Ở phố Tây Long Vương tại Thành Đô, Lưu Ly Xưởng và các chợ sáng chợ đêm ở Bắc Bình, phố Bố Chính Ty ở Tế Nam, ta đều thường thấy hai loại người. Loại thứ nhất là những người quy củ, cẩn trọng, chẳng khác gì người thường; nếu họ có điểm gì khác biệt, thì đó là việc họ thích sưu tầm thư họa, đồ đồng, hoặc triện ấn gì đó. Sở thích này cũng bình thường như bao người yêu hoa, yêu chó, hay yêu dế vậy. Về nghề nghiệp, họ có thể là viên chức, hoặc giáo viên trung học. Đôi khi, chúng ta cũng thấy luật sư hay bác sĩ đi lùng tìm mấy món bảo vật nho nhỏ lúc rảnh rỗi. Những người này đại khái đều có chút học vấn. Học vấn giúp họ kiếm cơm một cách quy củ. Người kiếm được nhiều tiền, người ít, nhưng hễ trong tay có chút tiền dư là họ đều tiêu vào những thứ khiến họ vui vẻ mà lại tăng thêm vẻ tao nhã. Có khi họ không tiếc vay vài đồng, hoặc cầm cố đôi bộ quần áo, chỉ để món đồ chơi yêu thích không rời tay kia được đóng dấu triện của mình, nếu đó là vật phẩm có thể đóng dấu được.
Bây giờ, người mà chúng ta muốn giới thiệu là Trang Diệc Nhã tiên sinh, ông thuộc loại thứ nhất.
Trang tiên sinh là một tiểu sĩ sĩ ở Tế Nam. Việc ông có được địa vị thân sĩ tuyệt đối không phải vì ông có bao nhiêu tài sản, cũng không phải vì tiền bối của ông từng làm quan lớn gì. Ông chỉ là một cử nhân đại học bình thường, lúc làm nhân viên văn phòng, lúc làm giáo viên trung học. Nhưng đối với người và việc, ông luôn có lòng nhiệt tình, dù là ở cơ quan hay trường học, ông luôn là người nhận lời ủy thác của người khác mà làm việc không oán không than. Ông chưa chắc đã làm việc thật mỹ mãn, nhưng ông sẵn lòng giúp đỡ bạn bè. Làm việc nhiều, ông đâm ra có kinh nghiệm. Xã hội này ai cũng lười biếng, thường vì bản thân lười biếng mà coi một phần kinh nghiệm của người khác thành mười phần. Do đó, Trang tiên sinh trở thành người quan trọng trong mắt thân bằng cố hữu, thành khách quen của cửa hiệu, nhà hàng, trở thành một tiểu sĩ sĩ ở địa phương.
Nhìn chung, ông là một người tốt. Nhìn chung, ông cũng là một người đứng đắn. Dáng người trung bình, khuôn mặt tròn trịa, đôi con ngươi đen láy, thường hay nhìn xuống ngực và mũi mình, như sợ người ta nói ông quá phô trương. Chân ông rất ngắn, mà đi rất nhanh, suốt ngày cứ như là bận rộn không thôi. Đôi khi ông mặc áo Trung Sơn, đôi khi mặc áo dài; chất liệu đều không tốt lắm, nhưng rất sạch sẽ. Trên cổ áo luôn cài một chiếc huy hiệu.
Ông đã kết hôn, không có con cái. Phu nhân thì sống ở vùng nông thôn cách thành phố hơn bốn mươi dặm. Vì việc nhiều, ông không thường về quê, thỉnh thoảng mới về nhà một lần, bạn bè đều cảm thấy cô quạnh, đợi đến khi ông trở lại, tầm quan trọng của ông lại tăng thêm nhiều phần. Có biết bao nhiêu việc đang chờ đôi chân ngắn của ông chạy đôn chạy đáo.
