽ nhìn thấy và trở thành ở đó; hay thế giới thượng giới và hạ giới ấy đang và đã được cư ngụ ra sao.
Và họ đã kể cho chúng ta những gì? Bản tường thuật của Milton về sự kiện quan trọng nhất trong toàn bộ hệ thống vũ trụ của ông, sự sa ngã của các thiên thần, hiển nhiên là điều mà chính ông cũng không thể tin nổi; và càng như thế hơn khi nó hoàn toàn dựa trên, và phần lớn bị làm cho lu mờ, suy thoái từ bản tường thuật của Hesiod về cuộc chiến quyết định giữa các vị thần trẻ tuổi với phe Titan. Phần còn lại trong thơ của ông là một vở kịch mang tính hội họa, trong đó mọi thủ pháp phát minh đều được sử dụng một cách hữu ý và hiển nhiên; không một sự thật đơn lẻ nào được, dẫu chỉ trong khoảnh khắc, hình dung là có thể đứng vững bởi bất kỳ đức tin sống động nào. Quan niệm của Dante mãnh liệt hơn nhiều, và tự bản thân ông, vào thời điểm đó, không thể trốn tránh; nó quả thực là một khải thị, nhưng chỉ là một khải thị, và là một trong những giấc mơ hoang đường nhất từng mê hoặc một linh hồn—một giấc mơ trong đó mọi hình thái kỳ dị hay ảo tưởng của truyền thống ngoại giáo được làm mới lại, và tô điểm; đồng thời vận mệnh của Giáo hội Thiên Chúa giáo, dưới những biểu tượng thiêng liêng nhất của chúng, lại trở nên hoàn toàn lệ thuộc vào việc ca tụng, và chỉ có thể được thấu hiểu nhờ sự trợ giúp của một thiếu nữ Florence thân thương.
Tôi nói thật với quý vị rằng, khi tôi nỗ lực đấu tranh nhiều hơn với thứ sự thờ ơ và trạng thái xuất thần kỳ lạ trong chính mình, đồng thời thức tỉnh trước ý nghĩa và sức mạnh của cuộc sống, tôi cảm thấy ngày càng kinh ngạc hơn khi những con người như thế lại dám đùa giỡn với những chân lý trân quý nhất (hoặc những sự sai trái chết chóc nhất) mà qua đó toàn bộ nhân loại lắng nghe họ có thể được khai sáng, hoặc bị lừa dối;—khi mà toàn thế giới là khán thính giả của họ đến muôn đời, với đôi tai hào hứng và trái tim rạo rực;—thế nhưng, đối với dòng người phục tùng vô tận ấy, cùng những đám đông kế tiếp nhau đời này qua đời khác, đang khao khát bánh sự sống, họ lại chỉ trỗi lên những khúc điệu hòa âm ngọt ngào; dùng danh pháp phô trương để trang hoàng cho hội đồng địa ngục; gảy cây đàn luýt của kẻ lang thang ngâm thơ theo quỹ đạo của các vì sao; và lấp đầy những khoảng không của cõi vĩnh hằng—nơi các nhà tiên tri từng che mặt và các thiên thần khát khao ngắm nhìn—bằng những con rối vô hồn của trí tưởng tượng kinh viện cùng những ánh sáng u sầu của đức tin cuồng loạn đặt vào ái tình phàm trần đã mất của họ.
Đây há chẳng phải là một điều huyền bí của sự sống sao?
Nhưng còn hơn thế nữa. Chúng ta phải ghi nhớ rằng cả hai vị thầy vĩ đại này đều bị bẻ cong tâm tính và cản trở trong cuộc hành trình tìm kiếm chân lý. Họ là những con người của đấu tranh trí tuệ, bất lực, do sự tăm tối của các cuộc tranh cãi hoặc áp lực từ nỗi đau cá nhân, trong việc nhận thức đâu là ranh giới mà tham vọng của chính họ đã bóp méo những lời giảng dạy về đạo luật luân lý; hay nỗi thống khổ của chính họ đã hòa lẫn vào sự phẫn nộ trước những hành vi vi phạm đạo luật ấy. Nhưng còn có những con người vĩ đại hơn thế—với tâm hồn thuần khiết—quá vĩ đại để vướng vào tranh đấu. Những con người, như Homer và Shakespeare, có cá tính lu mờ đến mức nó biến mất qua các thế hệ mai sau, trở nên mờ ảo như truyền thuyết về một vị thần ngoại giáo đã lụi tàn. Do đó, họ là những con người có cái nhìn không vấy bẩn, không phán xét, nơi toàn bộ bản chất con người tự phơi bày trong một sự yếu đuối đầy bi thương mà họ không muốn đấu tranh để chống lại; hoặc trong sức mạnh bi thảm và chóng tàn mà họ không dám ngợi ca. Và toàn bộ Nền văn minh Ngoại giáo lẫn Thiên Chúa giáo vì thế đều trở thành đối tượng chịu sự chi phối của họ. Chẳng quan trọng việc chúng ta đã đọc ít hay nhiều về Homer hay Shakespeare; vạn vật xung quanh chúng ta, về mặt thực chất hay tư tưởng, đều đã được nhào nặn bởi họ. Mọi quý ông Hy Lạp đều được giáo dục dưới mái trường của Homer. Mọi quý ông La Mã, qua văn chương Hy Lạp. Mọi quý ông Ý, Pháp và Anh, qua văn chương La Mã cùng những nguyên lý của nó. Về tầm vóc của Shakespeare, tôi chỉ xin nói rằng thước đo trí tuệ của mọi con người sinh ra sau đó, trong các lĩnh vực tư duy sáng tạo, đều có thể được ấn định tương ứng với mức độ mà họ từng được Shakespeare dạy dỗ. Chà, hai con người ấy, những tâm điểm của trí tuệ phàm trần, đã truyền đạt cho chúng ta niềm xác tín nào về những gì mà trí tuệ ấy cần phải thấu triệt nhất? Hy vọng của họ là gì—vương miện hoan hỉ của họ là chi? Họ có những lời khuyên nhủ nào dành cho chúng ta, hay những lời quở trách nào? Điều gì nằm gần nhất với trái tim họ và sai khiến những ngôn từ bất tử của họ? Họ có chút bình an nào để hứa hẹn cho sự bồn chồn của chúng ta—chút sự cứu rỗi nào cho nỗi khốn cùng của chúng ta?
Hãy xét đến Homer trước tiên, và ngẫm xem liệu có hình ảnh nào bi thảm hơn về số phận con người ngoài câu chuyện vĩ đại của Homer. Những nét chính trong tính cách của Achilles chính là khao khát công lý mãnh liệt và tình cảm dịu dàng sâu sắc. Và trong khúc ca cay đắng ấy của sử thi Iliad, con người này, dẫu được sự trợ giúp không ngừng từ vị thần khôn ngoan nhất và mang trong tim ngọn lửa khao khát công lý, cuối cùng vẫn trở thành kẻ bất công nhất trong số những con người nhờ vào niềm đam mê sai trái; và dẫu tràn ngập sự dịu dàng sâu thẳm nhất trong tâm hồn, ông vẫn trở nên tàn nhẫn nhất cũng bởi niềm đam mê sai trái ấy. Cực đoan như nhau trong cả tình yêu lẫn tình bạn, ông đánh mất trước tiên là người tình, rồi đến người bạn; vì người tình, ông phó mặc các đội quân của quê hương mình cho cái chết; vì người bạn, ông từ bỏ tất cả. Liệu một người có hy sinh mạng sống vì bạn mình chăng? Phải—thậm chí vì người bạn đã khuất, Achilles này, dẫu mang dòng máu nữ thần và được nữ thần dạy dỗ, vẫn từ bỏ vương quốc, đất nước và cả sinh mạng của mình—ném cả kẻ vô tội lẫn kẻ có tội, cùng với chính bản thân ông, vào chung một vực thẳm tàn sát, và cuối cùng ngã xuống dưới tay kẻ thù đê hèn nhất.
Đây há chẳng phải là một điều huyền bí của sự sống sao?
Nhưng vậy thì, thông điệp gửi đến chúng ta từ nhà thơ của chính chúng ta, kẻ thấu triệt tâm can, sau một ngàn rưỡi năm đức tin Thiên Chúa giáo được ghi nhận qua những nấm mồ của nhân loại là gì? Những lời thơ của ông có vui tươi hơn nhà thơ ngoại giáo không—hy vọng của ông có gần kề hơn—niềm tin của ông có chắc chắn hơn—cách lý giải của ông về số phận có hạnh phúc hơn không? Ôi, không! Ông khác biệt với nhà thơ ngoại giáo chủ yếu ở điểm này—rằng ông không nhận diện bất kỳ vị thần nào ở gần bên để giải cứu; và rằng bởi những ngẫu nhiên vụn vặt—bởi sự dại dột trong khoảnh khắc—bởi thông điệp bị truyền sai—bởi sự bạo ngược của kẻ ngốc—hay cái bẫy của kẻ phản bội, những con người mạnh mẽ và chính trực nhất đều bị đẩy đến diệt vong và bỏ mạng mà không có lấy một lời hy vọng. Quả thực, như một phần trong cách khắc họa nhân vật, ông gán sức mạnh và sự khiêm nhường của lòng sùng kính thường nhật cho những kẻ dịu dàng và chính trực. Giấc lâm của Katharine rực rỡ với những khải thị về các thiên thần; và vị vua chiến binh vĩ đại, đứng bên vài bề tôi tử trận của mình, thừa nhận sự hiện diện của Bàn Tay có thể cứu rỗi dù bằng nhiều hay ít người. Nhưng hãy quan sát rằng đối với những ai suy ngẫm với tâm hồn sâu sắc nhất, và đau thương với nỗi niềm sâu sắc nhất, lại chẳng hề có những lời văn như thế; trong trái tim họ cũng không tồn tại những sự an ủi nào dạng đó. Thay vì cảm thức thường trực về sự hiện diện phù trợ của Thần Linh—thứ vốn xuyên suốt mọi truyền thống ngoại giáo là nguồn sức mạnh anh hùng trong chiến trận, chốn lưu vong, và thung lũng bóng tối của tử thần—chúng ta chỉ tìm thấy ở nhà thơ Thiên Chúa giáo vĩ đại ý thức về một định luật luân lý, qua đó “các vị thần vốn công minh, và dùng chính những thói hư tật xấu dễ chịu của chúng ta làm công cụ để trừng phạt chúng ta;” cùng sự phân định dứt khoát của định mệnh, thứ gói gọn vào khuôn khổ chính xác của phán quyết những gì chúng ta từng khởi đầu một cách yếu đuối và u muội; và ép buộc chúng ta, khi sự thiếu suy nghĩ phục vụ cho mưu đồ của ta và những toan tính sâu kín nhất sụp đổ, phải thốt lên lời thú nhận rằng “có một đấng thần linh nhào nặn nên mục đích của chúng ta, dẫu ta có đẽo gọt chúng thô kệch đến thế nào đi nữa.”
