Nay đã bước sang tuổi năm mươi mốt, và hầu như chẳng còn khả năng thay đổi quan điểm của mình về bất kỳ vấn đề tư tưởng quan trọng nào trong tương lai (trừ phi do tuổi già sức yếu), tôi mong muốn xuất bản một bộ sách tuyển tập gồm những phần trong các tác phẩm trước đây mà giờ đây tôi cho là đúng đắn và có ích lâu dài. Khi làm vậy, tôi sẽ lược bỏ rất nhiều, nhưng không có ý định sửa chữa những gì tôi cho là đáng tái bản. Người trẻ tuổi viết văn tất nhiên khác với người già, và việc cố gắng gọt giũa lại ngôn từ thời trẻ chẳng khác nào phí thời gian vô ích; cũng đừng nghĩ rằng tôi hổ thẹn ngay cả với những gì mình đã bỏ đi; bởi phần lớn các tác phẩm đầu tay của tôi được viết vội vã nhằm phục vụ những mục đích tức thời, và nay đã không còn cần thiết nữa, dẫu chúng vẫn đúng, thậm chí đúng đến mức hiển nhiên. Ngược lại, những gì tôi viết về tôn giáo lại được đắn đo suy ngẫm kỹ lưỡng, và theo tôi là có sức nặng hơn so với phần lớn các trước tác tôn giáo khác, đặc biệt là ở sự thẳng thắn và không hề dè dặt; thế nhưng chúng hoàn toàn sai lầm: bởi tôi được giáo dục trong giáo lý của một giáo phái hẹp hòi, và đã đọc lịch sử một cách phiến diện theo lối mà những kẻ theo giáo phái nhất định phải mắc.
Trộn lẫn giữa những lời tuyên bố không cần thiết hoặc sai lầm ấy, quả thực tôi tìm thấy một vài ý có thể vẫn còn giá trị; nhưng trong những cuốn sách thời trẻ của tôi, chúng lại bị làm cho biến dạng bởi lối văn phô trương, một phần vì khát khao được coi là một nhà văn tao nhã, phần khác — như trong tập hai của cuốn ‘Modern Painters’ — xuất phát từ ý tưởng quay trở lại hết mức có thể với cái mà tôi cho là phong cách hay hơn của văn học Anh cổ, đặc biệt là văn xuôi của Richard Hooker, tác giả mà lúc bấy giờ tôi vô cùng yêu thích.
Vì những lý do đó — mặc dù, xét về mặt nghệ thuật, chính sách hay đạo đức, tách biệt khỏi tôn giáo, tôi không những vẫn giữ vững mà còn muốn tái khẳng định mạnh mẽ cốt lõi những điều tôi từng nói trong những cuốn sách đầu đời — tôi sẽ tái bản rất ít nội dung trong bộ sách này từ tập một và tập hai của ‘Modern Painters’; đồng thời sẽ lược bỏ phần lớn cuốn ‘Seven Lamps’ và ‘Stones of Venice’; thế nhưng tất cả các cuốn sách do tôi viết trong mười lăm năm qua sẽ được tái bản nguyên vẹn khi có nhu cầu in ấn các ấn bản mới, thỉnh thoảng có thêm một vài chú thích, và văn bản sẽ được chia thành các đoạn văn để tiện tra cứu, liên tục xuyên suốt qua từng tập. Tôi cũng sẽ tập hợp các đoạn văn ngắn có liên quan đến nhau, đồng thời bổ sung những bài giảng hoặc công trình nghiên cứu chưa từng được công bố mà tôi thấy đáng gì trìu, nhằm giữ cho các tập sách có độ dày trung bình khoảng một trăm tờ.
Cuốn sách đầu tiên cần được in ấn bản mới tình cờ lại là ‘Sesame and Lilies’, từ đây tôi xin tách toàn bộ lời tựa bàn về dãy Alps để sử dụng ở nơi khác; đồng thời bổ sung vào đó một bài giảng được đọc tại Ireland về một chủ đề có mối liên hệ mật thiết với chính nội dung cuốn sách. Tôi rất vui vì nó được chọn làm cuốn mở đầu cho toàn bộ bộ sách, vì nhiều lý do; dẫu rằng khi đọc lại hai bài giảng này lúc này, tôi không khỏi đau đớn khi nhận ra sự lãng phí những nỗ lực tâm huyết trong đó. Chúng đã ngốn của tôi rất nhiều suy nghĩ và biết bao cảm xúc mãnh liệt; nhưng thật dại dột khi cho rằng tôi có thể nhanh chóng khơi gợi ở thính giả sự đồng cảm với tâm trạng mà tôi đã tự đẩy mình vào sau nhiều năm ngẫm suy về những đề tài đầy đau khổ; trong khi đó, nếu lúc bấy giờ tôi đã không đạt được mục đích, thì sau này càng khó hy vọng làm được điều đó; bởi những câu văn viết ra để đọc miệng sẽ trở nên kém hiệu quả khi được đọc một cách âm thầm lặng lẽ. Tuy nhiên, tôi sẽ chỉ tước đi phần hay ho của chúng nếu cố chuyển ngữ chúng sang văn phong sách vở; thực ra, vào thời điểm đọc các bài giảng ấy, tôi hoàn toàn không thể làm thế, bởi tư duy của tôi khi ấy theo thói quen và sự nóng vội đã tự khoác lên mình những hình thái chỉ thích hợp cho lối diễn ngôn đầy sức nặng; và vì thế, khi nhìn lại chúng, tôi giật mình nhận ra rằng, dẫu có rất nhiều điều (xin tha thứ cho sự mạn phép của tôi) có vẻ được diễn đạt vô cùng chính xác và mạnh mẽ, nhưng lại hầu như chẳng có gì được đặt vào một hình thức có sức thuyết phục chung, hay thậm chí là dễ hiểu: và tôi hoàn toàn có thể hình dung ra cảnh một độc giả gấp sách lại mà chẳng hề bị lay động chút nào, huống chi là được dẫn dắt đến một hành động cụ thể nào đó.
Tuy nhiên, tôi nghĩ rằng, nếu lúc này tôi nói một cách ngắn gọn và rõ ràng điều tôi muốn thính giả của mình thấu hiểu, điều tôi mong muốn và vẫn hằng ao ước họ thực hiện, thì sau đó người ta có thể tìm thấy giá trị phục vụ thiết thực hơn ẩn chứa trong phần văn bản được viết bằng tất cả nhiệt huyết ấy.