Tuy đi rất nhanh, nhưng đôi mắt lúc nào cũng để ý đến ngực hoặc mũi mình kia lại rất sắc bén. Một tờ giấy vàng cũ trên sạp đồ cũ bên đường, hoặc một cái mặt quạt rách, đều có thể khiến ông từ đằng xa đã khựng lại, chầm chậm tiến đến gần sạp, rồi làm như ngẫu nhiên đứng lại. Ông yêu thư họa. Trước hết là tiện tay sờ cái này, động vào cái kia, rồi cười một cái, hỏi giá cả. Cuối cùng, mới tiện tay cầm tờ giấy cũ hoặc mặt quạt đó lên, ngắm nghía, lắc đầu, đặt xuống; đi được hai bước, quay đầu lại hỏi giá, hoặc mở miệng nói luôn: "Cái mặt quạt rách này, năm hào nhé."
Một đồng tám hào, một đồng hai đồng, ông mang những món bảo bối đầy lỗ mọt, đen ngòm, nhăn nheo như mặt bà lão về. Tối đến, khóa chặt cửa phòng, ông mới lật đi lật lại ngắm nghía, rồi đánh số thứ tự, cẩn thận đóng dấu triện, cất vào trong một chiếc rương gỗ nam mộc lớn. Chút vất vả nhỏ nhoi này mang lại cho ông sự mệt mỏi đầy khoái cảm, khiến ông mãn nguyện nằm trên giường, ngay cả trong mơ cũng phảng phất màu sắc cổ kính.
Các tiệm đồ cổ lớn nhỏ ở phố Bố Chính Ty, ông cũng thường xuyên vào xem. Với những tác phẩm hoàn chỉnh, nổi tiếng, giá cả hàng ngàn hàng trăm, ông chỉ đành ôm nỗi áy náy mà thưởng thức cho đã mắt. Xem xong, nở một nụ cười hổ thẹn, rồi cung kính cuộn lại, trả cho người ta. Ông chỉ có thể mua những "tàn phẩm đoạn giản" trị giá ba năm đồng, hoặc tác phẩm của những danh gia nhỏ không có thị trường. Mỗi lần bước vào những cửa tiệm đầy rẫy món hàng xa xỉ này, ông lại cảm thấy mình thật bần hàn. Vốn dĩ ông chẳng có tham vọng gì, nhưng hễ bước vào tiệm đồ cổ, ông lại nghĩ nếu mình phát tài, mua mấy bức thư họa danh giá nhất về nhà, đóng dấu triện của mình lên, thì thật là đắc ý biết bao!
"Xem một chút" tức là khách hàng, đây là kinh nghiệm kinh doanh của thương nhân phương Bắc. Dù Trang tiên sinh chỉ "xem" đồ quý mà mua đồ rẻ, thương nhân lại không vì thế mà coi thường ông. Họ muốn ông đến xem để làm quảng cáo miễn phí cho họ. Đồng thời, họ có những món đồ rẻ mà không phải hàng giả, còn cố ý giữ lại cho ông. Họ biết "yêu" là thứ có thể lớn dần, chỉ cần ông không ngừng mua món nhỏ, sẽ có ngày ông nhất định chịu mua một món lớn.
Qua lại nhiều lần, Trang tiên sinh trở thành bạn của mấy tiệm đồ cổ. Thuốc lá, trà nóng, khỏi phải nói, lần nào đến cũng có sẵn; họ còn có lúc mời ông uống rượu nữa. Ông không còn thấy hổ thẹn nữa. Quả nhiên không nằm ngoài dự đoán, ông giới thiệu khách hàng cho họ. Những người có tiền mà chẳng biết tiêu vào đâu, cuối cùng nghĩ đến việc mua vài bức thư họa, hoặc vài món đồ cổ để làm nhãn hiệu cho gia đình giàu có. Họ tìm kiếm đủ mọi phương cách để tìm chuyên gia, nhờ làm người mua thay cho mình, chỉ sợ mất tiền oan. Rất tự nhiên, họ tìm đến Trang Diệc Nhã tiên sinh - vừa là thân sĩ, lại sẵn lòng giúp đỡ, hơn nữa còn có con mắt nhìn đồ.
