Khám Tiến Nhất sau khi tốt nghiệp đại học liền làm trợ giảng. Ba năm sau, anh đã được lên làm giảng viên. Việc học, việc làm, cách đối nhân xử thế, anh vẫn giống như một sinh viên; tốt nghiệp, trợ giảng, giảng viên, đều không thể khiến anh quên đi con người của mình trước kia. Người tốt nghiệp đại học thường giống như cô gái đi lấy chồng, hôm nay vẫn còn là tiểu thư e thẹn, qua một đêm đã phải trở thành nàng dâu thạo việc. Tiến Nhất không như vậy. Cho đến khi đã làm giảng viên, quần áo của anh vẫn là những bộ từ thời đi học, trong túi áo vẫn thường để dành lạc rang. Anh không hút thuốc, không uống rượu, không biết giao tiếp xã giao, chỉ có ăn lạc rang là sở thích của anh.
Làm giảng viên rồi, anh vẫn cùng sinh viên đi chơi bóng và tham gia các hoạt động vận động khác. Đôi khi, anh cũng cùng sinh viên đứng ngoài phố ăn khoai lang nướng, vì thế, sinh viên đều gọi anh là Khám đại ca. Sau giờ học, phòng của anh luôn chật kín sinh viên nam nữ, người hỏi bài vở, người rủ đá bóng, người mượn tiền, người tâm sự. Phòng anh rất nhỏ, nhưng được dọn dẹp cực kỳ ngăn nắp sạch sẽ. Ngoài cửa trải một chiếc bao tải rách, sinh viên nào dính bùn đất, chắc chắn sẽ bị anh buộc phải lau đế giày trên bao tải đó. Trên bàn nhỏ có một cái bình gốm khá lớn, không có hoa thì cắm vài cọng cỏ xanh, hoặc một cành lá. Các nữ sinh thường mang cho anh chút hoa. Cắm hoa xong, anh nhất định tự tay vứt cọng cỏ hay cành lá đó vào thùng rác. Anh hầu như không bao giờ sai bảo nhân công, sinh viên đến, anh luôn nói một câu: "Đừng làm xáo trộn đồ đạc nhé, để tôi đi lấy nước sôi cho các em."
Tuy gần gũi với sinh viên, nhưng anh không bao giờ bao che cho họ. Anh lên lớp nghiêm túc, chấm bài nghiêm túc, thi cử nghiêm túc, vì vậy, anh đã đắc tội với một bộ phận nhỏ sinh viên lười biếng. Trong lòng anh, phàm là làm việc theo quy định thì chính là công chính vô tư, mà công chính vô tư thì không đáng phải khiến bất kỳ ai phản cảm. Anh không phải vì ghét ai mà bắt người đó không đạt. Đồng thời, đối với sinh viên không đạt, anh bày tỏ rằng mình rất sẵn lòng giúp họ phụ đạo ngoài giờ; vì cho dù phụ đạo cho họ mà phải hy sinh thời gian vận động của bản thân cũng không có gì không được. Nhưng nể tình bỏ qua quy định, thì tuyệt đối không thể làm được. Thái độ và cách làm công chính vô tư này khiến anh cảm thấy mình có thể thông suốt không trở ngại, có thể chẳng tốn chút tâm tư nào mà đạt được thiên hạ thái bình. Thế nên, ngày này qua ngày khác anh luôn vui vẻ, như một chú chim nhỏ vô lo vô nghĩ.
Nhưng khi anh được lên làm giảng viên, anh cảm thấy niềm vui của riêng mình giống như một bông hoa xinh đẹp cô độc, không thể nào ngăn cản được cơn bão ập đến. Khá nhiều người bạn có địa vị ngang hàng với anh đều tranh giành vị trí giảng viên đó, anh hoàn toàn không để chuyện này trong lòng, càng không muốn đi nói tốt hay khom lưng uốn gối với ai. Anh cho rằng đó là chuyện vô cùng nhục nhã.
Giấy bổ nhiệm rơi vào tay anh. Điều này làm những đồng nghiệp cạnh tranh vị trí đó nổi giận, còn những sinh viên từng bị anh đắc tội cũng hùa theo làm loạn. Anh hầu như chẳng hề hay biết gì, giả như giấy bổ nhiệm rơi vào tay người khác, anh chắc chắn sẽ chẳng tỏ ý bất mãn gì cả, thuê ai và không thuê ai là do nhà trường quyết định mà. Thế nên, khi giấy bổ nhiệm đến tay mình, anh nghĩ người khác cũng chẳng có gì để nói. Thế nhưng dần dần, các nữ sinh đều không đến phòng anh nữa; qua một thời gian nữa, sinh viên nam cũng ngày càng ít đi. Không có ai đến thì cũng tốt, anh có thể yên tĩnh đọc thêm sách, anh không ngờ rằng sau cơn gió sẽ có trận mưa lớn đổ xuống. Những lời đồn đại đã như quả anh đào chín mọng, rơi xuống đất rồi anh mới nhặt được. Anh có rất nhiều tội lỗi: ham chơi không tốt; dạy học, nịnh bợ nhà trường, hành vi trái đạo sư. Liên lạc sinh viên... còn dụ dỗ nữ sinh nữa.