Đây há chẳng phải là một điều huyền bí của sự sống sao?
Cứ cho là như vậy đi. Về cuộc đời con người sắp diễn ra hoặc đang hiện hữu này, những bậc hiết triết tôn giáo chẳng cho ta biết điều gì có thể đặt trọn niềm tin; và những nhà tư tưởng chiêm nghiệm cũng chẳng mang lại điều gì có thể ban cho ta sự bình an. Nhưng vẫn còn một tầng lớp thứ ba mà chúng ta có thể hướng về—những bậc hiền giả thực tế. Chúng ta từng ngồi dưới chân các nhà thơ ca ngợi thiên đường, và họ đã kể cho ta nghe những giấc mơ của họ. Chúng ta từng lắng nghe các nhà thơ ca ngợi trần gian, và họ đã ngâm nga cho ta nghe những khúc điếu văn cùng lời lẽ tuyệt vọng. Nhưng vẫn còn một nhóm người nữa:—những con người không có khả năng mơ mộng, cũng chẳng nhạy cảm với nỗi đau, nhưng kiên định trong mục đích—thành thạo trong kinh doanh; uyên bác trong mọi điều có thể được thấu hiểu (bằng hành động thực tế). Những con người có trái tim và niềm hy vọng đặt trọn vào thế giới hiện tại này, do đó, từ họ, chúng ta chắc chắn có thể học hỏi được ít nhất là cách để sống sao cho tiện lợi trong thế giới ấy vào lúc này. Họ sẽ nói gì với chúng ta, hay phô bày điều gì qua tấm gương của họ? Những vị vua này—những cố vấn này—những chính khách và những kẻ kiến tạo vương quốc—những nhà tư bản và những thương gia, những kẻ đem trái đất cùng bụi trần của nó lên bàn cân. Chắc chắn họ hiểu rõ thế giới; và điều vốn là bí ẩn của sự sống đối với chúng ta lại chẳng là gì đối với họ. Họ chắc chắn có thể chỉ cho chúng ta cách sống trong lúc chúng ta đang sống, và gặt hái từ thế giới hiện tại những điều tốt đẹp nhất.
Tôi nghĩ mình có thể diễn tả câu trả lời của họ một cách tốt nhất bằng cách kể lại một giấc mơ mà tôi từng trải qua. Bởi dẫu tôi không phải là nhà thơ, tôi đôi khi vẫn có những giấc mơ:—tôi mơ thấy mình đang ở trong một bữa tiệc Ngày May của trẻ em, nơi mọi phương thức giải trí đều đã được chuẩn bị sẵn sàng cho các em bởi một người chủ nhà khôn ngoan và nhân hậu. Đó là một ngôi nhà uy nghi, gắn liền với những khu vườn tuyệt đẹp; và lũ trẻ đã được thả tự do trong các căn phòng cũng như khu vườn, chẳng màng bận tâm bất cứ điều gì ngoài việc làm sao để trải qua buổi chiều trong niềm hân hoan. Quả thực, chúng không biết nhiều về những gì sẽ xảy ra vào ngày hôm tới, và tôi nghĩ có một số đứa hơi sợ hãi, bởi vì có khả năng chúng sẽ được gửi đến một ngôi trường mới nơi có những kỳ thi; nhưng chúng đã gạt những suy nghĩ đó ra khỏi đầu hết mức có thể và quyết định tận hưởng niềm vui. Ngôi nhà, tôi đã nói thế, nằm trong một khu vườn xinh đẹp, và trong vườn ngập tràn đủ loại hoa; những thảm cỏ ngọt ngào để nghỉ ngơi; những bãi cỏ phẳng lIiu để nô đùa; những dòng suối cùng cánh rừng dễ chịu; và cả những khu vực đá gồ ghề để leo trèo. Và lũ trẻ đã hạnh phúc trong chốc lát, nhưng chẳng mấy chốc chúng chia tách thành từng nhóm; rồi mỗi nhóm tuyên bố rằng nó sẽ chiếm một góc vườn cho riêng mình và không cho bất kỳ nhóm nào khác bén mảng tới phần đó. Tiếp theo, chúng cãi vã dữ dội xem nên lấy phần nào; và cuối cùng lũ con trai đã xắn tay vào việc, đúng theo bản tính của bọn con trai, một cách “thực tế,” và chiến đấu giữa những luống hoa cho đến khi chẳng còn lại mấy đóa hoa đứng vững; rồi chúng giẫm nát những khoảnh vườn của nhau vì tức tối; còn lũ con gái thì khóc lóc cho đến khi chẳng thể khóc nổi nữa; và cuối cùng tất cả đều nằm lăn ra thở hổn hển giữa đống hoang tàn, chờ đợi thời điểm được đón về nhà vào buổi chiều. [30]
Trong khi đó, lũ trẻ trong nhà cũng đang tự tìm kiếm niềm vui cho riêng mình theo cách của chúng. Đối với chúng, mọi loại hình giải trí trong nhà đều đã được chuẩn bị sẵn: có âm nhạc để chúng khiêu vũ; thư viện rộng mở với đủ loại sách giải trí; một bảo tàng chứa đầy những vỏ sò, động vật và chim chóc kỳ lạ nhất; một xưởng mộc với bàn xoay và dụng cụ thợ mộc dành cho những cậu bé khéo tay; những bộ trang phục lộng lẫy kỳ ảo để các cô bé mặc thử; cùng kính hiển vi, kính vạn hoa và bất kỳ món đồ chơi nào một đứa trẻ có thể tưởng tượng; và chiếc bàn trong phòng ăn chất đầy những món ngon miệng để thưởng thức.
Nhưng, giữa lúc ấy, hai hoặc ba đứa trẻ mang tính “thực tế” hơn chợt nảy ra ý định rằng chúng muốn có những chiếc đinh đầu đồng đính trên ghế; thế là chúng bắt tay vào việc để nhổ chúng ra. Ngay lập tức, những đứa khác, đang đọc sách hoặc ngắm vỏ sò, cũng nổi hứng muốn làm theo; và trong chốc lát, hầu như tất cả lũ trẻ đều đang làm trật khớp ngón tay vì cố nhổ những chiếc đinh đầu đồng. Dù nhổ được bao nhiêu, chúng vẫn chưa thấy thỏa mãn; rồi ai nấy đều muốn có đinh của người khác. Và cuối cùng, những đứa thực sự thực tế và khôn ngoan tuyên bố rằng chẳng có điều gì là quan trọng thực sự vào buổi chiều hôm đó, ngoại trừ việc vơ thật nhiều đinh đầu đồng; và rằng sách vở, bánh trái cùng kính hiển vi tự thân chúng chẳng có chút ích lợi gì, mà chỉ hữu dụng nếu chúng có thể đổi lấy đầu đinh. Cuối cùng, chúng bắt đầu đánh nhau vì đầu đinh, giống như cách những đứa khác đã đánh nhau vì những khoảnh vườn. Chỉ thỉnh thoảng ở góc này góc nọ, một đứa bị ruồng bỏ co ro vào một góc, cố tìm chút yên tĩnh với cuốn sách giữa tiếng ồn ào; thế nhưng tất cả những đứa thực tế chẳng màng đến điều gì khác ngoài việc đếm đầu đinh suốt cả buổi chiều—thậm chí dẫu chúng biết mình sẽ không được phép mang theo dù chỉ một núm đồng duy nhất ra về. Nhưng không—đó là cuộc tranh giành—“Ai có nhiều đinh nhất? Ta có một trăm, và anh có năm mươi; hoặc ta có một ngàn, và anh có hai. Ta phải có số lượng bằng anh trước khi rời khỏi nhà, bằng không ta chẳng thể về nhà trong bình yên.” Cuối cùng, chúng làm ồn đến mức tôi bừng tỉnh, và tự nhủ rằng: “Thật là một giấc mơ sai lầm làm sao, về lũ trẻ!” Trẻ em chính là cha của người lớn; và chúng khôn ngoan hơn. Trẻ em không bao giờ làm những điều ngốc nghếch thế. Chỉ có người lớn mới làm vậy.