Bài giảng thứ nhất nói rằng, hoặc cố gắng nói rằng, vì đời người quá ngắn ngủi và những giờ phút tĩnh lặng chẳng mấy bao nhiêu, chúng ta không nên phí hoài dù chỉ một khoảnh khắc nào vào việc đọc những cuốn sách vô giá trị; và rằng ở một đất nước văn minh, những cuốn sách giá trị phải nằm trong tầm tay của tất cả mọi người, được in ấn với hình thức tuyệt hảo, mức giá phải chăng; chứ dứt khoát không được mang hình thức đê tiện, thô tục, hoặc — do cỡ chữ quá nhỏ — gây hại cho thể chất, đi kèm với một mức giá rẻ mạt. Bởi chẳng ai trong chúng ta cần đến quá nhiều sách, và những cuốn chúng ta cần phải được in rõ ràng, trên chất lượng giấy tốt nhất, và được đóng bìa thật chắc chắn. Và dẫu cho hiện tại chúng ta quả thực là một quốc gia khốn cùng, nghèo túng, chật vật lắm mới duy trì nổi sự sống qua ngày, thì cũng như chẳng có ai ở tầng lớp tử tế lại dám bày lên bàn mình một chai rượu dở hay miếng thịt tồi mà không thấy xấu hổ, họ cũng chẳng cần phải trưng trên giá sách những cuốn sách in ẩu hoặc khâu vá cẩu thả, tồi tàn; bởi dẫu ít ai có thể giàu có, nhưng tôi nghĩ, bất kỳ người đàn ông nào nỗ lực một cách lương thiện đều vẫn có thể sắm cho bản thân và gia đình những đôi giày tốt, găng tay tốt, bộ dây cương chắc chắn cho ngựa kéo xe hay xe ngựa, và một lớp bìa da thật bền vững cho những cuốn sách của mình. Và tôi muốn thúc giục mọi thanh niên, như bước khởi đầu cho việc chu cấp hợp lý và khôn ngoan cho gia đình, hãy cố gắng sở hữu càng sớm càng tốt — bằng sự tiết kiệm khắt khe nhất — một tủ sách có giới hạn, thiết thực và không ngừng lớn mạnh dẫu có chậm chạp, để sử dụng suốt đời; biến thư viện nhỏ của mình thành món đồ trang trí được chăm chút và có gu nhất trong căn phòng; mỗi cuốn sách đều có vị trí cố định như một bức tượng nhỏ trong hốc tường, và một trong những bài học đầu tiên nghiêm ngặt nhất dành cho trẻ em trong nhà là cách lật giở những tài sản văn chương của chính chúng một cách nhẹ nhàng, từ tốn, không bao giờ để rách hay quăn góc.
Đó là quan niệm của tôi về việc thiết lập Kho tàng của các vị Vua; và bài giảng đầu tiên nhằm mục đích phần nào cho thấy công dụng cũng như sự trân quý của những kho tàng ấy: thế nhưng hai bài giảng tiếp theo lại có tầm vóc rộng lớn hơn, được viết với niềm hy vọng thức tỉnh tuổi trẻ nước Anh — chừng nào những lời lẽ nhỏ bé của tôi còn chút sức ảnh hưởng đối với họ — hãy suy ngẫm về mục đích của cuộc đời mà họ đang bước vào, và bản chất của thế giới mà họ phải chinh phục.
Hai bài giảng này mang tính chắp vá và sắp xếp chưa được gọn gàng, nhưng tôi nghĩ chúng không rườm rà hay khó cô đọng. Tuy nhiên, toàn bộ ý nghĩa cốt lõi và phần kết luận của chúng nằm ở sáu đoạn cuối của bài giảng thứ ba, mà tôi xin khẩn khoản người đọc hãy xem qua không chỉ một hay hai lần (hơn bất kỳ phần nào khác của cuốn sách), bởi chúng chứa đựng sự diễn đạt xuất sắc nhất mà tôi từng có thể truyền tải bằng lời về những điều — trong giới hạn khả năng của mình — mà từ nay tôi có ý định tự mình thực hiện, đồng thời kêu gọi tất cả những ai chịu ảnh hưởng của tôi cũng hãy làm theo khả năng của họ: những bức thư được bắt đầu viết vào ngày đầu tiên của năm nay gửi tới những người thợ thủ công nước Anh, với mục tiêu khơi nguồn, nếu có thể, cho phong trào này trong số họ, gắn kết chân thành với bất kỳ yếu tố hỗ trợ đáng tin cậy nào mà họ có thể tìm thấy ở các tầng lớp thượng lưu. Sau các đoạn này, xin phép mời bạn đọc, dưới ánh sáng rực rỡ của những sự kiện gần đây, hãy đọc ngụ ngôn ở trang 170 [1], rồi tiếp tục đến các đoạn 129–131 [2]; và hãy lưu ý rằng, lời trình bày của tôi về nạn đói ở Orissa không phải là lối nói tu từ, mà đã được chứng thực bởi các tài liệu chính quan là hoàn toàn nằm trong giới hạn sự thật. Ít nhất năm trăm ngàn người đã chết vì đói ở các lãnh thổ thuộc địa của Anh, hoàn toàn là hậu quả của sự tắc trách và thiếu tầm nhìn xa. Hãy ghi khắc điều đó thật kỹ trong tâm trí; và hãy xem nó như minh chứng rõ ràng nhất có thể về kinh tế học chính trị hiện đại trong thực tiễn đích thực, cùng những mối quan hệ mà nó tạo ra giữa Cung và Cầu. Sau đó, hãy bắt đầu đọc bài giảng thứ hai, và tôi nghĩ mọi thứ sẽ trở nên vô cùng sáng rõ cho đến tận phần cuối; chỉ có điều, kể từ khi bài giảng thứ hai ấy ra đời, những câu hỏi đã nảy sinh xoay quanh nền giáo dục và quyền lợi của phụ nữ, gây ra không ít xáo trộn cho những tâm trí đơn giản và khơi dậy sự bất an ở những kẻ bứt rứt. Thỉnh thoảng tôi vẫn được hỏi về suy nghĩ của mình đối với vấn đề này, và tôi đoán rằng một số nữ độc giả của bài giảng thứ hai có thể sẽ mong muốn được nghe tóm tắt vào cuối bài rằng tôi muốn họ phải hành động và khao khát những gì trong hoàn cảnh hiện tại. Vậy thì, đây là những gì tôi muốn nhắn nhủ đến bất kỳ cô gái nào đủ lòng tin tưởng vào tôi để tin vào những gì tôi nói, hoặc làm theo những gì tôi đề nghị.
Trước hết, hãy chắc chắn một điều rằng, dù bạn có hiểu biết đến đâu, có được những lợi thế gì, và dẫu bạn có tốt đẹp thế nào đi nữa, thì bạn cũng không hề được chính Chúa — Đấng đã tạo ra bạn — tách biệt khỏi tất cả những thiếu nữ khác trên thế giới này để ban cho sự thấu hiểu đặc biệt về bản chất và tính cách của Ngài. Bạn không hề được sinh ra tại một điểm sáng chói trên bề mặt địa cầu, nơi một nền thần học hoàn hảo được giảng giải cho bạn từ thuở ấu thơ, nơi mọi điều bạn được dạy đều là chân lý, và mọi điều áp đặt lên bạn đều là lẽ phải. Trong số những niềm tin ngạo mạn và ngốc nghếch nhất có thể len lỏi và chiếm ngự trái tim nhỏ bé trống rỗng của bạn, đây chính là niềm kiêu hãnh và dại dột nhất — rằng bạn lại là đứa con cưng của Thiên đàng, là sủng nhi của các vị thần mệnh lệnh, đến mức được sinh ra đúng vào khoảnh khắc và địa điểm chính xác, khi và nơi mà chân lý thuần khiết thiêng liêng đã được sàng lọc khỏi mọi sai lầm của nhân loại; và rằng cha bạn đã được Thiên Chúa xui khiến để mua một ngôi nhà ở khu phố thuận tiện ngay dưới ngọn tháp nhà thờ, nơi chân lý tối thượng và vô nhiễm ấy sẽ được rao giảng một cách thật tuyệt vời. Đừng có nghĩ thế, hỡi cô bé; sự thật không phải vậy đâu. Ngược lại, đây mới là sự thật — dẫu bạn có thể thấy khó chịu, nhưng theo tôi thì nó rất dễ chịu — rằng bạn, với tất cả những bộ váy áo xinh đẹp, vẻ bề ngoài dịu dàng, những ý nghĩ từ bi và những hoài bão thánh thiện, cũng chẳng hề được Đấng Tạo Hóa và Chủ Tể vĩ đại nghĩ đến hay yêu thương hơn dù chỉ một chút so với bất kỳ đứa trẻ da đỏ, da đen hay da màu khốn khổ nào đang chạy lủi trong những cánh rừng độc hại, hay trần truồng trên những bãi cát nóng bỏng của trái đất này; và xét cho cùng, có lẽ bạn còn biết ít về Chúa hơn cả cô bé ấy; sự khác biệt duy nhất là cô bé ấy có rất ít suy nghĩ sai lệch về Ngài, còn bạn lại có quá nhiều suy nghĩ sai lầm.