Anh là người vạm vỡ mà thấp lùn, dù là lúc đứng hay lúc nằm. Anh luôn giống như một cái cọc gỗ bách. Dáng dấp trông khá được, nhưng nước da lại khá đen; thế nên, sự sảng khoái trong tâm hồn và nét đoan chính trên gương mặt anh đều bị che phủ bởi một lớp mây mỏng hơi đen. Như để giúp anh thể hiện sự thích nói năng, cái miệng của anh đặc biệt lớn. Mỗi khi gặp vấn đề khó khăn, cái miệng lớn của anh sẽ méo sang trái — vĩnh viễn là sang trái — cho đến khi không thể méo thêm được nữa mới thu về. Méo miệng xong mà vẫn không giải quyết được vấn đề, chiêu thứ hai của anh là cắn móng tay mạnh bạo, đôi khi cắn đến mức bật máu.
Sự tấn công của những lời đồn đại khiến anh méo miệng suốt mấy tiếng đồng hồ, hơn nữa còn cắn vỡ cả tay. Cuối cùng, anh thu khóe miệng lại, tự nhủ: "Vớ vẩn! Từ chức, không làm nữa!" Anh lập tức viết đơn từ chức. Hơn nữa, tuyệt đối không gặp một người bạn, một sinh viên nào. Việc của mình, mình tự quyết định, không cần phải tuyên truyền.
Đơn từ chức bị trả về, kèm theo một lá thư giữ người ở lại.
Đọc tài liệu hai ba lượt, anh lại méo miệng, tay đút túi quần, tính toán kỹ lưỡng. Khoảng mười phút sau, chủ ý của anh đã định: "Tin đồn mãi là tin đồn. Nhà trường không tin tin đồn mà tin tưởng mình, nói thêm nữa chính là cố tình lải nhải! Thôi bỏ đi," tự nói xong mớ này, anh mở cửa phòng và cửa sổ, để ánh nắng chiếu trực tiếp lên khuôn mặt đen sạm của mình; mọi thứ đều bừng sáng. Anh vội vã mua một gói lạc rang, nhai ngấu nghiến; nhai đến lúc ngon nhất, miệng lại méo sang trái. Lại nảy ra một ý, cưới vợ ngay lập tức, chẳng phải sẽ dập tắt tận gốc lời đồn dụ dỗ nữ sinh sao? Đúng rồi. Anh gửi điện tín cho em họ Đổng Tú Hoa. Anh biết, em họ Tú Hoa trông khá thanh tú, nhưng tính tình không tốt lắm — nhỏ mọn, hay cãi vã. Anh nghĩ, chỉ có mình mới đủ sức trị cái miệng nhỏ của cô ấy; tuyệt đối không thành vấn đề. Anh vẫn nhớ: có một lần — chắc cũng năm sáu năm rồi — anh lén hôn cô một cái, liền bị cô tát một cái tát nảy lửa, đau điếng người. Nhưng anh chịu được; đau hơn chút nữa cũng không sao. Người đàn ông khác yếu đuối hơn có lẽ sẽ không chịu nổi, nhưng anh thì hoàn toàn không bận tâm, anh chờ điện báo trả lời.
Chờ một tuần, không có điện báo hay thư nhanh. Anh nổi giận. Theo anh nghĩ, anh cầu hôn Tú Hoa, dùng câu nói cũ mà nói, có thể xem là "môn đăng hộ đối". Anh không nghĩ ra cô có lý do gì để không đồng ý. Lùi một bước mà nói, dù cô không muốn nhận lời anh, thì cũng nên viết thư trả lời nhanh lên; im lặng không một tiếng động là cách gì cơ chứ? Trong một tuần này, mỗi ngày anh đều phải tức giận vì chuyện không vui này chừng mười phút. Cuối cùng anh định viết một lá thư cực kỳ gay gắt để giáo huấn Tú Hoa. Méo miệng, nhai lạc rang, anh viết một lá thư dài và đanh thép. Viết xong, lại đọc to một lượt, anh thở phào một cái. Thế nhưng, lúc sắp niêm phong, anh cười một cái, rồi xé lá thư đi. "Cần gì chứ! Cần gì chứ! Cô ấy không hồi âm là cô ấy sai, nhưng mình chỉ gửi một bức điện đơn giản, người ta biết đáp lại thế nào đây? Thôi bỏ đi! Thôi bỏ đi! Biết đâu đợi thêm hai ngày nữa sẽ có thư."
Năm ngày nữa trôi qua, anh mới nhận được một lá thư — phong bì trắng nhỏ, thoang thoảng chút mùi phấn thơm; vì giấy viết thư có màu hồng nhạt, nên phong bì lộ ra một chút màu sắc khiến người ta vui vẻ. Lời lẽ trong thư lại rất ngắn, hơn nữa còn khiến người ta buồn lòng: "Nhận được điện báo, khó hiểu quá! Kính chúc mạnh khỏe! Tú."
