I. — Trong khi Caesar đang đóng quân mùa đông tại Xứ Gau Xa (Hither Gaul), như chúng tôi đã trình bày ở trên, nhiều báo cáo liên tục được gửi đến ông, đồng thời ông cũng nhận được thư từ Labienus thông báo rằng toàn bộ người Belgae — những kẻ mà chúng ta đã nói là chiếm một phần ba xứ Gau — đang kết nhóm chống lại nhân dân La Mã và trao đổi con tin cho nhau. Nguyên nhân của sự liên minh này là: thứ nhất, họ sợ rằng sau khi toàn bộ xứ Gau [Celt] đã bị khuất phục, quân đội của chúng ta sẽ tiến đánh họ; thứ hai, họ bị xúi giục bởi một số người Gau — một mặt, những kẻ vốn không muốn người German ở lại xứ Gau lâu hơn nữa, thì mặt khác, lại tỏ ra bất mãn vì quân đội của nhân dân La Mã lại qua mùa đông và định cư tại đó; trong khi những kẻ khác, do bản tính hay thay đổi và nông nổi, lại khát khao một cuộc cách mạng; người Belgae còn bị xúi giục bởi nhiều kẻ khác nữa, vì chính quyền ở xứ Gau thường bị thâu tóm bởi những kẻ thế lực và những kẻ có khả năng thuê mướn lính chiến, và họ sẽ khó bề đạt được mục đích này hơn dưới sự thống trị của chúng ta.

II. — Lo lắng trước những tin tức và bức thư ấy, Caesar đã chiêu mộ hai lữ đoàn mới tại Xứ Gau Xa, và vào đầu mùa hè, đã cử phó tướng Q. Pedius dẫn họ tiến sâu hơn vào xứ Gau. Bản thân ông, ngay khi có đủ cỏ cho gia súc, liền đến chỗ quân đội. Ông giao cho người Senones và các bộ lạc Gau khác lân cận với người Belgae nhiệm vụ tìm hiểu tình hình đang diễn ra giữa họ [tức người Belgae] và báo cáo lại cho ông. Tất cả những người này đều đồng thanh báo cáo rằng quân lính đang được tuyển mộ và một đại quân đang tập trung về một mối. Khi ấy, quả thực ông nghĩ rằng mình không nên do dự trong việc tiến đánh họ, liền chuẩn bị lương thảo, nhổ trại, và chỉ trong khoảng mười lăm ngày thì tới lãnh thổ của người Belgae.

III. — Do ông đến nơi một cách bất ngờ và sớm hơn bất kỳ ai dự liệu, người Remi — bộ lạc người Belgae sống gần xứ Gau [Celt] nhất — đã cử Iccius và Antebrogius, hai nhân vật quyền thế bậc nhất trong vùng, đến làm sứ giả yết kiến ông. Họ tuyên bố xin quy thuận cùng toàn bộ tài sản của mình dưới sự bảo hộ và định đoạt của nhân dân La Mã; rằng họ không hề hùa theo phần còn lại của người Belgae hay tham gia bất kỳ liên minh nào chống lại nhân dân La Mã; rằng họ sẵn sàng dâng con tin, tuân lệnh ông, mở cửa thành đón tiếp ông, và hỗ trợ lương thực cùng mọi vật dụng cần thiết. Họ cũng cho biết tất cả các bộ lạc Belgae còn lại đều đã vũ trang; rằng người German, những kẻ cư ngụ bên này sông Rhine, đã gia nhập lực lượng với họ; và sự mù quáng của tất cả những kẻ đó lớn đến mức họ thậm chí không thể ngăn cản nổi người Suessiones — anh em và họ hàng ruột thịt của chính họ, những kẻ cùng hưởng chung quyền lợi, luật pháp, cũng như một chính quyền và một nền pháp magistracy chung — khỏi việc hùa theo liên minh ấy.