Nhưng vẫn còn một nhóm người cuối cùng cần phải chất vấn. Những bậc hiền giả tôn giáo, chúng ta đã hỏi vô ích; những nhà triết lý chiêm nghiệm, vô ích; những kẻ thực dụng trần thế, vô ích. Nhưng vẫn còn một nhóm khác. Giữa chốn hão huyền của tôn giáo trống rỗng—của sự chiêm nghiệm bi thảm—của tham vọng phẫn nộ, khốn cùng và tranh giành từng hạt bụi, vẫn tồn tại một nhóm người vĩ đại—những kẻ mà nhờ họ mà tất cả những kẻ tranh cãi kia mới có thể sống sót—những con người đã quyết định, hoặc được định đoạt bởi một sự quan tâm nhân từ, rằng họ sẽ làm một điều gì đó hữu ích; rằng bất kể điều gì được chuẩn bị cho họ trong tương lai hay xảy ra với họ ở hiện tại, họ sẽ ít nhất xứng đáng với phần lương thực mà Chúa ban cho bằng cách giành lấy nó một cách vinh quang; và rằng dẫu có sa ngã khỏi sự thuần khiết, hay rời xa chốn bình an của Eden, họ vẫn sẽ thực thi sứ mệnh thống trị của nhân loại, dẫu họ đã đánh mất hạnh phúc của nó; và chăm sóc, gìn giữ vùng đất hoang vu, dẫu họ không còn có thể chăm sóc hay gìn giữ khu vườn nữa.
Những con người ấy—những kẻ chặt củi và gánh nước—những kẻ oằn mình dưới gánh nặng hoặc oằn lưng chịu đòn roi—những kẻ đào đất và dệt vải—những kẻ gieo trồng và xây dựng; thợ mộc, thợ cẩm thạch và thợ rèn—những người mà nhờ họ mọi thực phẩm, y phục, chốn ở, vật dụng và phương tiện giải trí được tạo ra cho chính họ và cho tất cả mọi người khác; những con người có việc làm cao đẹp dẫu lời ăn tiếng nói có thể ít ỏi; những con người có cuộc đời hữu ích dẫu khiêm nhường đến đâu, và xứng đáng được tôn vinh dẫu thấp hèn nhường nào;—từ những con người này, chắc chắn ít nhất chúng ta có thể nhận được một thông điệp giảng dạy rõ ràng; và xuyên thấu, dẫu chỉ trong chớp mắt, vào mầu nhiệm của sự sống và nghệ thuật của nó.
Phải; từ những con người này, cuối cùng chúng ta cũng nhận được một bài học. Nhưng tôi lấy làm tiếc phải nói rằng—hoặc đúng hơn—bởi đó mới là chân lý sâu sắc hơn của vấn đề—tôi hân hoan nói rằng—thông điệp của họ chỉ có thể được lĩnh hội bằng cách hòa mình vào họ—chứ không phải bằng cách ngồi đó suy ngẫm về họ.
Quý vị đã mời tôi đến để nói chuyện về nghệ thuật; và tôi đã tuân lệnh khi có mặt ở đây. Nhưng điều cốt lõi tôi muốn nói với quý vị là—nghệ thuật không phải là thứ để đem ra bàn tán. Việc người ta bàn tán về nó suy cho cùng ngụ ý rằng nó được làm tồi, hoặc không thể làm nổi. Không một họa sĩ chân chính nào từng cất lời, hay từng nói nhiều về nghệ thuật của mình. Những bậc vĩ đại nhất hoàn toàn giữ im lặng. Ngay cả Reynolds cũng không phải là ngoại lệ, bởi ông viết về tất cả những gì bản thân không thể làm, và hoàn toàn giữ im lặng về mọi điều chính tay ông thực hiện.
Khoảnh khắc một người thực sự có thể làm tốt công việc của mình, anh ta trở nên câm lặng trước nó. Mọi lời bàn trở nên vô nghĩa đối với anh ta—mọi học thuyết đều thừa thãi.
Liệu một chú chim có cần phải lý thuyết hóa về việc xây tổ, hay khoe khoang về nó khi cái tổ đã hoàn thành không? Mọi công việc tốt đẹp về cơ bản đều được hoàn thành theo cách đó—không chút do dự, không chút khó khăn, không chút kho khoang; và ở những người thực hiện những tác phẩm xuất sắc nhất, có một sức mạnh nội tại và vô thức tiệm cận theo đúng nghĩa đen với bản năng của loài vật—phải, tôi chắc chắn rằng ở những nghệ sĩ con người hoàn hảo nhất, lý trí không hề thay thế bản năng, mà được bồi đắp thêm một bản năng thần thánh hơn nhiều so với loài vật hạ đẳng, cũng như cơ thể con người đẹp đẽ hơn thân xác chúng; rằng một danh ca cất giọng không phải với ít bản năng hơn chim sơn ca, mà là nhiều hơn—chỉ là linh hoạt hơn, dễ ứng dụng hơn và dễ kiểm soát hơn; rằng một kiến trúc sư vĩ đại không xây dựng với ít bản năng hơn con hải ly hay con ong, mà là nhiều hơn—với một sự khéo léo bẩm sinh về tỷ lệ bao trùm mọi vẻ đẹp, và một sự tài tình thần thánh về kỹ năng ứng biến mọi cấu trúc. Nhưng dù thế nào đi nữa—dẫu bản năng có ít hay nhiều hơn loài vật hạ đẳng đi nữa—giống hay khác chúng, nghệ thuật của con người vẫn phụ thuộc vào điều đầu tiên ấy, rồi sau đó dựa vào một lượng lớn kinh nghiệm, khoa học—và trí tưởng tượng được kỷ luật bởi tư duy, mà người thực sự sở hữu nó biết rằng không thể truyền đạt, và nhà phê bình chân chính về nó biết rằng không thể giải thích, ngoại trừ qua chặng đường dài của những năm tháng nhọc nhằn. Hành trình chinh phục của cuộc đời ấy—nơi những ngọn đồi nối tiếp ngọn đồi, và dãy Alps chồng chất dãy Alps vươn lên rồi chìm xuống—quý vị nghĩ rằng mình có thể dẫn dắt người khác vượt qua nó một cách không đau đớn chỉ bằng cách nói chuyện hay sao? Chà, anh thậm chí chẳng thể đưa chúng ta leo lên một ngọn núi Alps chỉ bằng lời nói. Anh chỉ có thể hướng dẫn chúng ta bước lên đó từng bước một, không bằng cách nào khác—và thậm chí thế, cách tốt nhất là trong sự lặng im. Hỡi những cô gái từng đặt chân lên những vùng đồi núi, các cô thừa biết kẻ dẫn đường tồi nói năng và khua tay múa chân ra sao, nào là “Hãy đặt chân vào đây;” nào là “Hãy chú ý cách giữ thăng bằng ở đó;” nhưng người dẫn đường giỏi thì bước đi lặng lẽ, chẳng một lời, ánh mắt chỉ dặt dìu nhìn theo bạn khi cần thiết, và cánh tay vững chãi tựa thanh sắt khi tình thế đòi hỏi.
Theo cách thức chậm rãi ấy, nghệ thuật cũng có thể được truyền dạy—nếu bạn có niềm tin vào người dẫn đường của mình, và chịu để cánh tay của ông ấy trở thành một thanh sắt cho bạn bấu víu khi cần. Nhưng ở vị giáo viên nghệ thuật nào mà bạn lại đặt trọn niềm tin như thế? Chắc chắn không phải ở tôi; bởi vì, như tôi đã nói với quý vị từ đầu, tôi thừa hiểu rằng chỉ vì quý vị nghĩ tôi biết nói chuyện, chứ không phải vì quý vị nghĩ tôi thông thạo công việc của mình, nên quý vị mới cho phép tôi nói chuyện với quý vị. Nếu tôi kể cho quý vị nghe bất cứ điều gì có vẻ kỳ lạ đối với quý vị, quý vị sẽ chẳng đời nào tin, thế nhưng chỉ bằng cách nói cho quý vị nghe những điều kỳ lạ tôi mới có thể mang lại hữu ích. Tôi có thể mang lại cho quý vị sự hữu ích lớn lao—sự hữu ích vô hạn—chỉ với vài lời ngắn ngủi, nếu quý vị chịu tin; nhưng quý vị sẽ không tin, đơn giản vì thứ thực sự hữu ích lại làm quý vị chướng tai gai mắt. Lấy làm ví dụ, tất cả quý vị đều đang phát cuồng vì ngưỡng mộ Gustave Doré. Chà, giả sử tôi dùng những từ ngữ mạnh mẽ nhất có thể để nói với quý vị rằng nghệ thuật của Gustave Doré là tồi—tồi không phải vì yếu kém—không phải vì thất bại—mà tồi bởi sức mạnh khủng khiếp—sức mạnh pha trộn giữa các nữ thần báo oán Furies và lũ quái vật Harpies, vừa kích động vừa làm ô uế; rằng chừng nào quý vị còn ngắm nhìn nó, quý vị vĩnh viễn không thể có bất kỳ nhận thức nào về nghệ thuật thuần khiết hay đẹp đẽ. Giả sử tôi nói với quý vị điều đó xem! Nào có ích gì cơ chứ? Liệu quý vị có bớt ngắm Gustave Doré đi không? Ngược lại, tôi cho là quý vị sẽ ngắm nhiều hơn ấy chứ. Mặt khác, nếu muốn, tôi hoàn toàn có thể nhanh chóng làm quý vị hài lòng về tôi. Tôi thừa hiểu quý vị thích gì, và phải tán dương nó ra sao để làm vừa lòng quý vị hơn. Tôi có thể trò chuyện với quý vị về ánh trăng, hoàng hôn, những đóa hoa mùa xuân, chiếc lá mùa thu, và những bức tranh Đức Mẹ của Raphael—mới dịu hiền làm sao! cùng các nữ tiên tri Sibyl của Michael Angelo—mới oai nghiêm nhường nào! những vị Thánh của Angelico—mới sùng đạo xiết bao! và những tiểu thiên thần Cherubs của Correggio—mới tuyệt diệu làm sao! Già cỗi thế này rồi, tôi vẫn có thể gảy một khúc ca trên đàn hạc khiến quý vị phải nhún nhảy theo. Nhưng cả quý vị lẫn tôi sẽ chẳng tốt hơn hay khôn ngoan hơn chút nào; hoặc nếu có, sự khôn ngoan gia tăng đó cũng chẳng mang lại hiệu quả thực tế nào. Bởi thực chất, nghệ thuật, xét về khía cạnh khả năng truyền dạy, khác với khoa học ở điểm này, rằng sức mạnh của nó không chỉ được đặt nền móng trên những sự thật có thể truyền đạt, mà còn trên những khuynh hướng cần được kiến tạo. Nghệ thuật không thể đạt được bằng nỗ lực suy nghĩ, cũng chẳng thể giải thích bằng sự chính xác trong ngôn từ. Nó là kết quả bản năng và tất yếu của sức mạnh, thứ chỉ có thể phát triển thông qua tâm trí của các thế hệ kế tiếp, và cuối cùng bùng nổ thành sự sống dưới những điều kiện xã hội có tốc độ phát triển chậm chạp chẳng kém gì các năng lực mà chúng điều tiết. Toàn bộ các kỷ nguyên lịch sử hùng tráng được tổng hòa, và niềm đam mê của hàng triệu người đã khuất được cô đọng, trong sự tồn tại của một nền nghệ thuật cao cả, và nếu nền nghệ thuật cao cả đó hiện diện giữa chúng ta, chúng ta sẽ cảm nhận và hoan hỉ; chẳng màng chút nào đến việc lắng nghe các bài giảng về nó; và vì nó không có mặt ở đây, hãy tin chắc rằng chúng ta phải quay trở lại cội nguồn của nó, hoặc ít nhất là nơi gốc rễ của nó vẫn còn đang sống và các cành cây bắt đầu chết đi.
