1
Mãi đến năm 50 tuổi tôi mới chọc thủng được một tầng giấy mỏng: văn học thực chất chỉ là một niềm hứng thú cá nhân.
Vì sao sau khi đọc xong cuốn tiểu thuyết đầu tiên lại không thể kìm nén nổi, lại nảy sinh một khát khao mãnh liệt muốn đọc hết từng cuốn tiểu thuyết trong thư viện trường cấp hai, giờ ngẫm lại cũng chỉ có thể quy về hai chữ hứng thú. Hứng thú của con người muôn hình vạn trạng, từ thuở ấu thơ đã sớm bộc lộ: có người thích vẽ tranh, có người giỏi tính toán, có người nhạy cảm với âm nhạc, có người khéo léo với trò ảo thuật biến hóa... Văn học cũng chỉ là một trong muôn vàn hứng thú kỳ lạ giữa dòng đời đông đúc mà thôi.
Trước hết, chính việc đọc sách đã trực tiếp khơi dậy niềm hứng thú văn học trong tôi. Hồi học sơ trung, cuốn tiểu thuyết đầu tiên tôi đọc là "Tam Lý Vịnh", đó cũng là cuốn tiểu thuyết đầu tiên tôi đọc trong đời. Triệu Thụ Lý đối với tôi hoàn toàn xa lạ, nhưng người nông dân và cuộc sống nông thôn ở Tam Lý Vịnh lại vô cùng thân thuộc. Cuốn sách ấy đã làm sống dậy những ký ức về đời sống thôn quê trong tôi, đồng thời lần đầu tiên giúp tôi kiểm chứng lại những ấn tượng và trải nghiệm của mình về làng quê, về người nông dân, chẳng khác nào nhìn thấy bức ảnh chụp lại cuộc sống thuở trước của chính mình và bà con lối xóm quen thuộc. Sự hồi sinh và kiểm chứng ấy đã gợi lên trong tâm hồn non nớt một nỗi kinh ngạc, niềm vui mừng và sự xúc động mang tính bản năng. Ngay sau đó, tôi đã mượn đọc toàn bộ những tiểu thuyết đã xuất bản của Triệu Thụ Lý. Lúc bấy giờ, Triệu Thụ Lý trong lòng tôi đã là nhà văn vĩ đại nhất của Trung Quốc; lần đầu tiên trong cuộc đời tôi biết sùng bái một người chính là vào thời điểm đó, và người ấy chính là Triệu Thụ Lý.
Cũng chính trong niềm say mê nồng nhiệt với tiểu thuyết của Triệu Thụ Lý, tôi đã viết nên truyện ngắn đầu tiên trong đời mang tên "Sóng gió vườn đào", vào một tiết tập làm văn tự chọn đề năm lớp tám. Nhớ lại dạo ấy, thầy giáo đã dành cho tôi lời phê dài chưa từng thấy, điểm số đạt được là 5+... Toàn bộ may mắn và bất hạnh trong cuộc đời tôi, đều bắt đầu từ việc đọc "Tam Lý Vịnh" và việc chắp bút viết thiên truyện ngắn này. Thời gian thoắt cái đã trôi qua tròn 40 năm. 40 năm trước, khi viết truyện ngắn đó, tôi căn bản chẳng thể ngờ tới và cũng không tài nào lường được diện mạo của mình ngày hôm nay. Nói một cách bình thản, truyện ngắn ấy ban đầu không phải được viết ra để làm tiểu thuyết, càng không phải để xuất bản, để đăng báo, để kiếm nhuận bút hay vì bất cứ điều gì to tát, mà chỉ đơn thuần là để hoàn thành một bài tập làm văn tự ra đề do thầy dạy ngữ văn giao... Giờ đây, khi biên soạn và tuyển chọn bộ tiểu thuyết tuyển tập ba tập này, những ký ức không thể xóa nhòa lại tự nhiên sống dậy, thật khiến lòng người muôn vàn cảm khái.