Tiến Nhất trân trân nhìn chữ "khó hiểu quá" trên lá thư mười mấy phút. Anh không nghĩ ra lý do, mà chỉ cảm thấy phụ nữ là một loài sinh vật kỳ lạ gì đó. Mua một gói lạc rang đủ làm cho cả hai người ăn đến phát bệnh, anh tìm đến một người đồng nghiệp được mệnh danh là người hiểu lòng người nhất để thỉnh giáo.
"Chuyện thành rồi." Đồng nghiệp bảo anh.
"Sao thế?"
"Anh gửi điện báo, cô ấy chậm chạp không trả lời, là cô ấy đang đợi thư của anh. Không nhận được thư của anh, nên cô ấy mới nói khó hiểu, giục anh gửi bù thư tình đấy. Thư tình của anh gửi đi, đại sự thành rồi. Chúc mừng! Chúc mừng!"
"Phiền phức quá! Phiền phức quá!" Tiến Nhất dở khóc dở cười nói, thế nhưng, sau khi bạn đi rồi, anh vẫn viết thư cho Tú Hoa. Đây là thư, không phải thư tình, vì anh không biết nói những lời ướt át đó.
Theo ý anh, yêu đương, đính hôn, kết hôn, đại khái tổng cộng mười ngày là xong việc cả. Thế nhưng, mọi chuyện không hề đơn giản gọn lẹ như vậy. Tú Hoa đối với mỗi việc, dù là việc nhỏ nhất, cũng cân nhắc kỹ càng — nói là "cố tình làm khó" có lẽ chính xác hơn một chút. "Trong thời kỳ kháng chiến, mọi thứ nên giản lược," theo suy nghĩ của Tiến Nhất, là điều tất yếu. Đến ngày kết hôn, anh cho rằng, mình chỉ cần cắt tóc, đánh bóng giày da là đủ biểu thị sự trang trọng rồi. Thế nhưng, chương trình đính hôn mà Tú Hoa đưa ra, đã đủ khiến hai Tiến Nhất ngất xỉu. Thứ nhất, hai người họ đều phải may một bộ quần áo mới, bao gồm cả mũ, giày da, tất, khăn tay. Thứ hai, phải chuẩn bị hai ba mâm cỗ; không thì cũng phải ăn trà bánh tại tiệm cơm Tây. Thứ ba, phải đăng thông báo chữ to bên cạnh đầu báo của tờ báo lớn nhất. Thứ tư... Tiến Nhất xem từng mục, trong lòng tính toán tiền bạc, anh ít nhất phải có hai vạn mới có thể đính hôn! Anh muốn thẳng thắn thông báo với Tú Hoa, thôi thì đôi bên tự giải quyết, ai đi đường nấy. Đồng thời, anh cũng nghĩ: tốn tiền tốn của chuẩn bị mọi thứ chu đáo, mà đến lúc thân bằng quyến thuộc tới nơi thì chẳng ai nói rõ rốt cuộc nên hành lễ thế nào, ngoài việc mọi người rì rầm một trận lớn, nhét bánh ngọt vào miệng, sợ rằng cũng chẳng còn việc gì khác; nếu có, thì đó là các cô tiểu thư — tính cả cô dâu vào — muốn cười đùa mà không dám, chỉ nhún nhún nhảy nhảy cười vụng trộm. Nghĩ đến đây, anh rùng mình một cái khắp toàn thân! Phải viết thư bảo Tú Hoa mới được: kết hôn là kết hôn, không cần phải diễn trò khỉ ngoài ý muốn. Kết hôn nên giữ tiền lại, chuẩn bị cho chi phí khi dân số quá đông. Không được, không được, không thể tiêu hết tiền trước, để rồi sau này nhìn nhau mà rơi lệ. Dù nói tới tận chân trời góc biển, anh cảm thấy mình hoàn toàn hợp lý, còn em họ thì là đang làm bậy. Anh viết xong lá thư — bảo cô ấy thôi thì đôi bên tự lo liệu đi.
Như thể biết mình không chắc sẽ gửi lá thư đi, nên anh cũng không làm theo thói quen là dán tem ngay sau khi viết xong thư. Anh để lá thư sang một bên. Tú Hoa quá phiền phức, thế nhưng, có mấy người phụ nữ không lải nhải chứ? Được rồi, nói chuyện trực tiếp với cô ấy, chắc sẽ có hiệu lực hơn.
Chuẩn bị một bài giảng có trình tự như giáo án, anh đi tìm Tú Hoa. Gặp mặt, giáo án của anh hoàn toàn không có tác dụng. Lời của Tú Hoa như những hạt mưa đá nhỏ trong mưa, cái này cái kia, chớp nhoáng bay tới bất cứ lúc nào; ngang, chéo, bất ngờ bay tới, khiến anh không cách nào nói cho trôi chảy. Đôi khi, lời cô ấy chẳng có ý nghĩa gì, trả lời hay không trả lời cũng vậy, nhưng đủ để làm xáo trộn mạch suy nghĩ của Tiến Nhất. Cuối cùng, khuôn mặt đen sạm của anh lộ ra chút sắc tím, trên trán đổ vài giọt mồ hôi. "Tú Hoa, nói thẳng đi, đừng lải nhải nữa! Nếu không thì tôi không có thời gian bồi cô nói nhảm đâu! Tôi đi đây!"