Và giờ đây, tôi có thể xin phép quý vị để chỉ ra một điều—một phần liên quan đến những vấn đề ở thời điểm này có tầm quan trọng lớn lao hơn cả nghệ thuật—rằng nếu chúng ta tiến hành cuộc hành trình quay trở lại cội nguồn sinh lực của những nền nghệ thuật quốc gia đã lụi tàn, chúng ta sẽ bắt gặp một sự chững lại kỳ lạ hơn trong sức mạnh nghệ thuật của họ tại Ireland so với bất kỳ quốc gia Châu Âu nào khác hay không? Bởi vào thế kỷ thứ tám, Ireland từng sở hữu một trường phái nghệ thuật trong các bản thảo minh họa và điêu khắc mà ở nhiều phẩm chất của nó—rõ ràng là ở mọi phẩm chất cốt lõi của sự sáng tạo trang trí—hoàn toàn không có đối thủ; tưởng chừng như nó có thể tiến bước đến những đỉnh cao vinh quang nhất trong kiến trúc và hội họa. Nhưng có một vết nứt định mệnh trong bản chất của nó, khiến nó bị chững lại, và sự chững lại ấy mang một dấu ấn đình trệ rõ rệt đến mức không gì sánh kịp; thế nên từ lâu, khi truy nguyên sự tiến triển của các trường phái Châu Âu từ thuở ấu thơ cho đến lúc trưởng thành, tôi đã chọn cho các sinh viên ở Kensington, trong một bài giảng đã được xuất bản từ lâu, hai ví dụ tiêu biểu về nghệ thuật thời kỳ đầu, có trình độ kỹ năng ngang nhau; nhưng ở trường hợp thứ nhất, kỹ năng mang tính tiến bộ—còn ở trường hợp thứ hai, kỹ năng lại giậm chân tại chỗ. Ở trường hợp một, đó là tác phẩm dễ dàng tiếp thu sự sửa đổi—khao khát được sửa đổi; và ở trường hợp kia, là tác phẩm tự bản chất đã khước từ mọi sự sửa đổi. Tôi đã chọn cho họ một hình ảnh Eva biết sửa đổi, và một vị Thiên thần bất trị, và tôi lấy làm tiếc phải nói rằng vị Thiên thần bất trị ấy lại chính là một vị Thiên thần Ireland! [31]
Và sự khác biệt định mệnh nằm hoàn toàn ở điểm này. Trong cả hai tác phẩm nghệ thuật đều có một khoảng hụt hẫng tương đương so với nhu cầu của thực tế; nhưng bức điêu khắc nàng Eva theo phong cách Lombard hiểu rằng mình đang làm sai, trong khi vị Thiên thần Ireland lại nghĩ rằng bản thân hoàn toàn đúng đắn. Người thợ điêu khắc nhiệt thành theo phong cách Lombard, dẫu vẫn kiên quyết bám lấy ý tưởng ngây ngô của mình, nhưng qua những nét chạm khắc đứt gãy bất quy tắc trên các đường nét khuôn mặt, cùng nỗ lực chưa hoàn thiện nhằm tạo ra các đường nét mềm mại hơn trong hình khối, đã thể hiện nhận thức về vẻ đẹp và quy luật mà anh ta không thể hiện thực hóa nổi; ẩn chứa trong từng đường nét là sự gồng mình nỗ lực dưới khiếm khuyết mà bản thân ý thức được. Nhưng người họa sĩ vẽ sách thánh người Ireland lại phác họa vị thiên thần của mình mà không hề có chút cảm thức nào về sự thất bại, chìm đắm trong sự tự mãn vui vẻ, chấm những nốt đỏ vào lòng bàn tay của mỗi bên tay, vo tròn đôi mắt thành những vòng tròn hoàn hảo, và tôi vô cùng tiếc nuối khi phải nói rằng, ông đã bỏ quên luôn cả phần miệng với một sự thỏa mãn hoàn toàn đối với chính mình.
Tôi có thể mạn phép hỏi quý vị suy ngẫm xem liệu phương thức chững lại này trong nghệ thuật Ireland cổ đại có phải là biểu hiện cho những nét tính cách mà cho đến tận bây giờ, ở một mức độ nào đó, vẫn đang kìm hãm sức mạnh quốc gia của quý vị hay không? Tôi đã chứng kiến rất nhiều điều về tính cách người Ireland, và đã theo dõi nó sát sao, bởi tôi cũng dành cho nó rất nhiều tình yêu thương. Và tôi nghĩ hình thức thất bại mà họ dễ mắc phải nhất chính là điều này—rằng vì mang trái tim hào phóng, và luôn hoàn toàn có ý định làm điều đúng đắn, họ lại không màng đến các quy luật khách quan của sự đúng đắn, mà cứ đinh ninh rằng mình chắc chắn sẽ làm đúng chỉ vì bản thân có ý định làm điều đó, để rồi cuối cùng lại làm sai mà chẳng hề hay biết; và rồi, khi hậu quả của những việc làm sai trái ấy giáng xuống đầu họ hoặc những người có liên quan, họ không sao tài nào tưởng tượng nổi rằng lỗi lầm ấy xuất phát từ chính hành động hay sự gây ra của mình, mà lại đùng đùng nổi giận, chìm đắm trong một nỗi khao khát công lý đến quằn quại kỳ lạ, bởi họ cảm thấy bản thân hoàn toàn vô tội, điều này lại càng đẩy họ lún sâu hơn vào sai lầm, cho đến khi chẳng có chuyện gì là họ không dám làm với một tâm hồn thanh thản.
Nhưng xin lưu ý, tôi không hề có ý nói rằng, trong các mối quan hệ quá khứ hoặc hiện tại giữa Ireland và Anh Quốc, quý vị đã sai còn chúng tôi đúng. Trái lại, tôi tin rằng trong tất cả những vấn đề lớn về nguyên tắc, và trong mọi chi tiết về việc thi hành luật pháp, quý vị thường là bên đúng, còn chúng tôi là bên sai; đôi khi do hiểu lầm quý vị, đôi khi do sự bất nhân cố chấp đối với quý vị. Dẫu vậy, trong mọi cuộc tranh chấp giữa các quốc gia, dẫu bên mạnh hơn hầu như luôn là bên sai lầm chính yếu, thì bên yếu hơn thường cũng mắc sai lầm ở một mức độ nhỏ hơn; và tôi nghĩ rằng đôi khi chúng tôi thừa nhận khả năng mình có thể sai lầm, còn quý vị thì không bao giờ.
Và giờ đây, quay trở lại với câu hỏi rộng lớn hơn, rằng những loại hình nghệ thuật và lao động của sự sống này dạy chúng ta điều gì về mầu nhiệm của nó, thì đây là bài học đầu tiên—rằng nghệ thuật càng đẹp đẽ bao nhiêu, nó càng mang bản chất là tác phẩm của những con người cảm thấy bản thân đang sai lầm;—những người đang phấn đấu để thực hiện một đạo luật, và nắm bắt một vẻ kiều diễm mà họ chưa đạt tới, thứ mà họ càng phấn đấu lại càng cảm thấy ở xa tầm với hơn nữa. Thế nhưng, trong một ý nghĩa sâu sắc hơn nữa, đó lại là tác phẩm của những con người đồng thời cũng biết rằng mình đúng. Chính cảm thức về sự sai sót không thể tránh khỏi so với mục đích của họ đã đánh dấu sự hoàn hảo của mục đích ấy, và cảm giác thất bại liên tục phát sinh từ việc đôi mắt ngày càng mở rộng rõ ràng hơn trước mọi đạo luật thiêng liêng nhất của chân lý.