Đó, điều đầu tiên bạn cần phải đinh ninh chắc chắn — rằng bạn vẫn chưa hiểu biết một cách hoàn hảo về chủ đề hóc búa nhất trong mọi chủ đề có thể có, và nếu bạn muốn cư xử với sự khiêm nhường hoặc đúng mực, tốt hơn hết là bạn nên giữ im lặng về điều đó.
Điều thứ hai mà bạn có thể chắc chắn là, dù bạn có tốt đẹp đến đâu, bạn vẫn có những khiếm khuyết; dù bạn có chậm chạp đến đâu, bạn vẫn có thể tìm ra vài điểm trong số đó; và dù chúng có nhỏ nhặt đến thế nào, bạn vẫn nên nỗ lực — đừng quá đau đớn nhưng phải thật kiên trì — để rũ bỏ chúng. Và chừng nào bạn còn đặt trọn niềm tin nơi tôi, hãy tin tôi điều này: dù bạn có tìm thấy hoặc tưởng tượng ra bao nhiêu lỗi lầm đi nữa, thì chỉ có hai điều thực sự mang hậu quả nghiêm trọng — sự lười biếng và sự tàn nhẫn. Có lẽ bạn kiêu ngạo. Chà, chúng ta có thể tận dụng rất nhiều điều tốt đẹp từ sự kiêu hãnh, miễn là nó không mang màu sắc tôn giáo. Có lẽ bạn vain (kiêu kỳ); rất có thể là vậy; và điều đó thật dễ chịu cho những ai thích ca ngợi bạn. Có lẽ bạn hơi đố kỵ: điều đó thực sự rất tồi tệ; nhưng mà — ai mà chẳng thế. Có lẽ, bạn cũng hơi độc ác một chút, điều mà tôi thực sự lấy làm tiếc khi nghe thấy, nhưng nếu quen biết bạn, có lẽ tôi sẽ càng cảm thấy thú vị hơn khi trò chuyện với bạn. Tuy nhiên, dù bạn có thế nào đi nữa, bạn tuyệt đối không được trở thành kẻ vô dụng, và bạn không được phép tàn nhẫn. Nếu có một điểm duy nhất mà trong sáu ngàn năm suy ngẫm về đúng sai, thiện ác, những con người khôn ngoan và nhân hậu đã cùng chung quan điểm, hoặc qua kinh nghiệm từng bước khám phá ra, thì đó chính là việc Chúa ghét những kẻ lười biếng và tàn nhẫn hơn bất kỳ ai khác: — rằng mệnh lệnh đầu tiên của Ngài là, “Hãy làm việc khi còn ánh sáng;” và mệnh lệnh thứ hai là, “Hãy rủ lòng thương khi còn có thể xót thương.”
“Hãy làm việc khi còn ánh sáng,” đặc biệt là khi bạn còn đang sống trong ánh bình minh của tuổi trẻ. Có rất ít điều khiến tôi ngạc nhiên hơn việc những người già chẳng bao giờ nhắc nhở người trẻ rằng tuổi trẻ của họ quý giá biết nhường nào. Đôi khi họ hoài niệm một cách đầy cảm sầu về những ngày tháng trước đây của chính mình; đôi khi họ lãng quên chúng một cách khôn ngoan; thường thì họ quở trách người trẻ một cách dại dột, thường thì họ chiều chuộng một cách còn dại dột hơn, thường thì họ ngăn cấm và kìm hãm một cách ngu ngốc nhất; nhưng hiếm khi nào họ cảnh báo hay dõi theo người trẻ. Vậy hãy ghi nhớ rằng, ít nhất tôi đã cảnh báo các bạn, rằng hạnh phúc cuộc đời bạn, sức mạnh của bạn, cùng vị thế và thứ hạng của bạn trên trái đất hay trên thiên đàng, đều phụ thuộc vào cách bạn trải qua những ngày tháng hiện tại. Chúng không phải là những ngày buồn rầu: hoàn toàn ngược lại, nhiệm vụ đầu tiên của tuổi trẻ là cảm thấy vui sướng và mang lại niềm vui; nhưng chúng phải là những ngày mang ý nghĩa vô cùng thiêng liêng theo nghĩa sâu sắc nhất. Không có sự trang nghiêm nào sâu sắc bằng sự trang nghiêm của buổi bình minh đối với một sinh linh có tư duy đúng đắn. Nhưng không chỉ theo nghĩa tuyệt đẹp ấy, mà trong toàn bộ tính cách và phương thức sống, chúng phải là những ngày tháng trang trọng. Hãy cầm cuốn từ điển tiếng La-tinh của bạn lên, tra từ “solennis”, và khắc sâu ý nghĩa của từ ấy vào tâm trí, đồng thời ghi nhớ rằng mỗi ngày trong tuổi trẻ của bạn đang định đoạt một cách không thể đảo ngược, cho dù tốt hay xấu, thói quen và tập quán của tâm hồn bạn; đang định đoạt hoặc là những tập tục thiêng liêng của sự lặp lại đầy thân thương và đáng yêu, hoặc là khoét sâu hơn nữa những luống cày để gieo hạt giống của nỗi buồn. Do vậy, giờ đây, hãy đảm bảo rằng không một ngày nào trôi qua mà bạn không khiến bản thân trở nên tốt đẹp hơn đôi chút; và để làm được điều đó, trước hết hãy tìm hiểu xem hiện tại bạn là ai. Đừng suy nghĩ mơ hồ về điều đó; hãy cầm bút giấy lên, viết ra một bản mô tả chính xác nhất có thể về chính mình kèm theo ngày tháng. Nếu bạn không dám làm thế, hãy tìm hiểu lý do tại sao bạn không đủ dũng cảm, và cố gắng tích lũy đủ sức mạnh nội tâm để đối diện thẳng thắn với chính mình cả về tâm hồn lẫn thể xác. Tôi không nghi ngờ gì việc tâm trí là một thứ ít đẹp đẽ hơn để nhìn vào so với khuôn mặt, và chính vì lý do đó mà nó càng cần được ngắm nhìn nhiều hơn; thế nên hãy luôn đặt hai chiếc gương trên bàn trang điểm của bạn, và đảm bảo rằng với sự chăm sóc chu đáo, bạn trang điểm cho cả thể xác lẫn tâm điểm mỗi ngày trước những tấm gương ấy. Sau khi việc trang điểm cho ngày hôm đó đã hoàn tất, đừng bận tâm thêm về nó nữa; giống như mái tóc của bạn sẽ bị gió thổi bay lòa xòa quanh tai, tâm tính và suy nghĩ của bạn cũng sẽ bị quấy rầy bởi công việc trong ngày, và đôi khi có thể cần được “chải chuốt” lại đến hai lần; nhưng tôi không muốn bạn lúc nào cũng mang theo chiếc lược túi chải tâm hồn; chỉ cần mái tóc trí tuệ luôn được bện gọn gàng vào buổi sáng là đủ.