Khi làm người mua thay miễn phí này, Trang tiên sinh cảm thấy hưng phấn và hài lòng. Mở ra, cuộn lại, lại mở ra; một bức danh họa qua bao nhiêu lần ông xem, bao nhiêu lần ông sờ, mỗi lần đều mang lại cho ông niềm vui, đều giúp ông tăng thêm chút nhãn lực và kiến thức. Sau khi giao dịch thành công, người mua người bán đều mời ông uống rượu. Uống rượu là chuyện nhỏ, đàm đạo mới là chuyện lớn, ông lại nhận được nhiều kiến thức từ miệng mọi người. Hơn nữa, sau vài vụ giao dịch thành công, địa vị của ông cũng tăng thêm không ít. Ông có thể mạnh dạn từ chối những món đồ nhỏ mà các thương nhân cố ý giữ lại cho mình. "Mấy hôm nay trong tay không có tiền rỗi," hoặc "Để vài hôm nữa xem sao!" ông bày tỏ như vậy, rằng các người không thể nhét cái gì cho tôi là tôi lấy cái đó, tôi cũng có con mắt nhìn đồ đấy. Để đối phó với việc này, các thương nhân lại nghĩ ra một kế hay, gọi ông là "Chuyên gia sưu tầm danh gia nhỏ Sơn Đông". Với tài lực của Trang tiên sinh, danh hiệu nhà sưu tầm vĩnh viễn không thể gắn lên người ông. Thế mà nay, ông lại được gọi là nhà sưu tầm, vì vậy cũng mặc kệ sự mỉa mai chứa đựng trong danh hiệu đó mà thản nhiên đón nhận. Sau khi có danh hiệu này, Trang tiên sinh muốn danh xứng với thực mà thực sự làm một chuyên gia. Ông bắt đầu chú ý đến các danh gia nhỏ ở tỉnh Sơn Đông, và làm riêng một chiếc rương, chuyên cất giữ tác phẩm loại này. Bây giờ, ông sẵn lòng bỏ ra mười hai mươi, thậm chí ba mươi đồng để mua một bức thư hoặc tranh, miễn là đó là thủ bút của hiền nhân quê nhà mà ông chưa có. Ông không tiếc vay nợ bạn bè, hoặc mang áo khoác ra tiệm cầm đồ; muốn làm chuyên gia thì không thể không mạnh dạn lên chút chứ. Bản thân những tác phẩm này chưa chắc đã có giá trị nghệ thuật, đặt vào trước kia, ông có lẽ nhìn cũng chẳng buồn nhìn, nhưng bây giờ ông lại sẵn lòng bỏ mười hai mươi đồng để mua về. Sưu tầm là sưu tầm, ông có thể, thậm chí nên tách biệt với giá trị nghệ thuật, mà trở thành một sở thích và niềm vui đặc dị, độc lập.
Trước kia, trên những tờ giấy rách tranh nát mua với giá ba hào hai hào, có lẽ chỉ có một bông hoa nhỏ, hoặc hai ba chữ là hoàn chỉnh, nhìn rõ ràng. Nhưng đó quả thực là một bông hoa đẹp, hoặc nét chữ đáng yêu. Ông thực sự yêu thích chúng, xem rồi lại muốn xem nữa. Ông khóa cửa phòng lại để ngắm chúng, một là để tránh người khác đến làm phiền, hai cũng là sợ người khác cười mình. Từ khi có danh xưng chuyên gia, ông không chỉ không khóa cửa lại nữa, mà còn cố ý cho mọi người biết. Mỗi khi có được món bảo bối nhỏ mới, trong phòng ông lại chật kín người. Đôi con ngươi đen láy của ông không còn nhìn vào mũi mình nữa, mà hưng phấn đảo loạn, trên má ửng lên hai đám mây đỏ. Ông vẫn còn hơi thẹn thùng một chút, nhưng sau khi ho khẽ một hai tiếng, lá gan của ông hoàn toàn tráng kiện lên. Ông giảng cho họ nghe về lịch sử, phong cách, và con dấu, đề bạt trên bức thư họa của danh gia nhỏ đó. Ông không phê bình tác phẩm hay dở, mà chờ đợi người khác gật đầu tán thưởng. Nếu mọi người xem xong, im lặng không nói, ông lại giảng cho mọi người nghe, ám chỉ rằng phàm là đồ cũ thì ắt hẳn là đồ tốt, hơn nữa dưới tay danh gia - cho dù là danh gia nhỏ - cũng không có phẩm vật tồi. Lời ông rất nhiều, tim ông đập rất nhanh, cho đến khi mọi người đều thừa nhận đó là một kiệt tác, ông mới mỉm cười cuộn lại, nhẹ nhàng đặt xuống; đôi con ngươi lại nhìn xuống mũi.