Đó là bài học thứ nhất. Bài học thứ hai rất giản dị và vô cùng trân quý: đó là—bất cứ khi nào nghệ thuật và lao động của sự sống được hoàn thành trong tinh thần đấu tranh chống lại sự hỗn loạn, và thực hiện bất cứ việc gì ta phải làm một cách vinh quang và hoàn mỹ, chúng sẽ luôn mang lại hạnh phúc, ở mức độ lớn nhất có thể đối với bản chất con người. Trong tất cả các con đường khác dùng để theo đuổi hạnh phúc ấy đều chỉ có sự thất vọng hoặc sự hủy diệt: đối với tham vọng và dục vọng, chẳng có lấy một phút nghỉ ngơi—chẳng có sự đơm hoa kết trái nào; những niềm vui đẹp đẽ nhất của tuổi trẻ lụi tàn trong bóng tối lớn lao hơn cả ánh sáng từng có của chúng; và tình yêu cao cả, thuần khiết nhất quá thường xuyên chỉ làm bùng lên ngọn lửa đau khổ bất tận trong làn mây cuộc đời. Nhưng, bước lên từ thấp đến cao, qua từng bậc thang của nền công nghiệp nhân loại, nếu ngành công nghiệp ấy được theo đuổi một cách xứng đáng, nó sẽ mang lại sự bình an. Hãy hỏi người lao động trên đồng ruộng, bên lò rèn, hay dưới hầm mỏ; hãy hỏi người thợ thủ công với đôi bàn tay nhẫn nại, tinh tế, hay người thợ rèn đồng và cẩm thạch với cánh tay vạm vỡ, trái tim nhiệt huyết, cùng sắc màu của ánh sáng; và không một ai trong số họ, những người thợ chân chính, từng nói với bạn rằng họ thấy định luật của thiên thượng là một điều cay nghiệt—rằng họ phải đổ mồ hôi trán để ăn bánh mì cho đến khi trở về với bụi đất; cũng chẳng ai thấy đó là một sự vâng phục không được đền đáp, nếu quả thực sự vâng phục ấy được dâng hiến trọn vẹn cho mệnh lệnh—“Bất cứ điều gì tay ngươi tìm được để làm—hãy dứt khoát làm nó bằng toàn bộ sức mạnh của mình.”
Đó là hai bài học lớn lao và thường trực mà những người lao động dạy chúng ta về mầu nhiệm của sự sống. Nhưng còn một bài học khác, buồn bã hơn, mà họ không thể dạy chúng ta, điều mà chúng ta buộc phải đọc trên những tấm bia mộ của họ.
“Hãy làm nó bằng toàn bộ sức mạnh của mình.” Đã có vô vàn, vô vàn những sinh linh con người từng tuân thủ đạo luật này—những kẻ đã dốc từng hơi thở và sợi dây thần kinh của bản thân vào công việc lao nhọc—những kẻ đã hiến dâng từng giờ phút và vắt kiệt mọi năng lực—những kẻ đã để lại những hoài bão dang dở khi qua đời—những kẻ, dẫu đã khuất, vẫn cất lên tiếng nói qua sự vĩ đại của ký ức và sức mạnh của tấm gương. Và cuối cùng, tất cả “Sức mạnh” ấy của nhân loại đã đạt được những gì trong sáu ngàn năm lao động và đau khổ? Nó đã làm được gì? Hãy lấy ba ngành nghề và nghệ thuật chính của con người, từng cái một, và kiểm đếm những thành tựu của chúng. Bắt đầu từ cái đầu tiên—bậc chúa tể của tất cả—Nông nghiệp. Sáu ngàn năm đã trôi qua kể từ khi chúng ta được đặt vào việc cày cấy mặt đất, nơi chúng ta được tạo dựng nên. Bao nhiêu phần trong số đó đã được cày cấy? Bao nhiêu phần trong số đó được cày cấy một cách khôn ngoan hay tốt đẹp? Ngay tại trung tâm và khu vườn chính của Châu Âu—nơi hai hình thái Thiên Chúa giáo nguyên thủy từng đặt những pháo đài của mình—nơi những người Công giáo cao quý thuộc các Bang Rừng, và những người Kháng Cách cao quý tại các thung lũng Vaudois, đã duy trì đức tin và tự do của họ qua vô số thời đại—ở đó, những dòng sông Alps không chịu khuất phục vẫn chảy hoang dã trong sự tàn phá; và những đầm lầy, thứ mà chỉ vài trăm người có thể cải tạo bằng một năm lao động, vẫn tiếp tục tàn phá những cư dân bất lực của chúng thành những kẻ đần độn vì sốt rét. Sự thật là thế đấy, ngay giữa lòng Châu Âu! Trong khi đó, tại bờ biển Bắc Phi gần kề, nơi từng là Vườn Hesperides, một người phụ nữ Ả Rập, chỉ cách đây vài buổi hoàng hôn, đã phải ăn thịt chính đứa con của mình vì nạn đói. Và với tất cả những báu vật của phương Đông nằm dưới chân, chúng ta, ngay trong lãnh thổ của chính mình, lại không thể tìm nổi vài hạt gạo cho một dân tộc chẳng xin xỏ gì hơn thế; mà chỉ đứng nhìn và chứng kiến năm trăm ngàn người trong số họ chết vì đói khát.
Tiếp theo, sau nông nghiệp, nghệ thuật của các vị vua, hãy xét đến ngành nghệ thuật hàng đầu tiếp theo của nhân loại—Nghệ thuật dệt vải; nghệ thuật của các bà hoàng, được tôn vinh bởi mọi phụ nữ Ngoại giáo cao quý trong hình hài vị nữ thần đồng trinh của họ—được tôn vinh bởi mọi phụ nữ Do Thái qua lời của vị vua khôn ngoan nhất của họ—“Nàng đưa tay nắm lấy con thoi, và các ngón tay nàng cầm lấy khung cửi. Nàng mở tay ra cho người nghèo khó. Nàng chẳng sợ tuyết sương cho người nhà, bởi toàn bộ người nhà đều được mặc áo đỏ thẫm. Nàng tự làm cho mình những tấm thảm thêu; y phục của nàng bằng lụa và tía ngoại. Nàng làm vải lanh tinh xảo đem bán, và cung cấp những chiếc đai lưng cho thương gia.” Chúng ta đã làm được gì trong suốt bao nhiêu ngàn năm qua với thứ nghệ thuật rực rỡ của người thiếu nữ Hy Lạp và người hiền thê Thiên Chúa giáo ấy? Sáu ngàn năm dệt vải, và chúng ta đã thực sự biết cách dệt chưa? Chẳng lẽ mọi bức tường trống trải đều có thể được nhuộm thẫm sắc tía bởi thảm thêu, và mọi lồng ngực yếu đuối đều có thể được che chở bằng những sắc màu dịu ngọt trước giá lạnh hay sao? Chúng ta đã làm được gì? Ngón tay của chúng ta dường như quá ít ỏi để đan bện lại vài thứ vải vóc nghèo nàn che thân. Chúng ta sai khiến những dòng suối làm việc thay mình, và làm nghẹt thở bầu không khí bằng lửa để vận hành những cỗ máy quay tơ—và—chúng ta đã được mặc ấm chưa? Chẳng lẽ các đường phố tại các thủ đô Châu Âu vẫn nhếch nhác với việc buôn bán những chiếc áo rách rưới và giẻ rách mục nát hay sao? Chẳng lẽ vẻ đẹp của những đứa trẻ đáng yêu của quý vị vẫn bị bỏ lại trong sự khốn cùng ô nhục, trong khi tự nhiên, với sự tôn vinh trọn vẹn hơn, lại khoác lên bầy chim non trong tổ và bầy sói con trong hang những bộ lông ấm áp? Và chẳng phải mọi bông tuyết mùa đông đều che phủ những gì quý vị chưa che phủ, và niệm những gì quý vị chưa niệm, để rồi mọi ngọn gió mùa đông lại mang những linh hồn lãng phí của nó bay lên thiên đàng, làm chứng cáo buộc quý vị mai sau, qua tiếng nói của Chúa của họ rằng—“Ta trần truồng, và các ngươi không mặc áo cho Ta”?