Do đó, hãy viết ra một cách thành thật con người hiện tại của bạn, hay ít nhất là những gì bạn nghĩ về bản thân, đừng mãi chìm đắm vào những lỗi lầm tất yếu mà tôi vừa nói là chẳng mấy quan trọng và rồi hành động của một cuộc đời đúng đắn sẽ rũ bỏ hoặc mài giũa cho phẳng phiu; mà hãy viết để bạn có thể xác định rõ ràng nhất có thể theo trí tuệ của mình xem bạn có năng lực gì và có thể trở thành người thế nào. Bạn sẽ nhận ra rằng chỉ riêng quyết tâm không trở thành kẻ vô dụng, cùng khát khao chân thành muốn giúp đỡ người khác, sẽ cải thiện bản thân bạn theo những cách nhanh chóng và tinh tế nhất. Do vậy, ngay từ đầu, hãy coi tất cả các tài nghệ của mình như phương tiện để hỗ trợ người khác; hãy đọc kỹ các đoạn 74, 75, 19 và 79 trong cuốn sách này [3], và bạn sẽ hiểu ý tôi là gì khi nói về ngoại ngữ và âm nhạc. Đặc biệt trong âm nhạc, bạn sẽ sớm nhận ra lợi ích cá nhân của việc trở nên hữu dụng: có lẽ, dù khả năng của bạn có hạn chế đến đâu, bạn vẫn có đủ giọng hát và thính lực để duy trì một nốt nhạc ở âm vực vừa phải trong một bản hòa tấu; — đó chính là điều đầu tiên bạn cần đảm bảo mình có thể làm được. Hãy luyện tập cho giọng hát của mình thật chuẩn xác và trong trẻo, và chỉ nghĩ đến sự chính xác; tuyệt đối không bao giờ nghĩ đến hiệu ứng hay biểu cảm: nếu bạn có bất kỳ tâm hồn nào đáng để biểu đạt, nó sẽ tự bộc lộ qua tiếng hát của bạn; nhưng rất có thể hiện tại trong bạn có rất ít cảm xúc cần đến sự biểu đạt đặc biệt nào đó; và việc duy nhất bạn phải làm là biến bản thân thành một nhạc cụ nhỏ có giọng ca trong trẻo, mà người khác có thể hoàn toàn dựa vào đó để tìm ra đúng nốt nhạc họ cần. Tương tự như vậy, trong hội họa, ngay khi bạn có thể phác họa đúng hình dáng của bất kỳ vật gì, và qua đó diễn giải được đặc điểm của nó cho người khác hiểu, hoặc làm cho hình hài của nó trở nên rõ ràng và thú vị đối với một đứa trẻ, bạn sẽ bắt đầu tận hưởng nghệ thuật một cách sống động vì chính giá trị của nó, và mọi thói quen tư duy cũng như năng lực ghi nhớ của bạn sẽ đạt được độ chính xác cao hơn; nhưng nếu bạn chỉ cố gắng vẽ những bức tranh lòe loẹt để chuộng lời khen, hay những bức tranh xinh xắn cốt để giải trí, thì hội họa sẽ chẳng mang lại cho bạn mấy hứng thú thực sự, và hoàn toàn không có chút giá trị giáo dục nào.
Sau đó, bên cạnh công việc mang tính tinh tế này, hãy hạ quyết tâm mỗi ngày làm một việc gì đó hữu ích theo nghĩa thông thường nhất. Trước hết, hãy học thật thấu đáo nghệ thuật quản lý bếp núc; nắm rõ phẩm chất tốt hay xấu của mọi loại thực phẩm thông thường, cùng những phương pháp chế biến đơn giản và tối ưu nhất: khi có thời gian, hãy đến giúp đỡ việc nấu nướng ở những gia đình nghèo khó, chỉ cho họ cách tận dụng tối đa mọi thứ có thể, và cách biến những thứ ít ỏi thành món ăn ngon miệng; nhẹ nhàng dỗ dành, khơi gợi họ hướng tới lối sống ngăn nắp, đẹp đẽ, đồng thời kêu gọi những chiếc khăn trải bàn dẫu có thô kệch cũng phải được gấp thật phẳng phiu, và đặt thêm vài bông hoa trong vườn lên bàn ăn để trang hoàng. Nếu bạn xoay sở để có được một chiếc khăn trải bàn sạch sẽ, những chiếc đĩa sáng bóng trên đó, và một món ăn ngon ở chính giữa do chính tay bạn nấu, bạn có thể xin phép được đọc một lời cầu nguyện ngắn trước bữa ăn; và hiện tại, các hoạt động tôn giáo của bạn hãy cứ giới hạn chừng đó là đủ.
Lại nữa, hãy dành một khoảng thời gian nhất định trong ngày (ít thôi tùy ý bạn, nhưng không được phép để bất cứ điều gì làm gián đoạn) để may những bộ quần áo vừa chắc chắn vừa xinh xắn cho người nghèo. Hãy tìm hiểu chất lượng bền bỉ của mọi loại vải hữu ích, và làm mọi thứ từ những gì tốt nhất bạn có thể kiếm được, bất kể giá cả của chúng ra sao. Tôi có nhiều lý do khi muốn bạn làm điều này — quá nhiều để có thể kể hết ngay lúc này — hãy tin tôi, và chắc chắn rằng bạn phải kiếm được mọi thứ tốt nhất có thể; và nếu như trong tình trạng tồi tệ của thương mại hiện đại, bạn không thể mua được đồ tốt ở bất kỳ mức giá nào, hãy mua nguyên liệu thô của chúng, và giao cho một số phụ nữ nghèo quanh bạn kéo sợi, dệt vải cho đến khi bạn có được thứ vải đáng tin cậy: rồi sau đó, mỗi ngày, hãy tự tay khâu lấy một món quần áo hữu ích nhỏ bé bằng những đường kim mũi chỉ thật chắc chắn; đồng thời thêu thùa hoặc trang hoàng thêm một cách vừa phải bằng những mũi thêu tinh xảo mà một thiếu nữ có thể tự hào khi hoàn thành. Và hãy tích lũy những món đồ đó lại cho đến khi bạn nghe tin có những người lương thiện đang cần quần áo, mà điều đó thì có lẽ quá đau lòng thay, vẫn thường xuyên xảy ra; và ngay cả khi bạn bị lừa phỉnh, trao chúng cho những kẻ không lương thiện, rồi nghe tin chúng bị mang thẳng đến hiệu cầm đồ, thì cũng đừng bận tâm, bởi chủ tiệm cầm đồ rồi cũng phải bán chúng cho những ai thực sự cần. Đó không phải là việc của bạn; điều bạn cần quan tâm duy nhất là khi nhìn thấy một đứa trẻ rách rưới, bạn có sẵn những bộ quần áo lành lặn, mới mẻ để trao cho nó, nếu cha mẹ nó đồng ý cho nó mặc chúng. Nếu họ không đồng ý, hãy suy ngẫm xem tại sao họ lại có tâm lý như vậy, việc tìm hiểu điều đó sẽ mang lại cho bạn nhiều bài học bổ ích hơn hầu hết mọi chủ đề nghiên cứu khác. Và sau khi bạn tiếp tục làm điều này một thời gian ngắn, bạn sẽ bắt đầu thấu hiểu ý nghĩa của ít nhất một chương trong Kinh thánh của bạn — sách Châm Ngôn chương 31 — mà chẳng cần đến bất kỳ lời bình chú, bài giảng hay sự chiêm nghiệm nhọc nhằn nào.