Thu nhập của ông, mấy năm nay không có gì tăng giảm rõ rệt. Ông dường như chẳng hề yêu tiền. Nếu không phải vì mua thư họa, ông hoàn toàn có thể không bao giờ cân nhắc đến vấn đề tiền bạc. Ông có bản lĩnh dạy học hoặc làm việc, lại khá chân thành, cũng không có thói hư tật xấu gì, trong lòng ông nghĩ, lo lắng sinh kế quả là thừa thãi.
Từ khi được gọi là chuyên gia, ông cảm thấy cuộc sống tăng thêm thú vị và giá trị, ở mặt khác lại có chút hận mình vô năng, không thể kiếm nhiều tiền hơn để mua thư họa tốt hơn. Dù vậy, ông lại không nỡ chuyển tay thư họa để kiếm chút tiền. Tốt hay xấu, đó là bộ sưu tập của ông, tương lai có lẽ sẽ theo ông vào quan tài, chứ tuyệt đối không được bán đi. Ông không phải là thương nhân. Đôi khi, ông sẽ nhẫn tâm tặng bạn một bức tranh, hoặc một bức thư, nhưng chưa bao giờ bán. Cùng lắm, ông nghĩ, mình chỉ có thể kiêm thêm một công việc để tăng thêm thu nhập. Nhưng việc nhiều thì ông lại không có thời gian đi dạo núi sông, và đến phố Bố Chính Ty để đã mắt. Ông cần rảnh rỗi, vì mỗi một món đồ đều cần xem một hơi mấy tiếng đồng hồ.
Không thể khai nguồn, ông đành phải tiết lưu. Điều này thì khổ cho phu nhân của ông. Vốn dĩ đã không thích về nhà, bây giờ ông càng giảm bớt số lần về. Như vậy, mỗi dịp nghỉ lễ, ông có thể đến tiệm đồ cổ hoặc đến nhà bạn bè có cùng sở thích để ngồi suốt cả ngày; nếu không thì mở rương, xem kỹ tất cả bộ sưu tập một lượt, thậm chí quên cả ăn cơm. Đồng thời, ông tiết kiệm tiền lộ phí đi về nhà và tiền lẻ. Với chi tiêu hằng ngày trong nhà, ông nhẫn tâm cắt giảm. Tuy cũng cảm thấy chút hổ thẹn, nhưng nghĩ kỹ lại thì, bắt nạt phu nhân mình vẫn tốt hơn làm những việc khuất tâm khác.
Mùa xuân năm kháng chiến Bảy tháng Bảy, bạn bè tổ chức mừng thọ bốn mươi tuổi cho Trang Diệc Nhã. Ông dường như chưa bao giờ nghĩ đến tuổi tác của mình, đến khi bạn bè đến, ông dường như mới hiểu ra mình đúng là người bốn mươi tuổi. Ông là người không có chí nguyện xa xôi và nỗi lo vô cớ, nhưng khi những người mừng thọ tan đi, ông cũng không khỏi có chút cảm xúc. Bốn mươi tuổi rồi, ông một mình mặc tưởng, có chuyện gì đáng để khoe khoang với người khác không nhỉ? Nghĩ đi nghĩ lại, chỉ có một việc. Mấy năm nay, ông đã sưu tầm được thư họa của hơn một trăm danh gia nhỏ Sơn Đông. Đây quả thực là một chút thành tích. Mấy hôm trước, Dương Khả Xương - một người mà chúng ta gọi là nhà sưu tầm loại thứ hai ở Tế Nam - lại dẫn hai người Nhật đến xem bộ sưu tập của ông. Lúc đó, ông không hề cảm thấy đắc ý gì. Ngược lại, những tờ giấy rách tranh nát đó khiến ông hơi ngại không muốn lấy ra. Nhưng, vào ngày mừng thọ bốn mươi tuổi nghĩ lại, điều này quả thực có ý nghĩa rất lớn. Ông chạy vạy tốn tiền, không phải là lãng phí. Cho dù những thứ đó có rách nát không chịu nổi, nhưng thử nghĩ xem, trong cả nước này có ai, có ai sưu tầm thư họa của hơn một trăm danh gia nhỏ Sơn Đông không? Không