Anh thực sự muốn đi, không phải để dọa cô ấy, cũng chẳng hy vọng có hiệu quả bất ngờ gì. Thế nhưng, Tú Hoa đã nhượng bộ. Anh bắt đầu phát biểu vào đề tài chính. Kết quả thương lượng: Phàm là những phương pháp cô đề xuất, không cái nào bị hủy bỏ, chỉ là đều đã giảm bớt một chút. Tiến Nhất là người sảng khoái, chỉ cần việc có cách giải quyết nhanh chóng, anh liền không muốn tranh luận nhiều. Hơn nữa, dù anh không tiếc tốn nhiều lời lẽ, Tú Hoa cũng sẽ không hoàn toàn khuất phục; mà sau khi làm căng ra, thì lại càng phiền phức — mọi việc lại phải thảo luận lại từ đầu đấy. Họ đính hôn, rồi kết hôn.
Trong suy nghĩ của Tiến Nhất, cuộc sống sau khi kết hôn nên đơn giản nhanh gọn hơn so với lúc độc thân, vì bản thân đã có một người trợ giúp. Thế nên, trước khi kết hôn, anh thường gọi Tú Hoa là "trợ giảng cuộc sống". Cho đến khi kết hôn rồi, anh cảm thấy trước tiên là cuộc sống không những không đơn giản hơn, mà ngược lại còn phức tạp hơn nhiều. Không sai, trong nhiều việc nhỏ nhặt, anh quả thực đã nhận được sự giúp đỡ: nào là khâu khuy áo, vá tất, giờ đây đã chẳng cần anh tự tay làm nữa. Thế nhưng, mua kim mua chỉ, vẫn cứ phải là anh chạy chân, hơn nữa anh mua toàn kim to chỉ thô, Tú Hoa thế nào cũng không chịu thỏa hiệp! Vì một chút kim chỉ, anh phải chạy mấy bận. Phiền! Phiền đến lạ!
Còn nữa, Tú Hoa không chịu ngồi yên trong phòng mà vá tất. Cô ấy có rất nhiều kế hoạch, lúc nào cũng đưa ra. Anh ngay cả đầu cũng không ngẩng lên, cứ thế một cách vô hình, vừa thêu hoa hoặc đọc "Nguyệt san Phụ nữ", vừa nói: "Chúng ta nên mời giáo sư Vương ăn một bữa cơm nhỉ? Anh không cần phải lo! Em sẽ chuẩn bị!" hoặc "Chúng ta còn phải mua vài cái tách trà. Khách đến không đủ dùng! Em đã nhắm được một bộ, thực sự không đắt!"
Tiến Nhất đối với kháng chiến là tuyệt đối lạc quan. Trước khi kết hôn, chỉ cần nghe thấy mọi người than phiền cuộc sống khó khăn, anh liền phát biểu ý kiến của mình! "Thắt lưng buộc bụng, không có việc gì là không vượt qua được. Chúng ta vốn chưa ra tiền tuyến chiến đấu, còn không chịu khổ một chút sao? Sự phục hưng của dân tộc, cần phải trải qua sự rửa tội của máu và lửa! Hừ!" Anh cho rằng sự khó khăn của cuộc sống tuyệt đối không đủ để cản trở tiến trình kháng chiến, chỉ cần bản thân chúng ta chịu khổ như những nhà sư tu hành khổ hạnh. Lời của anh không phải nói bừa, cuộc sống của chính anh chính là ví dụ đủ để khiến người ta tâm phục khẩu phục. Thế nên, anh mới dám kết hôn. Anh nghĩ, Tú Hoa cũng là thanh niên, lẽ ra phải hiểu phong cách sống nên có trong thời kỳ kháng chiến. Cho đến khi nghe thấy những kế hoạch này của Tú Hoa, miệng anh méo đến mức gần như không kéo lại được nữa. Tú Hoa đã bảo anh mấy lần đừng méo miệng, nhưng anh không cách nào sửa được tật của mình. Anh không ngờ Tú Hoa lại có thể tùy tiện đưa ra ý kiến như vậy. Thế nhưng anh cũng không tiện tranh cãi với cô, vì tranh cãi là nguồn gốc của cãi vã.
"Đừng tưởng em thích tiêu tiền mời khách quý," Tú Hoa không ngẩng đầu, mà liếc chồng một cái, giọng nói không hề cao lên, nhưng ngữ điệu lại trầm trọng hơn một chút, "chúng ta làm việc thì phải giao tiếp, không thể cứng nhắc, để người ta coi thường chúng ta!"