Hứng thú không tàn phai, tình yêu ắt chẳng lụi tàn. Thế nên tôi mới hiểu thấu ngọn nguồn vì sao những kẻ bị con quỷ văn học kia đeo bám lại có thể bị cầm tù, bị lưu đày, bị cạo đầu âm dương, bị đá vào mông, trải qua cửu tử nhất sinh mà vẫn chẳng đổi thay, chẳng hề hối tiếc. Đối diện với hai thế hệ nhà văn đi trước tôi, những người từng nếm trải nỗi đau đớn cùng cực nơi lằn ranh sống chết, tôi chưa bao giờ dám xem những tai ương nho nhỏ do việc theo đuổi văn học chuốc lấy là tai ương, càng không dám xem nó như thứ vốn liếng để mưu cầu những giá trị nằm ngoài văn học. Tất cả những ai trót trao trọn tấm lòng cho văn học đều từng trải qua chặng đường ấy, một quá trình băng hỏa không thể vượt qua, không cách nào trốn chạy; tai ương và đau khổ chỉ khác nhau ở chỗ nông hay sâu, nặng hay nhẹ, chứ không có chuyện không tồn tại. Những kẻ hoàn toàn đắc ý phơi phới qua chặng đường ấy thuộc về một hình thái hoặc một tầng ý nghĩa nhà văn khác. Những tai ương trong 40 năm chặng đường văn học của tôi thuộc loại nhẹ, nỗi đau cũng thuộc loại nông, nhưng dẫu sao tôi cũng đã từng bước nếm trải, nhờ vậy mà tôi có được những trải nghiệm chân thực và vững chắc nhất của riêng mình về sinh mệnh và nghệ thuật. Tôi thường nghĩ, những nhà văn vừa bước chân ra khỏi cánh cửa lao tù, vừa kết thúc kiếp sống lưu đày, sở dĩ họ vẫn có thể trải rộng trang bản thảo, vặn nắp cây bút máy ra để viết, e rằng không phải vì danh vọng, vì phát tài hay vì bất cứ điều gì khác đấy chứ? Tôi nghĩ, tất cả chỉ vì hứng thú.
Hứng thú rồi sẽ có lúc chuyển dời, không phải ai cũng chịu sự chi phối của một mối quan tâm duy nhất để rồi cất bước trên con đường văn học từ lúc rạng đông cho tới khi đêm muộn. Nếu hứng thú của một người đối với văn học thay đổi, có thể người ấy sẽ chuyển sang chế tạo tên lửa bảo vệ biên cương, cũng có thể chuyển sang làm xiếc khỉ, diễn ảo thuật, biểu diễn tạp kỹ để tìm kiếm tiếng vỗ tay tán thưởng của khán giả. Hứng thú chuyển dời là lẽ thường tình của con người, rất nhiều người chuyển mối quan tâm từ văn học sang các lĩnh vực khác và đã tạo nên những thành tựu kiệt xuất; cũng có nhiều người chuyển hứng thú từ một sự nghiệp khác sang văn chương, để rồi đồng dạng viết nên những thiên trang huy hoàng. Xét từ tầng ý nghĩa bản chất giản đơn nhất này, những cuộc bàn luận xoay quanh chuyện văn nhân nhảy vào chốn thương trường kỳ thực chẳng có mấy ý nghĩa thực tiễn.
Văn học là một con quỷ. Thế nhưng, có thể khiến người ta dẫu trải qua muôn vàn sinh tử vẫn không hối hận, không đổi sơ tâm, nguyện si mê gắn bó trọn đời, thì quả thực nàng lại là một con quỷ vừa xinh đẹp lại vừa thiêng liêng.
2
Đến năm 50 tuổi, tôi lại chọc thủng thêm một tầng giấy mỏng nữa: sáng tác thực chất cũng chỉ là một sự giãi bày của trải nghiệm.
Trải nghiệm bao gồm trải nghiệm sinh mệnh và trải nghiệm nghệ thuật kết tinh thành một trải nghiệm độc đáo riêng biệt. Các tác phẩm văn học muôn hình vạn trạng là do sự khác biệt to lớn trong trải nghiệm độc đáo của mỗi nhà văn quyết định. Xuất phát từ sự thấu hiểu như thế đối với lao động sáng tác, tôi cho rằng giữa các nhà văn và giữa các tác phẩm chỉ có thể bao dung lẫn nhau, để trăm hoa cùng đua nở, bởi chẳng ai thay đổi được trải nghiệm độc đáo của người khác, cũng chẳng ai thay thế được trải nghiệm độc đáo của đối phương. Hoa đỏ chẳng cần phải mỉa mai hoa trắng, hoa vàng cũng không cần phải ngạo nghễ trước hoa tím, hoa nhà càng chẳng thể thay thế được hoa dại, hoa tây khinh thường hoa ta cũng chẳng thể dựa vào đó mà phô trương sự cao quý. Tất thảy hoa đỏ, hoa trắng, hoa vàng, hoa tím, hoa nhà, hoa dại, hoa tây, hoa ta đều nên không ngừng hoàn thiện bản thân để trở nên hoàn mỹ hơn, nên khích lệ lẫn nhau để nới rộng thêm sự khác biệt, có như vậy mới trăm hoa đua nở, khoe sắc khoe hương, vạn vẻ rực rỡ; hoặc giả có thể lai tạo lẫn nhau, gạn đục khơi trong để sản sinh ra một hay vài giống mới lai tạp kết hợp giữa tây và ta, dung hòa giữa nhà và dại, âu cũng có thể xem là một sự sáng tạo.