Cuối cùng—hãy xét đến Nghệ thuật Kiến trúc—ngành nghệ thuật mạnh mẽ nhất—kiêu hãnh nhất—ngăn nắp nhất—bền vững nhất của con người; ngành nghệ thuật mà sản phẩm của nó tích lũy theo cách chắc chắn nhất, không cần phải lụi tàn hay bị thay thế; mà một khi đã được thực hiện tốt, sẽ đứng vững chắc hơn cả những khối đá vô định hình—vững chãi hơn cả những ngọn đồi đang sụp đổ. Ngành nghệ thuật gắn liền với mọi niềm tự hào đô thị và nguyên tắc thiêng liêng; nơi con người ghi dấu sức mạnh của mình—thỏa mãn nhiệt huyết của họ—đảm bảo sự phòng thủ của mình—xác định và trân quý chốn ở của mình. Và trong sáu ngàn năm xây dựng, chúng ta đã làm được gì? Phần lớn của toàn bộ kỹ năng và sức mạnh đó chẳng để lại chút dấu vết nào, ngoại trừ những hòn đá đổ nát chất đống trên đồng ruộng và cản trở dòng chảy của các con suối. Nhưng, từ sự hoang tàn của hỗn độn, thời gian và sự phẫn nộ ấy, điều gì còn lại với chúng ta? Là những sinh vật có khả năng kiến tạo và tiến bộ, với bộ não điều khiển và đôi bàn tay nhào nặn, có khả năng kết giao và khao khát vinh quang, chẳng lẽ chúng ta không thể cạnh tranh, về sự tiện nghi, với những côn trùng trong rừng, hay về thành tựu, với con sâu dưới đáy biển sao? Sóng bạc cuồn cuộn trong vô vọng chống lại những bức tường thành được xây dựng bởi những hạt sinh linh nghèo nàn vừa chớm sinh; thế nhưng chỉ có những dải đống đổ nát vô hình hài mới đánh dấu những nơi từng là chốn dung thân cho những đám đông cao quý nhất của chúng ta. Loài kiến và loài bướm đêm đều có những ô cửa cho từng đứa con nhỏ của chúng, thế nhưng những đứa trẻ bé bỏng của chúng ta lại nằm trong những đống nhơ nhớp, trong những mái nhà thiêu rụi chúng tựa nấm mồ; và đêm qua đêm, từ những góc phố của chúng ta, cất lên tiếng kêu khóc của những kẻ vô gia cư—rằng—“Ta là khách lạ, và các ngươi không tiếp rước ta.”
Liệu mọi chuyện cứ mãi thế này sao? Phải chăng cuộc đời chúng ta mãi mãi vô ích—chẳng có lấy một sản nghiệp? Phải chăng sức mạnh của các thế hệ đời đời sẽ cằn cỗi như cái chết; hay vứt bỏ lao động của chúng, giống như cây vả dại quăng đi những trái xanh chưa chín rụng rơi? Phải chăng tất cả chỉ là một giấc mơ—khát vọng của đôi mắt và niềm kiêu hãnh của sự sống—hoặc nếu đúng là thế, chúng ta há chẳng thể sống trong một giấc mơ cao cả hơn thế sao? Các nhà thơ và nhà tiên tri, các bậc hiền giả và các thầy thông giáo, dẫu chẳng hé lộ điều gì với chúng ta về một cuộc đời mai sau, nhưng đã nói rất nhiều về cuộc đời ở hiện tại. Họ cũng từng có—họ cũng thế—những giấc mơ của riêng mình, và chúng ta đã cười nhạo họ. Họ từng mơ về lòng thương xót và công lý; họ từng mơ về hòa bình và thiện chí; họ từng mơ về lao động không thất vọng và sự nghỉ ngơi không quấy rầy; họ từng mơ về sự sung túc trong mùa gặt và kho lứa tràn trề; họ từng mơ về sự khôn ngoan trong hội đồng và sự quan phòng trong luật pháp; về niềm vui của các bậc sinh thành, sức mạnh của con cái, và vinh quang của mái đầu bạc phơ. Và trước những khải thị ấy của họ, chúng ta đã chế nhễ, coi đó là điều rảnh rỗi hão huyền, phi thực tế và bất khả thi. Thế nhưng chúng ta đã đạt được những gì với thực tại của mình? Phải chăng đây là kết quả từ sự khôn ngoan trần thế của chúng ta khi đem ra thử thách với sự ngốc nghếch của họ? Đây là năng lực tối đa của chúng ta, đem chống lại lý tưởng bất lực của họ? Hay chúng ta chỉ lang thang giữa những bóng ma của một hạnh phúc đê hèn hơn, và theo đuổi những ảo ảnh nơi mồ mả thay vì khải thị của Đấng Toàn Năng; và bước đi theo những tư tưởng ngông cuồng của trái tim tà ác, thay vì đi theo những lời khuyên của Cõi Vĩnh Hằng, để rồi cuộc đời chúng ta—không mang hình hài của làn mây thiên đường, mà mang dáng dấp của khói ngục tối—đã trở thành “tựa làn hơi xuất hiện trong chốc lát rồi tan biến đi”?
Vậy nó tan biến thật sao? Quý vị có chắc chắn về điều đó không?—chắc chắn rằng sự hư vô của nấm mồ sẽ là sự nghỉ ngơi sau sự hư vô đầy giông bão này; và rằng cái bóng cuộn mình, tự chuốc lấy sự bồn chồn vô ích ấy, không thể biến thành khói lửa cực hình bốc lên muôn đời? Liệu có ai đáp rằng họ chắc chắn về điều đó, và chẳng có chút sợ hãi, hy vọng, khát khao hay lao nhọc nào ở nơi họ sẽ đến hay không? Cứ cho là thế: vậy thì chẳng lẽ quý vị không muốn làm cho Sự Sống hiện tại trở nên chắc chắn hệt như Cái Chết sắp đến hay sao? Trái tim quý vị hoàn toàn đặt nơi thế giới này—quý vị há chẳng muốn dâng hiến nó một cách khôn ngoan cũng như trọn vẹn sao? Và trước hết, hãy nhìn nhận rằng quý vị có trái tim, và là những trái tim lành lặn nữa, để dâng hiến. Bởi vì quý vị chẳng có thiên đường nào để ngóng trông, lẽ nào đó lại là lý do để quý vị mãi dốt nát về trái đất kỳ diệu và vô tận này, thứ đang được trao phó vững chắc và tức thì vào quyền sở hữu của quý vị? Dẫu cho ngày tháng của quý vị đã được định đoạt, và bóng tối phía trước là điều chắc chắn, liệu có nhất thiết phải chia sẻ sự đọa đày của loài mãnh thú chỉ vì quý vị bị kết án phải chịu đựng tính phàm trần của chúng; hay sống cuộc đời của con sâu cái kiến chỉ vì quý vị sẽ chung số phận với chúng trong bụi đất? Không đời nào; chúng ta chỉ có vài ngàn ngày để tiêu xài, có lẽ chỉ vài trăm—thậm chí vài chục; chưa hết, khoảng thời gian dài nhất và đẹp đẽ nhất của chúng ta, khi nhìn lại, cũng chỉ tựa chớp mắt, tựa cái nháy mắt; thế nhưng chúng ta là con người, không phải côn trùng; chúng ta là linh hồn đang sống, không phải những đám mây lướt qua. “Ngài dùng gió làm sứ giả của mình; ngọn lửa chớp nhoáng làm bề tôi của Ngài;” và lẽ nào chúng ta lại làm ít hơn những điều đó? Hãy thực hiện công việc của con người trong lúc mang thân xác của họ; và khi chúng ta chớp lấy khoảng thời gian eo hẹp của mình từ cõi Vĩnh Hằng, cũng hãy chớp lấy di sản đam mê eo hẹp của mình từ cõi Bất Tử—dẫu cho cuộc đời chúng ta có tựa làn hơi, xuất hiện trong chốc lát rồi tan biến đi.
Nhưng có một số người trong quý vị không tin điều này—những người nghĩ rằng làn mây cuộc đời này không có cái kết như thế—rằng nó sẽ trôi bồng bềnh, được tỏ bày và soi rọi, trên sàn nhà thiên đường, vào ngày Ngài ngự đến giữa những tầng mây và mọi đôi mắt sẽ trông thấy Ngài. Có ngày nào đó, quý vị tin rằng, trong vòng năm, mười, hay hai mươi năm nữa, đối với mỗi chúng ta, phán quyết sẽ được thiết lập và những trang sách sẽ được mở ra. Nếu điều đó là sự thật, thì còn nhiều điều hơn thế nữa chắc chắn phải xảy ra. Chẳng lẽ chỉ có duy nhất một ngày phán quyết thôi sao? Chà, đối với chúng ta, mỗi ngày đều là một ngày phán quyết—mỗi ngày đều là một Dies Iræ, và viết nên bản án không thể đảo ngược của nó trong ánh lửa tàn phía trời Tây. Quý vị nghĩ rằng sự phán quyết phải chờ cho đến khi những cánh cửa nấm mồ mở ra ư? Nó đang đợi sẵn trước những cánh cửa ngôi nhà của quý vị—nó đang chực chờ ở các góc phố; chúng ta đang ở giữa chốn phán quyết—những con côn trùng ta dẫm nát chính là các thẩm phán của ta—những khoảnh khắc ta phung phí chính là các thẩm phán của ta—những nguyên tố nuôi dưỡng ta, phán xét ta khi chúng phục vụ—và những niềm vui đánh lừa ta, phán xét ta khi chúng nuông chiều ta. Vì mạng sống của chính mình, hãy thực hiện công việc của Con Người trong lúc mang thân xác của họ, nếu quả thực cuộc đời ấy Không giống như làn hơi, và Không tan biến đi.