Tiến Nhất bắt đầu cắn móng tay. Anh cực ghét giao tiếp. Dựa vào bản lĩnh của mình kiếm cơm ăn, giao tiếp cái gì chứ? Hơn nữa còn đang trong thời kỳ kháng chiến! Nhưng anh không dám nói rõ với cô. Cô ấy thanh tú như vậy, non nớt như vậy, dường như là một loại người hoàn toàn khác với anh. Đã hoàn toàn không giống nhau, cô ấy ắt phải có lý lẽ của cô ấy. Về thể chất, học thức, anh tuyệt đối tin tưởng mình mạnh hơn cô ấy. Anh có thể kiểm soát cô ấy. Nhưng, dù nói thế nào đi nữa, cô ấy là một kiểu người khác, cô ấy có những thứ mà anh không có. Anh có thể kiểm soát cô ấy, hoặc thậm chí cưỡng ép cô ấy phải chuyển hướng theo ý kiến và hành động của anh. Nhưng, đó không có nghĩa là anh đã có được tất cả. Những gì cô ấy có, vĩnh viễn không bao giờ tìm thấy trên người anh. Sự tồn tại của cô ấy, nhìn từ một góc độ nào đó, là hoàn toàn độc lập. Nếu không, anh cưới vợ làm gì chứ?
Anh đành im lặng không nói gì.
Tú Hoa lườm một cái: "Em biết rồi, cái gì cũng phải theo ý anh! Em không được tính là người!" Cô buông những thứ trong tay xuống, mắt hơi ướt nhìn anh, rõ ràng là muốn khiêu chiến.
Anh cũng nổi giận. Anh hoàn toàn không có ý lấy sự im lặng làm vũ khí. Việc anh không lên tiếng là biểu hiện của sự nhượng bộ và thông cảm. Cô ấy đến cả sự im lặng cũng không cho phép, còn suy diễn theo hướng sai lệch, đây đơn giản là cố tình gây sự. Chưa kịp chuẩn bị lời lẽ, anh đã lên tiếng, hơn nữa giọng điệu khá cứng rắn: "Anh nói cho em biết! Tú Hoa!"
Vợ chồng lần đầu tiên khai hỏa khẩu chiến. Ai cũng có một đống lý lẽ, nhưng vì ngôn ngữ hoảng loạn, và trái tim đập thình thịch, ai cũng nói càng nói càng đuối lý; về sau, chỉ cầu cho miệng lưỡi được hả hê, chút nào cũng không quan tâm cái gì gọi là hợp tình, cái gì gọi là hợp lý; vừa nói vừa, thậm chí quên cả đầu đuôi câu chuyện, cứ tùy tiện dùng âm thanh và sức lực tiếp tục ném đá bắn tên.
Trải qua cuộc khẩu chiến này, Tiến Nhất mấy ngày liền không quyết định được, sau này nên cứng rắn hơn một chút tốt hơn? Hay là dịu dàng hơn một chút tốt hơn? May mắn thay, Tú Hoa có dấu hiệu mang thai, cô lười biếng, mặt mũi vàng vọt, thường xuyên nôn mửa. Tiến Nhất có được cơ hội không cần nói mà vẫn có thể khiến tình cảm nồng nàn, anh phục vụ cô, an ủi cô, tìm cho cô mấy loại thuốc nhỏ ăn hay không ăn cũng chẳng sao. Lúc này, bất kể cô có bao nhiêu khuyết điểm, Tiến Nhất luôn cảm thấy mình có những chỗ cần hổ thẹn. Dù cho việc gây sự cãi vã đều là do cô phát động, nhưng cô hiện tại đang chịu một thứ khổ hình, anh hoàn toàn không thể chia sẻ được. Cô ấy quả thực là một kiểu người khác, có thể từ trong thân thể mình biến ra thêm một con người nhỏ bé nữa.
Nhìn cô, anh tưởng tượng ra dáng vẻ đứa con trai hoặc con gái sắp chào đời của mình: tóc là màu đen, hay màu vàng; mũi là mũi tẹt, hay mũi cao? Dù nghĩ thế nào, anh luôn cảm thấy đứa con của mình nhất định là đáng yêu, dù cho sinh ra không quá xinh đẹp, cũng là đáng yêu.
Trước khi kết hôn, có nhiều bạn bè cảnh báo anh! Trẻ con là đáng sợ, vì con nít tiêu tiền còn ghê hơn người lớn. Anh không tin lắm. Sự tự tin khiến anh dám ưỡn ngực đối mặt với mọi khó khăn. Thu nhập của anh rất hạn hẹp, lại chẳng có tài sản gì. Anh biết khó khăn là điều khó tránh khỏi, nhưng không phải không thể vượt qua. Một người trong thời kỳ kháng chiến, anh nghĩ, là phải chịu chút khổ sở. Anh không thể vì tăng thu nhập mà đổi nghề làm việc khác. Giáo dục là sự nghiệp thiêng liêng. Nếu anh vì cuộc sống thoải mái mà từ bỏ công việc giảng dạy, thì cũng giống như một người lính bỏ chạy khi lâm trận. Đồng thời, kết hôn sinh con là việc tự nhiên nhất, một người nhất định phải vì quốc gia mà sinh con, nuôi con, giáo dục con cái. Như vậy, kết hôn mới có ý nghĩa, mới có kết quả. Trong khốn khó, anh nên ưỡn ngực chuẩn bị làm cha, không nên dùng cái cau mày và tiếng thở dài để đón chào một sinh linh mới. Khó khăn là không thể chối cãi, nhưng chính vì có khó khăn, dám chiến đấu với khó khăn, dường như mới càng có ý nghĩa hơn.