IV. — Khi Caesar gặng hỏi họ xem những bang nào đã cầm vũ khí, thế lực ra sao và có năng lực chiến tranh thế nào, ông nhận được những thông tin sau: phần lớn người Belgae vốn có gốc gác từ người German, từ thuở sơ khai đã vượt sông Rhine sang đây định cư nhờ vùng đất phì nhiêu, và đã đuổi sạch người Gau từng sinh sống ở các vùng đó đi. Họ là tộc người duy nhất, trong ký ức của cha ông chúng ta, khi toàn bộ xứ Gau bị giày xéo, đã ngăn chặn được người Teutones và Cimbri xâm nhập lãnh thổ của mình. Hậu quả là, từ ký ức về những sự kiện ấy, họ tự kiêu mang lấy uy quyền lớn lao và tính ngạo mạn trong các vấn đề quân sự. Người Remi cho biết họ nắm rất rõ mọi chi tiết về số lượng quân của đối phương, bởi vì nhờ mối láng giềng và bang giao khăng khít, họ đã biết rõ mỗi bang đã hứa hẹn bao nhiêu quân cho cuộc chiến chung của người Belgae. Rằng người Bellovaci là kẻ hùng mạnh nhất trong số họ về lòng dũng cảm, tầm ảnh hưởng và nhân lực; những kẻ này có thể tập hợp 100.000 quân có vũ trang, và đã hứa cung cấp 60.000 tinh binh từ số đó, đồng thời đòi nắm quyền chỉ huy toàn bộ cuộc chiến. Rằng người Suessiones là láng giềng gần nhất của họ và sở hữu một vùng đất vô cùng rộng lớn, phì nhiêu; trong số họ, ngay trong ký ức của chúng ta, Divitiacus — kẻ quyền lực nhất xứ Gau — từng làm vua, từng nắm quyền thống trị phần lớn các vùng đất này cũng như xứ Britain; rằng vị vua hiện tại của họ là Galba; rằng quyền chỉ huy toàn bộ cuộc chiến đã được toàn thể đồng thuận trao cho hắn nhờ đức tính liêm chính và sự khôn ngoan; rằng họ có mười thị trấn; rằng họ đã hứa 50.000 quân có vũ trang; và người Nervii, được coi là hiếu chiến nhất trong số họ và cư ngụ ở nơi rất xa xôi, cũng hứa số lượng tương đương; người Atrebates: 15.000; người Ambiani: 10.000; người Morini: 25.000; người Menapii: 9.000; người Caleti: 10.000; người Velocasses và Veromandui: mỗi bang số lượng tương đương; người Aduatuci: 19.000; còn người Condrusi, Eburones, Caeraesi, Paemani — những kẻ mang cái tên chung là người German — thì theo họ ước tính, có khoảng 40.000 quân.

V. — Sau khi khích lệ và ôn tồn trấn an người Remi, Caesar ra lệnh cho toàn bộ viện nguyên lão phải tề tựu trước mặt ông và bắt con cái của các thủ lĩnh phải được dâng làm con tin; tất cả các mệnh lệnh này đều được họ thực hiện đúng hạn vào ngày đã định. Bản thân ông, với thái độ vô cùng khẩn thiết khi nói chuyện với Divitiacus người Aedui, đã chỉ ra rằng việc phân chia lực lượng kẻ thù để không phải giao chiến với một số lượng lớn như vậy cùng một lúc có ý nghĩa trọng đại nhường nào đối với nền cộng hòa và sự an ninh chung của họ. Ông khẳng định điều này có thể đạt được nếu người Aedui đưa quân vào lãnh thổ của người Bellovaci và bắt đầu tàn phá vùng đất ấy. Với những chỉ thị này, ông cho phép vị này cáo lui. Khi nhận thấy toàn bộ lực lượng của người Belgae — vốn đã tập trung về một nơi — đang tiến về phía mình, và được thông báo từ các toán trinh sát do ông phái đi cũng như từ người Remi rằng đối phương nay không còn ở xa nữa, ông vội vã dẫn quân vượt qua sông Aisne nằm sát biên giới của người Remi, rồi dựng trại tại đó. Vị trí này giúp bảo vệ một mặt trại lính bằng các bờ sông, giữ cho vùng đất ở phía sau lưng ông được an toàn trước kẻ thù, và hơn thế nữa, đảm bảo rằng lương thực được người Remi cùng các bang khác vận chuyển đến cho ông mà không gặp nguy hiểm gì. Bắc qua con sông đó là một chiếc cầu; ông đặt một đội gác tại đây, và ở bờ bên kia sông, ông để lại phó tướng Q. Titurius Sabinus cùng sáu cohort. Ông ra lệnh cho viên phó tướng này xây dựng một doanh trại với chiến lũy cao mười hai bước và hào rộng mười tám bước.