có người thứ hai! Ngay cả người Nhật cũng đến tham quan, hừ, chút bộ sưu tập này của ông đã khiến ông có danh tiếng quốc tế! Ông nhắm mắt lại, tỉ mỉ, lặp đi lặp lại suy nghĩ trước sau, muốn coi nhẹ chuyện này, coi là việc không đáng để cười. Tuy nhiên, chuyện này lại là sự thật rành rành, người Nhật chú ý đến bộ sưu tập của ông là điều không hề giả dối. Cho dù bản thân có khiêm tốn quá mức, mà sự thật vẫn luôn là sự thật. Nghĩ đến đây, trong sự hổ thẹn, cảm khái, không biết làm sao, ông cảm thấy một chút mãn nguyện. Cả đời không có thành tựu gì khác, nhưng lại "mèo mù vớ cá rán" mà trở thành nhà sưu tầm, cũng không tệ. Đời này coi như không sống hoài. Người chết để tên, nhạn bay để tiếng mà! Để tiếp đãi thân bằng cố hữu, ông cũng rất mệt, nhưng nghĩ đến đây, ông lại hưng phấn hẳn lên, muốn xem lại một lượt các tác phẩm của hơn một trăm danh gia đó. Cầm bất cứ bức nào lên, ông đều không nỡ rời tay, như thể chúng lại đẹp hơn gấp bao nhiêu lần so với lúc mới mua. Ngay cả những lỗ mọt đó cũng có vẻ đẹp riêng, những hạt bụi đó cũng có mùi thơm riêng. Xem đến bức thứ ba mươi hai, ông ôm nó mà ngủ thiếp đi.
Ngày hôm sau lễ mừng thọ, ông phát một lời thề mới: Ta, Trang Diệc Nhã, phải có một món đồ thực sự đáng giá!
Đầu hè, một thương nhân đồ cổ nhỏ có được một bức tranh sơn thủy khổ lớn của Thạch Khê, Dương Khả Xương và Trang Diệc Nhã trước sau đều nhận được tin. Dương tiên sinh muốn kiếm một món tiền, Trang tiên sinh muốn bỏ một món tiền mua về, làm gia bảo. Bức tranh sơn thủy đó vẽ cực kỳ đẹp, công bồi tranh cũng tinh xảo, đáng tiếc ở góc dưới bên trái chỗ có con dấu bị khuyết mất một miếng. Con dấu không nhìn thấy được; góc thiếu đi kia lại bị ai đó nhiều chuyện bồi thêm mấy nét, bồi rất tệ. Dương tiên sinh là người mê tín con dấu. Vì không có con dấu, mà mấy nét bồi thêm đó lại rõ ràng là tệ hại, nên ông ta kết luận bức tranh đó là giả. Dù ông ta cũng biết đó là một tác phẩm tinh phẩm. Ngoài việc thưởng ngoạn, tự nhiên ông ta còn có mục đích khác. Ông ta muốn mua về với giá tranh giả, rồi chuyển tay bán cho người Nhật. Ông ta biết, bức tranh đó quả thực không tệ; hơn nữa, cho dù là giả, người Nhật cũng chịu bỏ ra giá khá cao để mua, vì Thạch Khê ở Đông Dương đang có thị trường cực lớn.
Dương tiên sinh là bậc quyền uy giám định đồ cổ ở Tế Nam, mà những người thích chơi đồ cổ phần lớn lại không tự mọc mắt, thế là bức tranh của Thạch Khê kia trở thành món đồ để mọi người tiêu khiển. "Đi xem Thạch Khê giả đi!" Khi họ không có việc gì làm, cứ thế đi trêu đùa nhỏ với tiểu thương nhân đồ cổ kia. Người đến xem rất nhiều, mà không ai ra giá - ai chịu bỏ tiền mua đồ giả chứ?
Cuối cùng, Dương tiên sinh, thấy thời cơ đã chín muồi, đưa ra một mức giá - hai trăm năm mươi đồng, không bán thì thôi. Lòng ông ta rất vui, vì chỉ cần chuyển tay là ít nhất có thể bán được tám trăm đồng, kiếm không công năm sáu trăm!