Thế nhưng, tiền đến tay, cứ như nước đổ vào bình thủng, chẳng biết thế nào mà đã rò rỉ sạch sẽ. Tiến Nhất vẫn mặc những bộ quần áo cũ đó, vẫn không đụng đến thuốc lá rượu chè, không lãng phí một xu. Nhưng lương một tháng không đủ tiêu cho một tháng. Để xoay xở qua một tháng, anh phải vay mượn, anh hỏi Tú Hoa, mỗi đồng tiền của Tú Hoa đều có mục đích, cô ấy không hề ném tiền qua cửa sổ chơi bời.
Anh không muốn đi vay tiền, anh thậm chí coi việc vay tiền là chuyện nhục nhã. Nhưng cắn răng cứng họng không đi vay, thì làm sao sống sót qua một tháng đây? Anh không thể bắt người phụ nữ đang mang thai bớt ăn mấy bữa được!
Anh vốn không bao giờ tìm lý do để tha thứ cho bản thân từ người khác hoặc nơi khác. Không sai, vật giá tăng cao, lương quá ít, hơn nữa bản thân lại dựng vợ gả chồng. Những điều này tính toán một cái là ra ngay, rõ ràng như hai cộng hai bằng bốn vậy. Thế nhưng, anh không muốn dễ dàng đùn đẩy tội lỗi đi như thế. Anh luôn cho rằng phương thức sống trong gia đình không đúng, mới sinh ra trục trặc. Hoặc chỉ đơn giản là bản thân hoàn toàn không đúng, vì nếu đùn đẩy hết tội lỗi lên đầu Tú Hoa, thì bản thân mình còn tính là nam tử hán đại trượng phu gì nữa? Tú Hoa cứ có chút tiền là lại chuẩn bị đồ đạc cho đứa bé trong bụng. Giày nhỏ, tất nhỏ, áo len nhỏ, yếm nhỏ... đều làm cực kỳ tinh xảo, đẹp đẽ. Tiến Nhất rất thích những món đồ nhỏ này, nhưng nghe ngóng giá của len sợi và vải vóc, anh mới hiểu, chỉ riêng khoản này thôi, lương tháng của anh tất nhiên không đủ tiêu cho một tháng rồi, từ điểm này, anh lại nghĩ đến chi phí lúc sinh con và sau khi sinh; đại khái lương một tháng còn không đủ chi phí đỡ đẻ nữa! Thân thể Tú Hoa ngày một nặng nề hơn. Anh không dám khuyên cô bớt chuẩn bị đồ cho đứa bé, cũng không dám nói với cô về tất cả các chi phí lúc sinh con. Cô ấy cần sự yên tĩnh, vui vẻ; anh không thể ngoài nỗi đau trên cơ thể cô ấy, còn làm cô ấy không vui về mặt tinh thần nữa. Anh thường toát mồ hôi hột, rồi tự mình dùng tay lén lau đi. Anh tin rằng mình không làm sai một việc gì, nhưng cũng không hiểu sao mọi thứ đều chệch hướng.
Nhà mẹ đẻ của Tú Hoa khá giả, cô bảo Tiến Nhất đến nhờ mẹ vợ giúp đỡ. Anh không chịu đi. Từ ngày tốt nghiệp đại học, anh chưa từng dùng một đồng tiền nào của gia đình. Vậy thì, sao có thể vì chuyện thêm con cái mà đi cầu xin mẹ vợ chứ. Miệng anh không phải dùng để đi cầu xin người ta.
Điều này ép Tú Hoa phải lên tiếng hỏi anh bằng giọng điệu gay gắt: "Vậy thì, làm thế nào đây?"
Tiến Nhất cười thảm một cái: "Chịu khổ một chút, thì việc gì cũng giải quyết được!"
Để chứng minh lời nói của mình là hợp lý, Tiến Nhất nỗ lực làm việc hơn hẳn. Anh dậy rất sớm, dọn dẹp trong nhà ngoài sân cực kỳ ngăn nắp, như thể là nói: "Em xem, Tú Hoa, nghèo khổ không hề cản trở sự ngăn nắp của cuộc sống đâu!" Đồng thời anh còn dạy thêm giờ ở một trường bổ túc. Thù lao nhận được rất ít, nhưng anh vẫn tươi cười rạng rỡ đặt chút tiền đó vào tay Tú Hoa: "Tú Hoa, đừng lo lắng, chúng ta có cách, chúng ta còn trẻ, chịu khó đổ chút mồ hôi, còn có thể bị cái nghèo tóm được sao? Có phải không, Tú Hoa?"