Trong những việc đó (và tất nhiên là trong cả mọi cách thức nhỏ nhặt khác mà bạn có thể tự khám phá trong chính gia đình mình), bạn phải tận dụng hết sức lực để lao động một cách hữu ích trong phần lớn thời gian ban ngày, sao cho vào cuối ngày, bạn có thể ngẩng cao đầu tự hào như bất kỳ người nông dân nào rằng mình không hề ăn bánh mì của sự lười biếng.
Thứ hai, như tôi đã nói, bạn không được tàn nhẫn. Có lẽ bạn nghĩ rằng chẳng có khả năng nào bạn lại trở nên tàn nhẫn; và quả thực tôi hy vọng bạn sẽ không bao giờ cố ý đối xử bất nhân với bất kỳ sinh linh nào; nhưng trừ khi bạn cố ý đối xử tử tế với mọi sinh linh, bạn sẽ thường xuyên tàn nhẫn với rất nhiều người. Tàn nhẫn, một phần do thiếu sự tưởng tượng (một năng lực hiếm hoi và yếu ớt hơn ở phụ nữ so với đàn ông), và thậm chí còn tệ hơn thế, ở thời điểm hiện tại, chính là do sự khích lệ ngấm ngầm từ sự ích kỷ của bạn thông qua giáo lý tôn giáo cho rằng mọi điều ta cho là cái ác hiện nay rồi sẽ dẫn đến một kết cục tốt đẹp; một giáo lý mà trên thực tế không dẫn đến việc nỗ lực chân thành hơn để ngăn chặn những sự khó chịu trước mắt khỏi chính chúng ta, mà lại khiến chúng ta thỏa mãn khi chiêm ngưỡng những mục đích tối hậu của nó, khi cái ác ấy được trút lên đầu người khác.
Không có khả năng nào là các phương pháp giáo dục trí tuệ chính xác hơn gần đây sẽ còn cho phép giới trẻ lớn lên trong niềm tin rằng, trong bất kỳ mối nguy hiểm hay sự khốn đốn nào, họ có thể mong đợi được chính Sự Quan Phòng của Chúa cứu rỗi, trong khi những người xung quanh họ lại phải chịu diệt vong bởi sự bất cẩn của Ngài; nhưng họ vẫn có thể bị kìm hãm lâu dài khỏi những hành động tử tế đích thực, và lâu ngày quen với việc nhẫn nhịn cả nỗi đau của chính họ đôi khi, lẫn nỗi đau của người khác luôn mãi, bằng một sự kiên nhẫn thiếu khôn ngoan xuất phát từ sự ngộ nhận về bản chất vĩnh cửu và không thể chữa lành của cái ác thực sự. Do đó, hãy quan sát thật cẩn thận trong vấn đề này; có những mức độ đau đớn, cũng như các mức độ lỗi lầm, hoàn toàn có thể khắc phục được và dường như chỉ là những hình thức thử thách hoặc kỷ luyện lành mạnh. Ngón tay bạn tê buốt khi bước ra ngoài trời vào một buổi sáng giá lạnh, để rồi sau đó càng trở nên ấm áp hơn; chân tay bạn mỏi nhừ vì những lao động lành mạnh, để rồi chìm vào giấc ngủ thật êm đềm; bạn bị thử thách trong chốc lát vì phải chờ đợi một điều tốt đẹp đã hứa hẹn, để rồi khi nó đến lại càng ngọt ngào hơn. Nhưng bạn không thể đẩy thử thách vượt qua một giới hạn nhất định. Hãy để cái lạnh bám chặt vào bàn tay bạn đến mức độ cực hạn, các ngón tay của bạn sẽ mục rữa rời khỏi khớp. Hãy vắt kiệt sức lực của bản thân, dù chỉ một lần đến mức kiệt quệ hoàn toàn, và cho đến cuối đời bạn sẽ không thể hồi phục lại được sức sống nguyên vẹn của khung xương cơ thể. Hãy để nỗi đau đớn xé lòng vượt qua một giới hạn cay đắng nào đó, trái tim sẽ mất đi sự sống của nó vĩnh viễn.
Giờ đây, chính định nghĩa về cái ác nằm ở sự bất trị ấy. Nó có nghĩa là nỗi buồn hoặc tội lỗi dẫn đến cái chết; và chắc chắn, theo những gì chúng ta biết hoặc có thể hình dung, có rất nhiều trạng thái của cả nỗi đau lẫn tội lỗi không thể không kết thúc như vậy. Tất nhiên chúng ta là những sinh linh u tối và vô minh, chúng ta không thể biết được mầm mống tốt đẹp nào có thể ẩn giấu trong nỗi thống khổ hiện tại hay tội ác hiện tại; nhưng những gì chúng ta không thể biết thì không phải là việc của chúng ta. Có thể hình dung rằng những kẻ sát nhân và kẻ dối trá ở một thế giới xa xôi nào đó có thể được tôn vinh lên một nhân phẩm cao cả hơn mà lẽ ra chúng không thể đạt được nếu không phạm tội giết người hay gian dối; nhưng khả năng ngẫu nhiên đó không phải là thứ nên định hướng cho hành động của chúng ta. Quả thực, có một niềm hy vọng tốt đẹp hơn rằng người ăn mày đang nằm quằn quại trong khốn khổ nơi cổng nhà chúng ta, có thể được an ủi bên trong những cánh cổng ngọc trai; nhưng chính Đức Thầy — Đấng có lời dạy là thẩm quyền duy nhất để chúng ta tin như vậy — chưa từng tự mình giáng bệnh tật như một ân huệ, cũng chưa từng xua đuổi những kẻ đói khát mà không cho ăn, hay những người bị thương mà không chữa lành.