Trang tiên sinh cũng đã nhắm trúng bức tranh đó. Chạy không biết bao nhiêu lần, xem không biết bao nhiêu lần, ông khẳng định đó chắc chắn là đồ thật. Mỗi lần xem một lần, lòng tự tin của ông lại tăng thêm một phần, quyết tâm mua về tay lại kiên định thêm một chút. Nhưng, mỗi lần xem một lần, nỗi đau của ông cũng tăng thêm không ít. Ông không có tiền.
Có mấy ngày, ông ngồi đứng không yên, trằn trọc lầm bầm: "Sưu tầm quý ở tinh chứ không quý ở nhiều! Thạch Khê! Thạch Khê! Có một bức Thạch Khê chẳng phải tốt hơn hai rương thóc cũ nát kia sao? Tốt hơn nhiều! Hai rương này tính là gì? Có một bức Thạch Khê mới trấn được cục diện! Dù từ nay về sau tuyệt đối, tuyệt đối không mua bất cứ thứ gì nữa, bức Thạch Khê này nhất định phải lấy về bằng được..." Ông muốn đi vay tiền, lại ngại ngùng. Cầm đồ quần áo? Không có món nào đáng tiền. Làm sao bây giờ? Làm sao bây giờ?
Đến khi nghe tin Dương tiên sinh ra giá hai trăm năm mươi đồng, ông không thể cân nhắc thêm, không thể ngồi yên. Một hơi, ông chạy đến tiệm đồ cổ nhỏ. Lòng bàn tay ông toát mồ hôi, tim đập thình thịch loạn xạ, càng muốn trấn tĩnh, trong lòng càng hoảng, nói chuyện đều hơi lắp bắp: "Tôi, tôi, tôi xem lại bức Thạch Khê giả đó!"
Tranh mở ra. Ông nhìn không rõ. Trước mắt dường như có một làn sương nóng che phủ. Thực ra ông không cần phải xem nữa, nhắm mắt ông cũng nhớ tất cả mọi thứ trên tranh, ngẩn người một hồi, ông thấp giọng nói:
"Tôi trả năm trăm! Ngày mai giao tiền! Thế nào?"
Ông nín thở chờ đợi câu trả lời, như tù nhân chờ đợi bản án tử hình vậy. Thật khó khăn, ông nhận được hai chữ "Được thôi" của thương nhân. Ông ngất đi một chút. Sau đó chạy như điên về nhà, lấy vàng bạc châu báu của phu nhân, không cho phép từ chối, vơ vét tất cả, rồi lại chạy như bay quay lại.
Ông đã có được bức tranh đó.
Thế nhưng, cũng kết thù với Dương tiên sinh.
Dương tiên sinh, vì không có được món hàng kiếm tiền kia, đi khắp nơi tuyên truyền Trang Diệc Nhã là kẻ sành sỏi giả tạo buồn cười thế nào, bỏ năm trăm đồng mua một bức tranh giả. Hầu như tất cả nhà sưu tầm ở Tế Nam đều lấy chuyện này làm tư liệu tốt để nói cười sau giờ trà. Làm cho Trang Diệc Nhã không dám đi dạo các tiệm đồ cổ dưới ánh mặt trời nữa. Thế nhưng, ông không hề thỏa hiệp, không chịu vì lời đàm tiếu mà coi nhẹ bức tranh đó, cũng không chịu vì khôi phục danh dự mà lén lút bán tranh đi, ông vẫn tin, ông đã dùng giá thấp nhất để có được một kiệt tác.
Trong tháng sáu, từ Bắc Bình xuống có một nhà giám định họ Lư. Danh vọng của Lư tiên sinh là quốc tế, trên thư họa chỉ cần có con dấu của ông, thì ngay cả nhà sưu tầm Âu Mỹ cũng không dám lắc đầu một cái. Trang Diệc Nhã mang bức Thạch Khê đó đến cho Lư tiên sinh xem, Lư tiên sinh không nói gì, đóng một con dấu lên tranh. Đợi Trang Diệc Nhã ôm tranh muốn đi, Lư tiên sinh mới rất tùy tiện hỏi một câu: "Tôi đưa cậu một ngàn hai, cậu có chịu nhường cho tôi không?" Trang Diệc Nhã không dám trả lời gì, chỉ ôm chặt bức tranh thêm một chút. "Không sao!" Lư tiên sinh bày tỏ quyết không cướp đoạt sở thích của người khác. Trang Diệc Nhã áy náy, vui mừng hoang mang mà hưng phấn, xin cáo từ.