Tú Hoa rất tùy tiện đặt chút tiền đó bên cạnh mình, không nói một lời. Tiến Nhất cắn móng tay nửa ngày, sau đó thực sự nhịn không nổi nữa, mới thấp giọng, khẩn thiết nói:
"Hoa! Anh biết chút tiền này quá ít, không có tác dụng gì. Thế nhưng, tích tiểu thành đại, anh sẽ đi nghĩ cách khác. Ví dụ như, anh có thể viết bài bán lấy tiền." "Viết bài!" Tú Hoa lạnh nhạt hỏi.
"Ừm!" Tiến Nhất nghĩ một hồi: "Là thế này, Tú Hoa, anh dốc hết tâm trí, bán hết sức lực, để kiếm tiền. Nhưng kiếm tiền chỉ vì giải quyết cuộc sống, chứ không phải vì kiếm tiền mà kiếm tiền. Thế nên, anh đi dạy thêm, anh viết bài, một mặt là tăng thu nhập, một mặt cũng là vì dạy học và viết văn có ích cho việc của người khác. Nếu như, em cho rằng anh có thể dùng tâm lực của mình để đi làm kinh doanh, phát tài nhờ quốc nạn, ngoài việc kiếm tiền ra không còn ý nghĩa gì khác, thì em hoàn toàn nhìn nhầm anh rồi! Anh hy vọng em xem mỗi đồng tiền anh kiếm được bằng lương tâm, đều là biểu tượng cho tình yêu, sức lao động, tâm huyết của anh. Em phải hôn anh vì những đồng tiền như vậy, tán thưởng anh, anh mới có được sự khích lệ, càng muốn tốt hơn, mạnh mẽ hơn, như một con tuấn mã hoạt bát mạnh mẽ, dũng cảm nhiệt huyết! Có thể như vậy, hai chúng ta chính là một đôi ngựa tốt, chúng ta còn sợ không kéo nổi chút khốn khó này sao? Cười lên! Tú Hoa! Cười lên! U sầu, buồn bực, có tác dụng gì chứ!"
Tú Hoa cười rất gượng gạo. Cô có một bụng ấm ức, nhưng chỉ gói gọn lại thành mấy câu ngắn ngủi, không đầu không đuôi: "Cái gì cũng không có, không giao tiếp, không vui chơi, không..."
"Anh biết! Anh biết! Mỗi lần bạn bè đến, đều làm em đỏ mặt. Không có trà ngon, bánh ngọt đẹp mắt, không có thuốc lá... thậm chí không có đủ ghế và tách trà. Thế nhưng, bạn bè cũng nên biết bây giờ là thời kỳ kháng chiến chứ. Họ biết điều này, thì nên tha thứ cho chúng ta. Nếu chúng ta vì phát tài quốc nạn mà có trà ngon thuốc lá ngon tách trà đẹp cho họ hưởng thụ, họ và chúng ta đều đã không còn lương tâm, em nói có đúng không? Tú Hoa, xốc lại tinh thần lên, đừng làm anh trong lòng buồn bã nữa!"
Tú Hoa không nói gì thêm, nhưng trên mặt cũng chẳng có lấy một nụ cười. Tiến Nhất cũng không dám nói thêm nữa, anh biết nói nhiều quá cũng khó tiêu hóa. Anh đi đánh giày da, quét nhà, tránh cho việc hai người nhìn nhau sững sờ. Dẫu vậy, trong phòng rốt cuộc vẫn tĩnh lặng đến mức khó chịu. Một người bạn đến giải vây. Sự đón tiếp bạn bè của Tiến Nhất là thẳng thắn và nhiệt tình. Có trà, anh liền rót trà; không có trà, anh thẳng thừng nói không có. Nếu như không có trà, mà bạn thực sự khát, anh dù có phải đi bộ hai dặm đường cũng phải lấy được nước trà về.
Người bạn này đến nhờ anh làm một việc. Sau khi kết hôn, cũng như trước khi kết hôn, Tiến Nhất có cầu tất ứng. Đặc biệt là sau khi kết hôn, anh dường như cố tình làm cho Tú Hoa xem: "Em nói chúng ta không biết chiêu đãi bạn bè, bạn bè có việc lại tìm đến anh trước kìa! Giúp đỡ lẫn nhau mới là bạn bè thực sự, giao tiếp xã giao thì tính là gì chứ!"
Ba lời hai câu, bạn bè nói rõ chuyện; ba lời hai câu, Tiến Nhất nói rõ anh có thể giúp đỡ. Sau đó, anh ba bước gộp làm hai bước đi xử lý việc đó cho người bạn.
Xử lý việc xong xuôi, anh trả lời bạn, sau đó để nó ra sau đầu — Tiến Nhất vĩnh viễn không thích nói nhiều về quá trình giúp đỡ người khác như thế nào; giúp đỡ là việc nên làm, không cần phải tự tuyên truyền cho mình.
Mấy ngày sau, anh đã gần như quên khuấy chuyện này, người bạn đến, cảm ơn anh. Vừa nói chuyện, người bạn tiện tay đặt xuống một ống thuốc lá Pháo Đài.
"Chà! Pháo Đài!" Tiến Nhất cười nói. "Làm gì thế?"