Tóm lại, đừng thù địch nhau, đừng cắn xé nhau, đừng tiêu diệt lẫn nhau. Nhà văn dẫu sao cũng không phải là một loài hoa cụ thể, trải nghiệm độc đáo của họ là thứ không thể nào tiêu diệt nổi; sự sinh tồn của bất kỳ loài hoa nào cũng phải dựa vào sắc vóc của chính nó, và chỉ có thể nương tựa vào sắc vóc của bản thân để tồn tại; nhà văn đối thoại với thế giới này bằng tác phẩm, mưu cầu dựa dẫm vào những yếu tố phi hoa (tức các yếu tố phi văn học) để đạt được mục đích của hoa (tức văn học), chắc chắn là điều bất khả thi, trong lịch sử văn học Trung Quốc cũng như nước ngoài chưa từng có tiền lệ nào thành công theo cách ấy; thứ cần phải tiêu diệt tuyệt nhiên không phải bất kỳ loài hoa nào, mà chỉ có thể là những cây thuốc phiện độc hại.
Trải nghiệm sinh mệnh phát triển đi lên từ trải nghiệm cuộc sống. Trải nghiệm cuộc sống không thoát khỏi nội hàm cơ bản của việc thâm nhập và nếm trải đời sống. Trải nghiệm cuộc sống hay thâm nhập đời sống đối với bất kỳ nhà văn nào, thuộc bất kỳ trường phái nghệ thuật hay niềm hứng thú nghệ thuật nào, đều là điều không thể thiếu. Theo quy luật phổ biến và thông thường, nhà văn luôn thông qua trải nghiệm cuộc sống để bước vào trải nghiệm sinh mệnh, thế nhưng không phải nhà văn nào cũng có thể từ trải nghiệm cuộc sống mà tiến vào trải nghiệm sinh mệnh, thậm chí có thể nói số người bước vào được trải nghiệm sinh mệnh chỉ là thiểu số; ngay cả với nhà văn đã chạm đến trải nghiệm sinh mệnh, cũng không phải mỗi một tác phẩm viết ra đều thuộc về tác phẩm của trải nghiệm sinh mệnh, đây là một thực trạng cơ bản trên văn đàn trong và ngoài nước mà tôi quan sát được qua việc đọc sách.
Xuất phát từ sự hiểu biết như thế về sáng tác, từ thời kỳ mới đến nay, tôi cơ bản không tham gia vào những cuộc tranh luận trên văn đàn, cũng chẳng muốn quy mình dưới ngọn cờ của một "chủ nghĩa" thời thượng nào. Bởi theo tôi thấy, sự ra đời của bất kỳ trường phái hay một "chủ nghĩa" nào, đều là kết quả thai nghén từ trải nghiệm độc đáo của chính nhà văn, chứ không phải do gượng ép học đòi mà thành, học đòi gượng gạo thì chẳng thể học nổi, kết quả của sự bắt chước chỉ có thể là vẽ hổ thành mèo. Nhưng nghệ thuật dẫu sao cũng tương thông, có thể tác động qua lại lẫn nhau, có thể dùng sở trường của trường phái này bù đắp cho sở đoản của một "chủ nghĩa" khác, có thể làm sâu sắc và mở rộng thêm trải nghiệm của chính mình đối với nghệ thuật.