Vậy xin hãy tin tôi, nguyên tắc hành động đúng đắn duy nhất ở đây là hãy coi thiện và ác đúng như định nghĩa bởi cảm nhận tự nhiên của chúng ta về cả hai; và phấn đấu thúc đẩy điều thiện, đồng thời chinh phục điều ác, với nỗ lực chân thành mãnh liệt hệt như thể thực sự chẳng có thế giới nào khác ngoài thế giới này. Trên hết, hãy gạt bỏ ý tưởng vô lý cho rằng Thiên đàng sẽ nhúng tay can thiệp để sửa chữa những sai lầm lớn, trong khi vẫn để các định luật của Ngài tự nhiên diễn ra để trừng phạt những sai lầm nhỏ. Nếu bạn chuẩn bị một món ăn một cách cẩu thả, bạn không mong đợi Sự Quan Phòng sẽ làm cho nó trở nên ngon miệng; cũng như vậy, nếu qua nhiều năm tháng dại khờ, bạn dẫn dắt cuộc đời mình đi chệch hướng, bạn chẳng cần phải mong chờ sự can thiệp thần thánh nào sẽ xoay chuyển mọi thứ về lại hướng tốt đẹp nhất vào phút chót. Tôi khẳng định dứt khoát rằng thế giới này không được cấu thành như vậy: hậu quả của những sai lầm lớn cũng chắc chắn hệt như hậu quả của những sai lầm nhỏ, và hạnh phúc trong toàn bộ cuộc đời bạn cùng tất cả những cuộc đời nằm dưới quyền kiểm soát của bạn, đều phụ thuộc một cách sát sạt vào chính sự nhạy bén và óc phán đoán thông thường của bạn hệt như sự hoàn hảo và ngăn nắp của một bữa tiệc diễn ra trong một ngày.
Hãy suy ngẫm thật cẩn thận và can đảm về những điều này, và bạn sẽ thấy chúng đúng đắn; một khi đã nhận ra điều đó, hãy cũng suy ngẫm thật kỹ về vị thế của chính bạn trong cuộc đời. Tôi giả định rằng bạn thuộc tầng lớp trung lưu hoặc thượng lưu, và bạn sẽ chùn bước trước viễn cảnh tụt xuống một tầng lớp thấp kém hơn. Có lẽ bạn tưởng rằng mình sẽ không chùn bước: phứa thay, nếu bạn là người rất tốt bụng, có ý chí mạnh mẽ và lãng mạn, có lẽ bạn thực sự sẽ không chùn bước; nhưng việc bạn cảm thấy e ngại cũng chẳng có gì là sai trái. Vậy thì, tôi đoán rằng bạn đang có thức ăn ngon, những căn phòng xinh xắn để sinh sống, những bộ váy áo xinh đẹp để mặc, có khả năng đạt được mọi niềm vui hợp lý và lành mạnh; hơn thế nữa, có lẽ bạn là người dịu dàng, biết ơn, và có thói quen tạ ơn Chúa mỗi ngày vì những điều đó. Nhưng tại sao bạn lại tạ ơn Ngài? Có phải vì trong những vấn đề này, cũng như trong sự hiểu biết tôn giáo của bạn, bạn nghĩ rằng Ngài đã ưu ái biến bạn thành đứa con cưng? Ý nghĩa cốt lõi trong lời tạ ơn của bạn có phải là: “Lạy Chúa, con tạ ơn Ngài vì con không giống như những cô gái khác, không phải vì con ăn chay một tuần hai lần trong khi họ tiệc tùng, mà vì con tiệc tùng một tuần bảy lần trong khi họ ăn chay”, và bạn có hoàn toàn chắc chắn rằng đây là một hình thức tạ ơn làm đẹp lòng Cha trên trời của bạn không? Giả sử bạn nhìn thấy một trong những người chị em thực sự ở trần gian của mình, Lucy hay Emily, bị ruồng bỏ khỏi ngôi nhà của người cha trần thế, đang chết đói, bất lực, tan nát cõi lòng; và rằng mỗi buổi sáng khi bước vào phòng cha, bạn nói với ông rằng: “Cha thật tốt biết bao khi cho con những thứ mà cha không cho Lucy”, liệu bạn có chắc chắn rằng, bất kể người cha của bạn có lý do chính đáng nào để tức giận với em gái bạn đi nữa, thì ông sẽ cảm thấy hài lòng vì lời tạ ơn đó, hay cảm thấy được nịnh nọt bởi lời ca tụng đó không? Thậm chí, liệu bạn có chắc chắn rằng mình thực sự là đứa con cưng đến thế không? — giả sử rằng, trong suốt thời gian qua, ông ấy vẫn yêu thương tội nghiệp Lucy hệt như yêu thương bạn, và chỉ đang thử thách bạn qua nỗi đau của con bé, và có lẽ không hề tức giận với con bé chút nào, mà lại đang vô cùng phẫn nộ với bạn, và càng phẫn nộ hơn vì những lời tạ ơn đó của bạn? Sẽ chẳng phải là điều tốt đẹp nếu bạn suy ngẫm, và suy ngẫm một cách thật nghiêm túc, về vị thế hiện tại này của mình hay sao; và càng đúng hơn thế nữa nếu bạn muốn tin vào câu kinh thánh mà các mục sư rất ghé mắt khi giảng đạo: “Người giàu thật khó lòng bước vào Vương quốc Thiên đàng”? Hiện tại bạn không tin điều đó, bằng không bạn đã chẳng tỏ ra tự mãn đến thế với hoàn cảnh của mình; và bạn không thể tin nổi điều đó chút nào, cho đến khi bạn hiểu rằng Vương quốc Thiên đàng có nghĩa là — “không phải là chuyện ăn uống, mà là sự công bình, bình yên và hoan hỉ trong Chúa Thánh Thần”, cũng như cho đến khi bạn biết rằng niềm hoan hỉ ấy hoàn toàn không nhất thiết phải là việc đến nhà thờ, hay hát thánh ca; mà có thể là niềm vui trong một điệu nhảy, niềm vui trong một câu nói đùa, niềm vui trong bất cứ điều gì bạn đã xứng đáng có được, hoặc điều bạn sẵn lòng sẻ chia; nhưng tuyệt đối không phải là niềm vui trong bất cứ thứ gì tách rời bạn, tựa như một sự ân sủng kỳ lạ nào đó, khỏi những người đồng loại, tôn vinh bạn thông qua sự suy đồi của họ — miễn trừ cho bạn khỏi những nhọc nhằn của họ — hay nuông chiều bạn giữa lúc họ đang hoạn nạn.
Vậy thì, hãy suy ngẫm, và rồi một ngày nào đó, tôi tin rằng bạn cũng sẽ cảm thấy — không phải một thứ lòng thương hại bệnh hoạn biến bạn thành một Sơ Từ Thiện áo đen u ám, mà là ngọn lửa ấm áp bền bỉ của lòng nhân ái vĩnh cửu sẽ biến bạn thành một Sơ Từ Thiện rạng rỡ. Tôi nói không phải để chê bai họ; tôi thừa hiểu các Sơ Từ Thiện tốt đẹp biết bao, và chúng ta mang ơn họ nhiều nhường nào; nhưng tất cả những hình thức đạo đức chuyên nghiệp ấy (trừ khi sự phân biệt hay kết hợp là cần thiết cho hiệu quả công việc) về mặt bản chất tinh thần là sai lầm, và trên thực tế chỉ giống như việc đắp thuốc lên những vết loét bệnh tật vốn không bao giờ được phép tồn tại; đồng thời cổ vũ cho đám đông những phụ nữ kém xuất sắc hơn chìm đắm trong sự phù phiếm, khiến họ nghĩ rằng bản thân hoặc phải trở nên tốt đẹp theo tiêu chuẩn áo đen nghiêm ngặt đó, hoặc chẳng thể làm được gì nên trò trống. Cứ mặc tu phục đi, nếu bạn thích; nhưng hãy để đó là một bộ trang phục tươi vui và trang nhã; và hãy luôn là một Sơ Từ Thiện trong tận đáy lòng mình, không cần đến những lời tuyên bố khoác lác hay được che đậy sau những tấm khăn trùm.