"Chút lòng thành!" Người bạn cũng cười cười. "Tặng cho anh đấy!"
"Tôi không hút thuốc!" Tiến Nhất bày tỏ không muốn nhận quà.
"Giữ lại mà chiêu đãi bạn bè. Gặp ai biết hút thuốc. Anh mời họ một điếu, một điếu, họ cũng phải thích!" Nói đoạn, người bạn bắt chuyện rồi xin cáo từ.
Tiễn khách xong, anh nhìn thấy Tú Hoa đang cầm ống thuốc đó xem xét kỹ lưỡng, cứ như thể chưa từng nhìn thấy bao giờ vậy.
"Tú Hoa!" Tiến Nhất cười gọi. "Đưa trả cho người ta đi, dù sao hai chúng ta cũng không hút thuốc. Với cái bàn rách ghế nát này của chúng ta, bày ống thuốc này lên cũng không hợp đâu!" "Anh cân thử xem!" Tú Hoa giơ ống lên.
"Để làm gì?"
"Không giống là thuốc lá, thuốc lá không nặng như vậy!"
Tiến Nhất cầm lấy ống thuốc, cân thử một cái. Cân một lúc, "Không phải thuốc lá! Nhưng cũng không thể là thuốc phiện chứ?" Nói đoạn, anh nhấc nắp ống ra. "Tiền!" "Tiền?" Tú Hoa vươn cổ ra nhìn. "Bao nhiêu?"
"Mặc kệ là bao nhiêu, anh lập tức mang trả lại cho người ta!" Tiến Nhất khá dùng sức đóng nắp lại. Định đi ra ngoài.
"Đợi đã! Anh đợi đã!" Tú Hoa đứng lên. "Rốt cuộc là chuyện gì?" "Người ta nhờ anh nói đỡ một câu, anh đã làm được rồi. Chẳng tốn của anh một xu, sao phải đưa tiền cho anh chứ?" Tiến Nhất lại méo miệng sang trái.
"Chắc chuyện không đơn giản như thế đâu nhỉ?" Tú Hoa từ từ ngồi xuống. "Việc người ta nhờ anh chắc chắn không dễ dàng như người ta nói đâu. Người ta nhờ anh, anh cứ như ăn phải mật, chuyện còn chưa rõ đã gật đầu lia lịa!"
"Mặc kệ nó, dù sao anh cũng không thể nhận số tiền này!"
"Số tiền này, người ta nên đưa, nên đưa nhiều hơn nữa!"
"Tú Hoa!" Khuôn mặt Tiến Nhất trông rất khó coi. "Đây là hối lộ! Một xu cũng là hối lộ!"
Nói xong, Tiến Nhất lại định đi ra ngoài.
Từ bên ngoài một sinh viên chừng hai mươi tuổi bước vào, đi đứng vội vã, suýt chút nữa va phải Tiến Nhất.
"Thầy Khám!" Trong mắt sinh viên chứa đầy nước mắt.
"Sao thế? Đinh Văn!" Tiến Nhất quan tâm hỏi.
"Em trai bị viêm ruột thừa cấp tính! Nhập viện phải nộp trước một ngàn, phẫu thuật lại phải mất một hai ngàn nữa! Nó đau đến lăn lộn, em không có tiền! Nhà chúng em ở vùng bị chiếm đóng! Thầy ơi, thầy cứu mạng với!" Đinh Văn nói một lèo hết câu, phịch một tiếng quỳ xuống đất, trên trán đổ đầy mồ hôi hột.
"Ừm!" Tiến Nhất tay cầm ống thuốc lá cân nhắc, tính toán. Anh dường như quên mất trong ống chứa tiền, mà bỗng nhiên nhớ ra. "Đợi thầy xem! Đừng sốt ruột!" Anh mở ống thuốc, dùng sức lôi một cuộn tiền giấy nhét rất chặt ra. Anh vội vã đếm một cái. "Hầy, tròn ba ngàn! Đinh Văn, đây không phải là tiền sạch, em có dám dùng không?"
Đinh Văn gần như tranh cướp lấy cuộn tiền trong tay. "Thầy ơi, tính mạng con người quan trọng hơn!" Cậu dập đầu một cái rồi đứng dậy, không nói gì thêm, như mũi tên bay ra ngoài.
Tiến Nhất méo miệng sang một bên, ngẩn người nhìn ra cửa.
"Tiến Nhất!" Tú Hoa tức giận hét lên, "Em chẳng bao lâu nữa cũng phải nhập viện, cũng phải nộp trước một ngàn, cũng phải tốn một hai ngàn tiền thuốc men! Sao anh không nghĩ cho em một chút chứ? Anh lấy đâu ra ba ngàn nữa?"
Tiến Nhất từ từ đi tới, nhẹ nhàng vỗ vỗ vai Tú Hoa. "Hoa, trời không tuyệt đường sống của ai, chúng ta chắc chắn sẽ có cách. Dù thế nào đi nữa, con cái chúng ta nhất định phải sinh ra thật sạch sẽ! Sinh ra thật sạch sẽ!"