Dương Khả Xương khúm núm đến gặp Trang Diệc Nhã. Ông ta biết nhãn lực và danh dự của mình thua xa Lư tiên sinh. Lư tiên sinh đã nói bức Thạch Khê đó là thật, nếu bản thân ông ta còn nói nó là giả, thì chẳng khác nào tự đập vỡ bát cơm của chính mình. Ông ta muốn giải thích với Trang Diệc Nhã, lời ông ta trước kia chỉ là bạn bè đùa giỡn chút thôi, mong Trang tiên sinh đừng nghiêm túc. Trang Diệc Nhã không gặp ông ta!
Kháng chiến Bảy tháng Bảy. Tế Nam cũng giống như những nơi khác, cảm thấy sự hưng phấn cực độ. Trang Diệc Nhã cũng giống như người khác, chịu sự kích thích cực lớn, ngày đêm mong đợi tin chiến thắng.
Tin tức, thế nhưng, ngày càng tệ. Điều khiến người ta bất an nhất là sự hoảng loạn và chen chúc ở nhà ga. Chẳng ai biết đi đâu mới tốt, mà ai cũng muốn động đậy; nhà ga trở thành trung tâm rối loạn và dao động. Trang tiên sinh nhìn bạn bè vội vã chạy trốn tới Thượng Hải, Thanh Đảo, Nam Sơn, rồi lại từ các nơi chạy trốn trở về. Lòng ông vô cùng bất an, nhưng không dám nhẹ dạ chạy trốn, ông là người Tế Nam, ông không nỡ rời bỏ quê hương. Hơn nữa, dù muốn trốn, nên chạy đi đâu đây? Chạy ra ngoài, làm sao duy trì cuộc sống đây? Ông quyết định xem tình hình rồi tính tiếp. May mà bản thân chưa có con cái, đợi đến khi không thể không chạy, ông và phu nhân sẽ tạm thời nghĩ cách.
Thương Châu thất thủ, Đức Châu rút quân, máy bay địch đã đến trên đầu, Lạc Khẩu nổ chết người, trên núi Thiên Phật khai hỏa pháo cao xạ. Tin tức rất loạn, tin đồn còn loạn hơn tin tức. Trang Diệc Nhã quyết định xuống nông thôn lánh nạn trước. Những việc khác không nói, ông sợ hai rương tranh và Thạch Khê bị hủy diệt trong bom đạn. Kẹp Thạch Khê dưới nách, trên lưng mang một gói lớn danh gia nhỏ, ông chen ra khỏi thành. Không thuê được xe. Đi bộ mười dặm. Nghe phía trước có phỉ. Ông vội vàng chạy ngược trở về. Chạy về, ông lồng lộn trong phòng mười phút. Ông không lo lắng gì cho bản thân; đối với phu nhân, ông gần như không bỏ chút tâm tư nào. Người nhà quê có vài mẫu đất, đất sẽ không bị pháo lửa đánh nát, không cần quan tâm. Ông chỉ lo Thạch Khê và những danh gia nhỏ kia không có nơi an toàn để an trí. Lại báo động rồi. Ông ôm những bức thư họa đó giấu dưới gầm bàn. Phía xa có tiếng bom đạn. Lòng ông tự nhủ: "Nổ đi! Nổ đi! Nếu phải chết, ta sẽ cho những bức thư họa này tuẫn táng!"
Kẻ địch đã vượt qua Đức Châu, nhưng tin đồn "bảo cảnh an dân" lại cho Trang Diệc Nhã một chút hy vọng. Ông không phải hoàn toàn không có lòng yêu nước, ông không muốn nghe loại tin đồn đáng xấu hổ này. Nhưng, vì những thứ mình yêu thích, dường như đầu hàng cũng chẳng sao. Dương Khả Xương đến thăm ông một lần, khuyên ông bán bức Thạch Khê đó đi, làm tiền lộ phí, sớm chạy trốn. "Anh không thể so với tôi," ông ta khuyên Trang tiên sinh, "Tôi là nhà sưu tầm thuần túy, người Đông Dương biết. Anh, anh từng làm viên chức và giáo viên, trí thức, người Đông Dương đến, nhất định sẽ giết đầu anh!"