Khi tôi dừng bút trước khi khép lại lời tựa — để suy nghĩ thêm về một hoặc hai điểm khó viết — tôi bắt gặp một bức thư trên tờ ‘The Times’, viết bởi một phụ nữ Pháp, diễn đạt tất cả những điều tôi muốn nói một cách thật tuyệt vời đến mức tôi sẽ in lại nó nguyên văn như thế này:
Thưa Ngài, người ta vẫn thường nói rằng một tấm gương sáng có giá trị hơn vạn bài thuyết giáo. Liệu tôi có bị coi là kiêu ngạo nếu chỉ ra một tấm gương, mà hiện tại tôi thấy quá nổi bật đến mức dẫu có đau đớn, tôi cũng không thể không nhắc đến nó?
Đó chính là phần trách nhiệm, phần trách nhiệm buồn tủi và to lớn mà xã hội Pháp cùng những thói quen xa hoa, tiêu xỉn, chưng diện, và sự buông thả trong mọi hình thức xa đọa vừa qua phải tự gánh chịu trong cuộc khủng hoảng tàn khốc, khốn khổ và nhục nhã hiện tại của đất nước. Nếu những người nội trợ của chúng tôi có thể được nêu danh như một tấm gương cho các bà nội trợ Anh quốc, thì than ôi! những tầng lớp khác trong xã hội chúng tôi cũng có thể được đưa ra như một tấm gương — nhưng là để cảnh tỉnh, không phải để noi theo.
Cảm xúc hẳn phải vô cùng cay đắng đối với biết bao phụ nữ Pháp, những người có những ngày tháng xa hoa và thói quen tiêu xỉn nay đã chấm dứt, và những hóa đơn của sự hào nhoáng một thời đang đè nặng lên lương tâm họ, nếu không muốn nói là trên ví tiền của họ!
Ở đất nước chúng tôi, cái ác đã lan rộng từ trên xuống dưới. Khắp mọi nơi, những tấm gương được giăng ra bởi những người phụ nữ quyền quý nhất xứ sở đã bị noi theo một cách quá đỗi thành công.
Mỗi năm trôi qua, trang phục ngày càng xa hoa hơn, các buổi tiệc tùng ngày càng tốn kém hơn, các khoản chi phí đủ loại ngày càng lớn hơn. Tiêu chuẩn của xã hội ngày càng trượt dốc, phép lịch sự phai nhạt, sự tinh tế mai một. Thế giới thượng lưu (monde) và thế giới ngầm (demi-monde) ngày càng hòa lẫn vào nhau trên các mặt báo viết về các hoạt động thời thượng, trong những lời đàm tiếu tai tiếng, tại các trường đua ngựa, trong các buổi công chiếu kịch (premières représentations), trong việc bắt chước trang phục, nội thất và tiếng lóng của nhau.
Sống vượt quá khả năng tài chính trở thành thói quen — gần như là điều tất yếu — đối với bất cứ ai để bắt kịp, nếu không muốn nói là vượt qua, những người khác.
Kết quả của tất cả những điều đó giờ đây bày ra trước mắt chúng ta trong đống đổ nát của sự thịnh vượng, trong sự sụp đổ của tất cả những gì từng có vẻ rực rỡ và cao cả nhất.
Bị ám ảnh một cách sâu sắc và đầy sợ hãi bởi những gì đất nước tôi đã phải gánh chịu và đang phải trải qua, tôi không khỏi cảm thấy xót xa khi nhìn thấy những dấu hiệu của những thói hư tật xấu thâm căn cố đế của chúng tôi cũng đang xuất hiện tại Anh. Son phấn và tóc giả búi cao (chignon), tiếng lóng và các vở hài kịch nhẹ (vaudeville), việc biết tường tận tên tuổi của những "kẻ vô danh" (Anonymas) và đọc những tiểu thuyết có đạo đức đáng ngờ, tự bản thân chúng chỉ là những lỗi lầm nhỏ, dẫu rằng cách đây không nhiều năm, chúng từng bị coi là những tội lỗi tày trời, nhưng chúng lại là những con đường dẫn dắt nhanh chóng và đầy cáM dỗ trên một Xa lộ vô cùng nguy hiểm.
Ước gì tất cả phụ nữ Anh quốc đều biết họ được tôn kính đến nhường nào từ bên ngoài biên giới — rằng chúng tôi, những người nước ngoài, có ý kiến cao cả, lòng kính trọng và sự ngưỡng mộ lớn lao biết bao đối với nguyên tắc sống của họ, lòng trung thực của họ, sự trong trắng tinh khôi của các thiếu nữ nhà họ, và tuổi trẻ đầy sức sống khỏe mạnh của những đứa trẻ đáng yêu.
Tôi có thể minh họa điều này bằng một câu chuyện ngắn xảy ra ngay gần tôi không? Trong những ngày diễn ra các cuộc bạo động (émeutes) năm 1848, tất cả các ngôi nhà ở Paris đều bị đám đông lục soát để tìm vũ khí. Ngôi nhà tôi đang ở không chứa bất kỳ thứ gì, như người chủ nhà đã nhiều lần khẳng định với những tên lợi Cộng hòa cuồng nộ và hoài nghi. Bọn chúng chuẩn bị dùng vũ lực với ông thì vợ ông, một phụ nữ Anh, nghe thấy cuộc tranh cãi lớn, đã dũng cảm bước lên phía trước và quả quyết rằng không hề có thứ vũ khí nào được giấu giếm cả. “Vous êtes anglaise, nous vous croyons; les anglaises disent toujours la vérité” (Bà là người Anh, chúng tôi tin bà; phụ nữ Anh luôn nói sự thật) — câu trả lời vang lên ngay lập tức, và những kẻ bạo loạn lặng lẽ rút đi.
Giờ đây, thưa Ngài, liệu tôi có bị buộc tội là đưa ra những lời chỉ trích vô căn cứ nếu như, dẫu vô cùng yêu mến và ngưỡng mộ đất nước ngài như những dòng trên đã chứng minh, một vài nét mới mẻ lại khiến tôi cảm thấy đó là những sự vênh váo đầy đau đớn trong đời sống Anh quốc?
Tôi hoàn toàn không có ý định rao giảng việc chối bỏ tất cả những gì có thể khiến cuộc sống trở nên đáng yêu và dễ chịu một cách lành mạnh. Tôi chẳng thích gì hơn là được nhìn thấy một người phụ nữ chỉn chu, ngăn nắp, thanh lịch, xinh đẹp nhất trong bộ trang phục lộng lẫy nhất mà gu thẩm mỹ và túi tiền của cô ấy có thể chi trả, hay những thiếu nữ tươi tắn, rạng rỡ của các bạn đang dũng cảm và hoàn hảo ngự trên lưng ngựa, hoặc trang hoàng nhà cửa của họ thật xinh xắn [sic; ngữ pháp chưa hoàn toàn chuẩn xác, nhưng còn hay hơn là chuẩn xác;] hết mức mà sự chăm sóc, nhọc công và tinh tế có thể tạo nên.
Chính là mức độ vượt quá giới hạn đó đã chứng tỏ là thảm họa đối với chúng tôi, và tôi ước gì tấm gương của chúng tôi có thể cảnh tỉnh các bạn, như một sự đền đáp nhỏ bé cho lòng hiếu khách và sự thân thiện mà các bạn dành cho chúng tôi trong những ngày tháng khốn khó.