Sự phục hưng toàn diện của văn học đương đại Trung Quốc thời kỳ mới, tôi đã trải qua trọn vẹn cả một quá trình. Các thiên tiểu thuyết dài, vừa và ngắn trong bộ tuyển tập này đều được tuyển chọn từ những tác phẩm của tôi sáng tác từ năm 1978 cho đến đầu năm 1992. Khi biên soạn và tuyển chọn, tôi đã vô cùng ngạc nhiên trước sự mỏng manh và câu nệ về mặt nghệ thuật của một vài truyện ngắn trong những năm đầu, chúng phơi bày không thể rõ ràng hơn vết tích tìm tòi nghệ thuật của tôi. Chẳng cần phải giấu giếm cái xấu, càng không việc gì phải ngượng ngùng, đó là một quá trình tìm tòi chân thực, cũng giống như người ta chẳng cần phải thấy ngượng vì thuở bé mình từng mặc quần thủng đũng vậy. Sau khi "Bạch Lộc Nguyên" xuất bản, tôi cơ bản không viết thêm tiểu thuyết nữa. Tôi muốn đọc sách, muốn thông qua việc đọc rộng rãi để trải nghiệm sâu hơn về nghệ thuật. Tôi không mưu cầu trước tác chất cao ngang người, chỉ cần trong những năm tháng còn sống có thể viết ra được một đôi cuốn sách tạm để tự an ủi bản thân, khi nhắm mắt xuôi tay có thể dùng để gối đầu lót quan tài, thế là niềm hứng thú của tôi đã được đền đáp xứng đáng rồi.
Trải nghiệm sinh mệnh là thứ có thể tin cậy được. Nó không phục tùng chỉ thị của người khác, cũng không dựa theo cuốn sách giáo khoa nào để diễn giải cuộc sống, mà là dùng chính tâm hồn và sinh mệnh của mình để cảm nhận sự vĩ đại và nhơ nhớp của kiếp người, nỗi đau đớn và niềm hoan lạc của sinh mệnh, sự ngoan cường và nỗi mong manh của sinh tồn, sự cao thượng và vẻ hèn hạ của nhân sinh... đó là những cảm nhận mà bản thân cho là độc đáo, khó lòng dùng thứ ngôn ngữ lý tính chuẩn xác để khái quát, mà chỉ thích hợp dùng tiểu thuyết để diễn đạt và phơi bày.
3
Vừa bước sang tuổi 50 - cái tuổi tri thiên mệnh, tôi viết xong "Bạch Lộc Nguyên". Viết xong bộ tiểu thuyết trường thiên này, hai tầng giấy mỏng về văn học và sáng tác mới thực sự được chọc thủng, được phá vỡ, tôi cũng nhận ra mình đã hoàn toàn cố chấp kiên định với cái nhìn riêng về trải nghiệm độc đáo.
Có lẽ nhờ vào phản ứng dây chuyền của bộ tiểu thuyết trường thiên này, những truyện vừa và truyện ngắn trước đó của tôi cũng liên tục được các nhà xuất bản gom lại để ấn hành, số lượng bản in lớn đến mức chỉ hai năm trước đó dẫu nằm mơ tôi cũng không dám nghĩ tới. Rất đơn giản, độc giả e rằng cũng xuất phát từ tâm lý giống như tôi thuở đọc "Tam Lý Vịnh" năm nào, bèn muốn tìm đọc thêm những tác phẩm khác của tôi, âu cũng là chuyện thường tình. Lẽ dĩ nhiên tôi rất đỗi vui mừng, bạn đọc nhiều lên, kênh giao lưu và thấu hiểu giữa nhà văn với độc giả cũng được mở rộng, đây chính là bản ý của bất kỳ hình thái sáng tạo nghệ thuật nào. Sáng tạo nghệ thuật là để giao cảm, tiểu thuyết chẳng qua chỉ là phương tiện truyền thông kết nối trải nghiệm kép của nhà văn với bạn đọc. Tác phẩm văn học kết nối người xưa với người nay, kết nối người phương Đông và người phương Tây khác biệt về màu da, ngữ hệ, kết nối những tâm hồn. Một tác phẩm có thể hoàn thành việc kết nối ấy một cách rộng rãi, thì toàn bộ mục đích sáng tạo của nhà văn coi như đã đạt được, chẳng cần phải nói thêm một lời nào nữa, chỉ mặc cho thế gian đàm tiếu luận bình.
Dĩ nhiên, tôi càng nên thưa với các bạn độc giả rằng, bộ tuyển tập tiểu thuyết này bao gồm các tác phẩm chính trước năm 1992, các hình thức dài, vừa, ngắn trong địa hạt tiểu thuyết coi như tôi đều đã thực hành qua. Ngày mai, nhất định tôi sẽ còn phô diễn những trải nghiệm mới mẻ của mình, tuyệt đối không lặp lại chính mình; lặp lại người khác là bi ai, lặp lại chính mình lại càng bi ai hơn, hậu quả trực tiếp của việc lặp lại chính là sự thui chột của sáng tạo nghệ thuật.
Còn được sáng tạo, ấy là lòng dạ vững vàng.
Ngày 8 tháng 3 năm 1995.