"Giết đầu?" Trang Diệc Nhã ngẩn người một hồi. "Giết thì giết, tôi không thể buông tay Thạch Khê của tôi!"
Sau khi Dương Khả Xương đi, Trang tiên sinh quyết định không mang theo phu nhân, mà chỉ mang theo Thạch Khê và danh gia nhỏ Sơn Đông chạy trốn. Nhưng, đi không được. Máy bay địch ngày ngày ném bom tàu hỏa. Bản thân không sao, Thạch Khê quan trọng hơn bất cứ thứ gì. Ông phải đợi thêm một chút.
Kẻ địch đã đến. Ông không hối hận lắm. Mỗi ngày, ông ôm Thạch Khê đợi người Nhật, tự nói với mình: "Đến đi! Ta và Thạch Khê chết cùng một chỗ!" Đợi mãi đợi mãi, lại đợi được Dương tiên sinh tới.
Trang Diệc Nhã, vốn là người bình thản nhất, bây giờ phát giận. Những ngày này phải chịu đựng kinh hoàng và đau khổ, muốn trút hết lên người Dương Khả Xương: "Anh lại đến làm gì? Đất nước sắp mất rồi, anh còn muốn kiếm tiền sao?" "Không cần tức giận," Dương Khả Xương cười nói, "Nghe tôi nói chậm thôi. Anh biết người Đông Dương tinh vi nhất, chúng ta ai đang cất giữ cái gì, họ đều biết hết. Họ biết anh có Thạch Khê. Quân đội họ đến, văn nhân cũng đến. Đến từng nhà thu hồi cổ vật. Anh muốn đầu, thì giao tranh ra. Muốn tranh, thì hy sinh cái đầu!" "Được! Cái đầu của tôi, bức tranh của tôi đều là của tôi! Xin không cần lo lắng giùm tôi!" "Anh đúng là một kẻ cứng đầu!"
"Cứng hay không, không cần anh khen!"
"Đừng phát cáu được không?" Dương tiên sinh lại cười. "Nói cho anh biết nhé, tôi không phải đến đòi tranh của anh, tôi đến chúc mừng anh!"
"Chúc mừng? Anh làm gì mà trêu đùa tôi kiểu này?"
Khuôn mặt Dương tiên sinh cực kỳ nghiêm túc: "Trang tiên sinh! Người Đông Dương phái tôi đến, mời anh xuất sơn, làm Cục trưởng Cục Giáo dục!"
"Hả?" Trang Diệc Nhã phát ra âm thanh này như thể bị người ta đánh thức khỏi giấc mơ. Đợi một hồi, "Tôi không thể làm việc cho người Đông Dương!"
"Tôi bận lắm, chúng ta nói thẳng đi." Mắt Dương tiên sinh như muốn thi hành thuật thôi miên mà ghim chặt vào mặt Trang Diệc Nhã. "Anh chịu đồng ý làm Cục trưởng, anh có thể bảo tồn bộ sưu tập vô song trên đời này, không chỉ bảo tồn, người Đông Dương còn có thể tặng thêm cho anh nhiều thứ tốt nữa! Anh nếu không chịu thì sao! Họ tịch thu đồ của anh, còn trị tội - có lẽ có nguy hiểm đến tính mạng đấy! Thế nào?"
Một hồi lâu, Trang tiên sinh không nói nên lời.
"Thế nào?" Dương tiên sinh giục một câu.
Trang tiên sinh cúi đầu, giọng cực nhỏ nói: "Để tôi suy nghĩ một chút!" "Phải nhanh."
"Ngày mai tôi trả lời anh!"
"Bây giờ phải trả lời!" Dương tiên sinh nhìn đồng hồ, "Trong vòng năm phút, cho tôi 'có', hoặc 'không'!"
Điếu thuốc của Dương tiên sinh hút xong, lại nhìn đồng hồ. "Thế nào?"
Trang Diệc Nhã hướng về phía hai chiếc rương chứa thư họa, trong mắt đẫm lệ, gật đầu.
Đam mê thứ gì thì chết trên thứ đó.