Mong rằng phụ nữ Anh quốc sẽ đón nhận điều này bằng một tinh thần cởi mở như lời chúc năm mới từ
Một phụ nữ Pháp.
Ngày 29 tháng 12.
Đó, đó chính là cốt lõi những điều tôi hằng mong muốn có thể truyền tải một cách thật thuyết phục đến những người bạn gái trẻ của mình, nếu có thể; chí ít thì tôi cũng hoàn toàn chắc chắn trong tâm trí rằng mình là một người dẫn đường an toàn cho họ.
Đối với những độc giả khác lớn tuổi hơn, tôi cần phải viết thêm vài lời về cơ hội mà tôi từng có để phán xét, hay quyền hạn mà tôi có để lên tiếng về những vấn đề này; bởi quả thực, quá nhiều điều tôi đã nói về phụ nữ chỉ được viết ra bằng niềm tin mà thôi. Một người phụ nữ Anh khôn ngoan và xinh đẹp từng nói với tôi, khi cuốn ‘Sesame and Lilies’ lần đầu xuất bản, rằng cô ấy chắc chắn cuốn ‘Sesame’ sẽ hữu ích, nhưng trong phần ‘Lilies’, tôi đã viết về những thứ mà bản thân hoàn toàn không biết gì. Điều đó xét ra cũng quá đúng một phần, và nó cũng mang tính thiên vị hơn những tác phẩm thông thường của tôi: bởi hệt như Ellesmere đã đọc bài phát biểu của mình về sự can thiệp của —, không phải là không có cảm xúc thật, nhưng suy cho cùng là hoàn toàn vì lợi ích của Gretchen, tôi đã viết cuốn ‘Lilies’ để làm hài lòng một thiếu nữ; và nếu không vì những gì tôi còn ghi nhớ về cô ấy, và một vài người khác nữa, có lẽ giờ đây tôi sẽ viết lại một số câu văn trong ‘Lilies’ với một giọng điệu hoàn toàn khác: bởi khi năm tháng trôi qua, tôi đã tình cờ — theo một vài khía cạnh thì bất hạnh, theo những khía cạnh khác thì may mắn (vì nó giúp tôi đọc lịch sử một cách rõ ràng hơn) — được chứng kiến tận mắt những gì là tồi tệ nhất ở phụ nữ, trong khi tôi chỉ có thể tin tưởng vào điều tuyệt vời nhất ở họ. Những người phụ nữ xuất sắc nhất quả thực đương nhiên là những người khó thấu hiểu nhất; họ được nhận diện chủ yếu qua hạnh phúc của những người chồng và sự cao thượng của những đứa con; họ chỉ có thể được suy đoán, chứ không thể nhìn thấu bởi một kẻ lạ mặt; và đôi khi, họ dường như hoàn toàn bất lực nếu rời khỏi tổ ấm của mình; thế nhưng nếu không có sự giúp đỡ từ một trong số họ [4] — người mà cuốn sách này được đề tặng — thì có lẽ ngày đó đã đến từ lâu, khi tôi chẳng còn viết hay suy nghĩ gì thêm nữa.
Mặt khác, xu hướng của thời đại lại khiến cho bất cứ điều gì suồng sã, thô lỗ hoặc vô tri trong bản tính nữ giới trở nên quá rõ rành rành trước mắt mọi người đàn ông: — nét vẽ sướt mướt yếu ớt trong các tác phẩm thời trẻ đã đưa tôi đến với phần lớn sự nhiệt thành trống rỗng của họ; và những ngã rẽ của cuộc đời sau này đã cho tôi cơ hội quan sát phụ nữ trong những trạng thái suy đồi và đầy thù hận, mở ra trước mắt tôi những bí mật tăm tối nhất của bi kịch Hy Lạp và Xy-ri. Tôi từng chứng kiến họ phản bội tình nghĩa gia đình vì dục vọng, phản bội lời thề yêu thương vì lòng cuồng tín; tôi từng chứng kiến những người mẹ tận tụy với con cái như Medea; và những đứa con hiếu thảo với cha mẹ như con gái của Herodias: nhưng niềm tin của tôi vẫn không hề lay chuyển trước sự quý giá của những bản tính dẫu lầm lỗi đến mức thảm họa ấy, và tôi vẫn để nguyên vẹn những lời văn trong cuốn ‘Lilies’; vẫn tin rằng, chưa từng có người đàn ông nào sống một cuộc đời đúng đắn mà chưa từng được tôi luyện bởi tình yêu của người phụ nữ, được tiếp thêm sức mạnh bởi lòng dũng cảm của cô ấy, và được dẫn dắt bởi sự khôn ngoan của cô ấy.
Bản thân tôi có thể đã trở thành người thế nào, nếu nhận được sự giúp đỡ ấy, tôi hiếm khi lãng phí thời gian để suy nghĩ; nhưng con người hiện tại của tôi ra sao, một khi tôi đã gánh vác sứ mệnh của một nhà giáo dục, thì thiết nghĩ bạn đọc cũng nên biết, trong giới hạn mà tôi có thể kể cho bạn.
Không phải là một kẻ bất công; không phải là một kẻ bất nhân; không phải là một kẻ giả dối; là một người yêu chuộng trật tự, lao động và hòa bình. Điều đó, có vẻ như đã đủ để trao cho tôi quyền được lên tiếng về tất cả những gì tôi quan tâm liên quan đến các vấn đề đạo đức; hơn thế nữa, tôi chỉ có thể kể lại một cách rõ ràng thông qua những chi tiết tự truyện mà không một cuộc đời nào — ngoại trừ những cuộc đời thịnh vượng và (theo nghĩa đơn giản nhất của từ này) không tì vết — có thể biện minh được; — và cuộc đời tôi thì chẳng thuộc vế nào trong số đó. Tuy nhiên, nếu bất kỳ ai, kẻ am tường việc đọc hiểu những bản thảo rách nát của tâm hồn con người, muốn có sự thấu hiểu thân mật hơn về tôi, người đó có thể tìm thấy điều ấy thông qua việc tìm hiểu xem trong lịch sử quá khứ, tôi có sự đồng cảm sâu sắc nhất với những nhân vật nào.
Tôi sẽ nêu tên ba người.
Trong tất cả những gì mạnh mẽ và sâu sắc nhất trong con người tôi — thứ phù hợp để tôi làm việc, và mang lại ánh sáng hay bóng tối cho sự tồn tại của tôi — tôi có sự đồng cảm với Guido Guinicelli.
Trong tâm tính tự nhiên thường nhật, cùng những suy nghĩ về vạn vật và con người, tôi đồng cảm với Marmontel.
Trong tâm tính gượng ép và do ngẫu nhiên, cùng những suy nghĩ về vạn vật và con người, tôi đồng cảm với Dean Swift.
Bất cứ ai có thể thấu hiểu bản tính của ba người đàn ông ấy, đều có thể thấu hiểu bản tính của tôi; và đã nói đến nhừng này, tôi sẵn lòng để cả cuộc đời lẫn sự nghiệp của mình được ghi nhớ hay lãng quên, tùy theo giá trị dụng ích mà chúng xứng đáng nhận được.
Denmark Hill,
Ngày 1 tháng 1 năm 1871.
❀ ❀ ❀