“Công việc của con người”—và đó là gì? Chà, bất kỳ ai trong chúng ta cũng có thể nhận thức được điều đó rất nhanh chóng, với điều kiện sẵn sàng hoàn toàn để thực hiện nó. Nhưng phần lớn chúng ta đang mải suy nghĩ, không phải về những gì mình phải làm, mà là về những gì mình sẽ thu được; và những người xuất sắc nhất trong chúng ta cũng đã chìm đắm vào tội lỗi của Ananias, và đó là một tội lỗi chết người—chúng ta muốn giữ lại một phần của cái giá phải trả; và chúng ta liên tục bàn về việc vác thập giá của mình, như thể tai hại duy nhất của thập giá nằm ở trọng lượng của nó—như thể nó chỉ là một vật để mang vác, thay vì là thứ để—đóng đinh chính mình lên đó. “Những ai thuộc về Ng xác thịt đã đóng đinh xác thịt, cùng với tình dục và tư dục.” Quý vị có nghĩ điều đó có nghĩa là, trong thời điểm quốc gia lâm nguy, thử thách tôn giáo, khủng hoảng cho mọi lợi ích và hy vọng của nhân loại—sẽ chẳng có ai trong chúng ta ngưng đùa cợt, ngưng sống vô tích sự, ngưng dấn thân vào bất kỳ công việc hữu ích nào, ngưng thèm gỡ lấy dải ruy băng trên áo của đám gia nhân để cứu thế giới này không? Hay nó ngụ ý rằng họ sẵn sàng từ bỏ nhà cửa, ruộng đất, họ hàng—vải vóc—phải, và cả mạng sống nếu cần thiết? Mạng sống!—một số người trong chúng ta quá sẵn sàng vứt bỏ nó, khi mà ta đã biến nó thành thứ vô vị. Nhưng “địa vị trong Xã hội”—có bao nhiêu người trong chúng ta sẵn sàng từ bỏ nó? Chẳng phải đó luôn là sự phản đối lớn nhất, mỗi khi có vấn đề về việc tìm kiếm một việc gì đó hữu ích để làm—rằng “Chúng ta không thể rời bỏ địa vị của mình trong Xã hội” hay sao?
Những ai trong chúng ta thực sự không thể làm thế—tức là những người chỉ có thể tự duy trì cuộc sống bằng cách tiếp tục công việc kinh doanh hoặc giữ chức vụ hưởng lương—thì đã sẵn có việc để làm rồi; và tất cả những gì họ cần lưu tâm là làm sao để thực hiện nó một cách trung thực và bằng toàn bộ sức mạnh. Nhưng với đa phần những kẻ dùng lời bào chữa đó, việc “ở lại trong địa vị xã hội mà Đấng Quan Phòng đã gọi họ vào” đồng nghĩa với việc giữ lại tất cả xe ngựa, gia nhân và những ngôi nhà lớn mà họ có thể chi trả; và, xin khẳng định một lần cho tất cả, nếu quả thực Đấng Quan Phòng từng đặt họ vào những địa vị kiểu đó—điều hoàn toàn chẳng có gì là chắc chắn—thì lúc này đây, Đấng Quan Phòng đang vô cùng rõ ràng kêu gọi họ bước ra ngoài. Địa vị của Levi trong xã hội chính là trạm thu thuế; của Peter là bờ biển Galilee; và của Paul là những tiền sảnh của Thượng Tế—những “địa vị xã hội” mà mỗi người bọn họ đều phải rời bỏ chỉ với một thông báo ngắn ngủi.
Và, bất kể địa vị của chúng ta trong xã hội là gì, vào thời khắc khủng hoảng này, những ai trong chúng ta có ý định hoàn thành bổn phận của mình trước hết phải sống với chi phí ít nhất có thể; thứ hai, phải làm mọi công việc ích nước lợi nhà hết sức có thể, và chi tiêu toàn bộ số tiền có thể tiết kiệm được để làm tất cả những điều tốt đẹp chắc chắn có thể thực hiện.
Và điều tốt đẹp chắc chắn, trước hết là cho con người ăn, sau đó là mặc cho con người, tiếp đến là cho con người chỗ ở, và cuối cùng là làm cho con người hài lòng một cách đúng đắn, bằng nghệ thuật, khoa học, hay bất kỳ chủ đề tư duy nào khác.
Tôi nói trước hết là cho ăn; và xin khẳng định một lần cho tất cả, đừng để bản thân bị lừa gạt bởi bất kỳ lời bàn tán phổ biến nào về “lòng bác ái vô điều kiện.” Mệnh lệnh dành cho chúng ta không phải là cho những kẻ đói khát xứng đáng ăn, cũng chẳng phải cho những kẻ đói khát chăm chỉ hay những kẻ đói khát dễ mến có thiện ý ăn, mà đơn giản là cho người đói ăn. Hoàn toàn đúng đắn, một cách không thể chối cãi, rằng nếu ai không chịu làm việc, thì cũng đừng ăn—hãy suy ngẫm điều đó, và mỗi khi quý vị ngồi vào bàn ăn tối của mình, thưa các quý ông quý bà, hãy cất tiếng trang nghiêm trước khi xin ơn phước rằng: “Hôm nay tôi đã làm được bao nhiêu công việc cho bữa tối của mình?” Nhưng cách thức đúng đắn để áp đặt mệnh lệnh đó lên những kẻ bên dưới cũng như lên chính quý vị, không phải là mặc kệ cho những kẻ lang thang và người lương thiện chết đói cùng nhau, mà là phải vô cùng rạch ròi nhận diện và tóm lấy kẻ lang thang; nhốt kẻ lang thang đó ra khỏi con đường của những người lương thiện, và rồi vô cùng nghiêm khắc đảm bảo rằng, cho đến khi hắn làm việc, hắn tuyệt đối không được ăn. Nhưng điều đầu tiên là phải chắc chắn rằng quý vị có lương thực để ban phát; và do đó, phải thúc đẩy việc tổ chức các hoạt động quy mô lớn trong nông nghiệp và thương mại, nhằm sản xuất ra nguồn lương thực lành mạnh nhất, cùng việc dự trữ và phân phối hợp lý, sao cho nạn an không bao giờ còn có thể xảy ra trong thế giới văn minh nữa. Chỉ riêng công việc này thôi đã đủ đem lại vô số việc làm ngay lập tức cho bất kỳ ai muốn tham gia.
Thứ hai, mặc cho con người—nghĩa là thúc giục bất kỳ ai nằm trong tầm ảnh hưởng của quý vị luôn gọn gàng, sạch sẽ, và trao cho họ phương tiện để làm được điều đó. Chừng nào họ còn kiên quyết khước từ, quý vị buộc phải từ bỏ nỗ lực đối với họ, chỉ cần cất công đảm bảo rằng không một đứa trẻ nào trong phạm vi ảnh hưởng của quý vị còn lớn lên với những thói quen như thế nữa; đồng thời mọi cá nhân sẵn sàng ăn mặc chỉnh tề đều nhận được sự khích lệ để làm điều đó. Và bước đầu tiên tuyệt đối cần thiết hướng tới mục tiêu này chính là sự dung nạp dần dần một bộ trang phục nhất quán cho các tầng lớp người khác nhau, để địa vị của họ được nhận diện qua y phục; đồng thời giới hạn sự biến đổi của thời trang trong một khuôn khổ nhất định. Tất cả những điều đó thoạt trông có vẻ hoàn toàn bất khả thi; nhưng nó chỉ khó khăn ở mức độ mà việc chiến thắng sự vain vọng, phù phiếm cùng khát khao tỏ ra khác với bản chất thật của chúng ta khó khăn mà thôi. Và đó không phải, và sẽ không bao giờ là tín điều của tôi, rằng những thói hư tật xấu ti tiện và nông cạn ấy lại là những thứ mà phụ nữ Thiên Chúa giáo không thể khuất phục.
Và rồi, thứ ba, lo chỗ ở cho con người, điều mà quý vị có thể nghĩ rằng đáng lẽ phải được đặt lên hàng đầu, nhưng tôi đặt nó ở vị trí thứ ba, bởi vì chúng ta phải cho con người ăn và mặc ở nơi chúng ta tìm thấy họ, rồi mới lo chỗ ở sau đó. Và việc cung cấp chỗ ở cho họ đồng nghĩa với một lượng lớn các đạo luật mạnh mẽ, chặt bỏ những quyền lợi đặc quyền đang ngáng đường, và sau đó hoặc trước đó, trong tầm tay chúng ta, là các hành động vệ sinh và khắc phục triệt để trong những ngôi nhà chúng ta đang có; để rồi tiếp tục xây dựng thêm nhiều ngôi nhà nữa, một cách vững chãi, đẹp đẽ và theo từng cụm quy mô giới hạn, giữ tỷ lệ cân đối với các dòng suối, được xây tường bao quanh, sao cho không còn bất kỳ khu ổ chuột nhếch nhác hay hôi thối nào tồn tại ở bất cứ đâu, mà thay vào đó là những con đường tấp nập, sạch sẽ bên trong, cùng vùng nông thôn rộng mở bên ngoài với vành đai vườn tược và cây ăn trái xinh xắn quanh tường thành, để từ bất kỳ điểm nào trong thành phố, bầu không khí trong lành hoàn toàn, thảm cỏ xanh cùng tầm nhìn chân trời xa xăm đều có thể vươn tới chỉ sau vài phút đi bộ. Đó là mục tiêu cuối cùng; nhưng trong hành động tức thời, mọi điều tốt đẹp nhỏ nhặt và khả thi đều phải được thực hiện ngay lập tức, khi nào và theo cách nào chúng ta có thể; những mái nhà bị thủng phải được vá—những hàng rào bị hở phải được dặm—những bức tường chực sập phải được gia cố bằng trụ đỡ—và những sàn nhà rung lắc phải được chèo chống; sự sạch sẽ và ngăn nắp phải được thực thi bằng chính đôi tay và đôi mắt của chúng ta cho đến khi kiệt sức, mỗi ngày qua ngày. Và mọi nghệ thuật cao đẹp sẽ nối tiếp phát triển một cách lành mạnh. Bản thân tôi từng tự tay cọ rửa toàn bộ một dãy bậc thang bằng đá, dùng xô và chổi, tại một quán trọ ở Savoy, nơi họ chưa từng cọ rửa cầu thang kể từ ngày đầu tiên đặt chân lên đó; và tôi chưa từng thực hiện được bức phác họa nào tốt hơn buổi chiều hôm đó.
Đó chính là ba nhu cầu cơ bản đầu tiên của đời sống văn minh; và quy luật dành cho mọi người nam nữ theo đạo Thiên Chúa là họ phải tham gia phụng sự trực tiếp cho một trong ba nhu cầu này, ở mức độ phù hợp với nghề nghiệp chuyên môn của bản thân, và nếu họ không có công việc chuyên môn nào, thì phải dốc toàn lực vào một trong những công vụ ấy. Và từ sự nỗ lực trong bổn phận rõ ràng đó, mọi điều tốt đẹp khác sẽ nảy sinh; bởi trong cuộc đấu tranh trực tiếp với cái ác vật chất này, quý vị sẽ thấu hiểu bản chất thực sự của mọi sự dữ; quý vị sẽ nhận ra thông qua các hình thức kháng cự khác nhau đâu thực sự là lỗi lầm và sự đối kháng chủ yếu chống lại điều thiện; bên cạnh đó, quý vị cũng sẽ tìm thấy những sự trợ giúp bất ngờ nhất cùng những bài học uyên thâm được ban tặng, và những chân lý cứ thế tuôn chảy xuống với chúng ta—thứ mà sự suy ngẫm trong cả cuộc đời cũng chẳng thể nâng chúng ta vươn tới được. Quý vị sẽ thấy hầu như mọi vấn đề giáo dục đều được giải quyết, ngay khi quý vị thực sự muốn làm một điều gì đó; mọi người sẽ trở nên hữu ích theo cách phù hợp nhất với chính họ và sẽ học được những gì tốt nhất cho họ trong sự hữu ích đó. Khi ấy, và chỉ khi ấy, các kỳ thi cạnh tranh mới thực sự lành mạnh, bởi chúng sẽ diễn ra hằng ngày, điềm tĩnh và gắn liền với thực tiễn; và trên những loại hình nghệ thuật quen thuộc, cùng những kiến thức tường tận nhưng chắc chắn và hữu ích ấy, các bộ môn nghệ thuật vĩ đại cùng khoa học lý thuyết lừng lẫy mới được dựng xây và duy trì vững chắc.
Nhưng còn nhiều điều hơn thế nữa. Dựa trên sự thực hành thiêng liêng và giản dị như vậy, một tôn giáo không thể sai lầm rốt cuộc sẽ được thiết lập. Mầu nhiệm lớn nhất trong mọi mầu nhiệm của sự sống, và cũng đáng sợ nhất, chính là sự tha hóa của ngay cả tôn giáo chân thành nhất, thứ vốn không được xây dựng hằng ngày trên những hành động hợp lý, hiệu quả, khiêm nhường và tương trợ. Hãy lưu ý rằng, đó phải là hành động tương trợ! Bởi chỉ có duy nhất một đạo luật, nếu tuân thủ, sẽ giữ cho mọi tôn giáo được thuần khiết—nếu lãng quên, sẽ khiến tất cả trở thành giả dối. Bất cứ khi nào trong bất kỳ đức tin tôn giáo nào, u tối hay rực rỡ, chúng ta để tâm trí mình chìm đắm vào những điểm bất đồng giữa ta với người khác, khi ấy chúng ta đã sai lầm, và rơi vào quyền năng của ác quỷ. Đó chính là bản chất trong lời tạ ơn của kẻ Pha-ri-si:—“Lạy Chúa, con tạ ơn Ngài vì con không giống như những kẻ khác.” Tại mọi khoảnh khắc trong cuộc đời, chúng ta nên nỗ lực tìm kiếm, không phải điểm khác biệt giữa ta và người, mà là những điểm đồng điệu giữa ta với họ; và ngay khoảnh khắc ta nhận ra mình có thể đồng thuận về bất cứ điều gì cần phải làm, dù là tử tế hay tốt đẹp (và ai ngoài những kẻ ngốc mới không thể làm thế?)—thì hãy cùng nhau thực hiện nó; hãy cùng nhau đẩy tới: bạn không thể cãi vã khi đang kề vai sát cánh tiến bước; nhưng ngay khoảnh khắc thậm chí những con người ưu tú nhất ngừng đẩy và bắt đầu bàn tán, họ nhầm lẫn sự hiếu chiến của mình với lòng thành kính, và thế là mọi chuyện chấm hết. Tôi sẽ không nhắc đến những tội ác từng bị phạm trong quá khứ nhân danh Đấng Christ, cũng chẳng nói về những sự ngớ ngẩn mà cho đến giờ phút này vẫn được xem là phù hợp với sự vâng phục Ngài; nhưng tôi muốn nói đến sự suy đồi bệnh hoạn và lãng phí sinh lực trong tâm tình tôn giáo, thứ khiến cho sức mạnh thuần khiết vốn nên là linh hồn dẫn đường cho mọi quốc gia, là vẻ huy hoàng của tuổi trẻ trai tráng và ánh sáng tinh khôi của tuổi thiếu nữ, bị lệch hướng hoặc vứt bỏ. Quý vị có thể liên tục nhìn thấy những thiếu nữ chưa từng được dạy cách làm trọn vẹn một việc hữu ích nào; không biết may vá, không biết nấu ăn, không biết tính sổ, cũng chẳng biết pha chế một bài thuốc, những người mà toàn bộ cuộc đời trôi qua trong trò chơi hoặc sự kiêu hãnh; quý vị sẽ bắt gặp những thiếu nữ như thế, khi họ mang trái tim thiết tha, lại dốc toàn bộ niềm đam mê bẩm sinh của tinh thần tôn giáo—thứ vốn được Chúa định dùng để nâng đỡ họ vượt qua sự tẻ nhạt của lao động hằng ngày—vào sự chiêm nghiệm đau khổ và vô ích về ý nghĩa của Cuốn Sách vĩ đại, thứ chưa từng có dù chỉ một âm tiết nào có thể được thấu hiểu nếu thiếu đi hành động; toàn bộ sự khôn ngoan và lòng nhân từ bản năng của nữ tính bị biến thành vô nghĩa, và vinh quang trong lương tâm trong trắng của họ bị bẻ cong thành nỗi đớn đau vô vọng xung quanh những câu hỏi mà lẽ ra các quy luật của đời sống phục vụ thực tế đã có thể giải quyết ngay lập tức cho họ, hoặc giữ cho chúng tránh xa con đường của họ. Hãy trao cho một thiếu nữ như thế bất kỳ công việc chân chính nào khiến cô ấy năng nổ vào lúc bình minh và mệt mỏi khi đêm về, với nhận thức rằng những đồng loại của cô thực sự đã trở nên tốt hơn nhờ ngày dài của cô, và nỗi buồn bất lực trong sự nhiệt thành của cô sẽ tự chuyển hóa thành sự uyên bác của một nền bình an rạng rỡ và nhân từ.
Tương tự với thanh niên của chúng ta. Chúng ta từng dạy họ làm thơ tiếng Latin và gọi họ là những người có học; giờ đây chúng ta dạy họ nhảy cao và chèo thuyền, đánh bóng bằng gậy và gọi họ là những người có học. Liệu họ có biết cày cuốc, gieo hạt, trồng trọt đúng thời điểm, hay xây nhà bằng một bàn tay vững chãi không? Phải chăng đó là nỗ lực cả đời của họ để trở nên trong sạch, hiệp sĩ, trung thành, thánh thiện trong tư duy, cao đẹp trong lời nói và việc làm? Quả thực đúng là như vậy, ở một số người, phải, ở rất nhiều người, và sức mạnh của nước Anh cũng như niềm hy vọng đặt nơi họ; nhưng chúng ta phải chuyển hướng lòng dũng cảm của họ từ lao động chiến tranh sang lao động nhân ái; chuyển hướng trí tuệ của họ từ tranh cãi ngôn từ sang nhận thức sự vật; và chuyển hướng tinh thần hiệp sĩ của họ từ sự lang thang phiêu lưu sang sự vững chãi và trung thành của một quyền lực vương giả. Và khi ấy, quả thực, sẽ tồn tại, cho họ và cho chúng ta, một niềm hạnh phúc không thể tàn phai và một tôn giáo không thể sai lầm; sẽ tồn tại cho chúng ta Niềm tin, không còn bị cám dỗ tấn công, không còn phải được bảo vệ bằng cơn giận dữ và nỗi sợ hãi;—sẽ tồn tại cùng chúng ta Niềm hy vọng, không còn bị bóp nghẹt bởi những năm tháng vùi dập hay hổ thẹn bởi những bóng râm phản bội;—sẽ tồn tại cho chúng ta, và cùng chúng ta, điều vĩ đại nhất trong số đó; ý chí vường cửu, danh tính vường cửu của Cha chúng ta. Bởi vì điều vĩ đại nhất trong số đó chính là Lòng Bác Ái.
Không nên đưa ra bất kỳ tham chiếu nào đối với các vấn đề tôn giáo.
Tôi đôi khi được hỏi điều này có nghĩa là gì. Tôi có ý định dùng nó để làm nổi bật sự khôn ngoan của con người trong chiến tranh khi tranh giành vương quốc, và phần tiếp theo nhằm làm nổi bật sự khôn ngoan của họ trong hòa bình khi tranh giành tài sản.
Xem “Con Đường Đôi,”—đoạn bắt đầu bằng “Bạn biết tôi đã nói về điều vĩ đại và thuần khiết đó . . .”
❀ ❀ ❀