VI. — Có một thị trấn của người Remi tên là Bibrax, cách doanh trại này tám dặm. Trên đường hành quân, người Belgae bắt đầu tấn công thị trấn này một cách vô cùng quyết liệt. Cuộc tập kích chỉ được chống đỡ khó khăn qua ngày hôm đó. Chiến thuật vây thành của người Gau cũng giống như của người Belgae: sau khi bố trí một lượng lớn binh lính vây quanh toàn bộ công sự, họ bắt đầu ném đá vào tường thành từ mọi phía; khi tường thành đã sạch bóng lực lượng phòng thủ, họ liền lập đội hình mai rùa (testudo), tiến đến các cổng thành và đào chân tường. Việc này lần ấy được thực hiện rất dễ dàng, bởi trong lúc quá đông binh lính ném đá và lao phóng tầm xa như vậy, chẳng một ai có thể trụ vững trên mặt thành. Khi màn đêm chấm dứt cuộc tấn công, Iccius — một người thuộc hàng quý tộc và có thế lực bậc nhất trong số đồng bào mình, đồng thời là một trong những sứ giả từng đến gặp Caesar để cầu hòa, nay đang chỉ huy thị trấn — liền sai sứ giả đến cấp báo với ông rằng: "Trừ khi có viện binh được cử đến, ông ta không thể trụ lại được nữa."

VII. — Ngay sau nửa đêm, dùng chính những sứ giả từng đến gặp mình làm dẫn đường, Caesar liền phái một số cung thủ người Numidia và Crete cùng lính ném đá người Baleares đến giải cứu dân làng. Sự xuất hiện của họ đã truyền ngọn lửa kháng cự cùng niềm tin phòng thủ vững chắc cho người Remi, đồng thời dập tắt hy vọng chiếm thành của kẻ thù. Do đó, sau khi chần chừ một lát trước thị trấn và tàn phá vùng đất của người Remi, thiêu rụi mọi ngôi làng cùng công trình mà họ có thể tiếp cận, quân địch vội vã kéo toàn bộ lực lượng về phía doanh trại của Caesar, đóng trại cách đó chưa đầy hai dặm; và như làn khói cùng ánh lửa đã chỉ rõ, trại của chúng rộng tới hơn tám dặm.

VIII. — Ban đầu Caesar quyết định từ chối giao chiến, cả vì số lượng quân địch quá đông lẫn danh tiếng lừng lẫy về lòng dũng cảm của chúng; tuy nhiên, hằng ngày qua các cuộc chạm trán kỵ binh, ông vẫn kiên trì thăm dò xem đối phương có thể làm được gì nhờ sức mạnh và quân ta dám đối phó ra sao. Khi nhận thấy quân ta không hề kém cạnh, và thấy khoảng đất trống trước doanh trại có địa hình tự nhiên rất thuận lợi và thích hợp để bày trận (bởi ngọn đồi dựng trại nhô lên thoai thoải từ đồng bằng, mở rộng bề ngang vừa đủ cho sức chứa của cả đạo quân dàn trận, có các sườn dốc đứng ở cả hai bên và thoai thoải dần ở mặt tiền để hòa vào đồng bằng), ông liền cho đào ở hai bên ngọn đồi ấy một con hào ngang dài khoảng bốn trăm bước, dựng các đồn binh ở hai đầu hào và đặt các cỗ máy chiến tranh tại đó, để phòng khi ông đã bày trận, quân địch với ưu thế áp đảo về số lượng vẫn không thể bao vây hai sườn của quân ta trong lúc giao chiến. Làm xong những việc này, và để lại trong trại hai lữ đoàn mới tuyển mộ sau cùng để có thể dùng làm lực lượng dự bị khi cần thiết, ông cho sáu lữ đoàn còn lại xếp hàng chiến đấu trước doanh trại. Về phía đối phương, chúng cũng cho bày trận lực lượng vừa kéo ra từ doanh trại.

IX. — Có một vùng đầm lầy diện tích không lớn nằm giữa quân ta và quân địch. Bọn chúng đang chờ xem quân ta có vượt qua nơi này hay không; về phần mình, quân ta cũng sẵn sàng vũ trang để tấn công họ trong lúc hỗn loạn nếu họ khơi mào việc vượt đầm lầy trước. Trong lúc ấy, trận chiến giữa hai đạo quân được mở màn bằng một cuộc đụng độ kỵ binh. Khi không bên nào chịu vượt qua vùng đầm lầy, và các cuộc giao tranh nhỏ của kỵ binh tỏ ra có lợi cho quân ta, Caesar liền dẫn lực lượng rút về doanh trại. Ngay lập tức, quân địch vội vã rời khỏi nơi đó để tiến về sông Aisne — con sông mà như đã trình bày, nằm ở phía sau doanh trại của chúng ta. Tìm được một chỗ nước nông ở đó, chúng mưu toan đưa một phần lực lượng vượt sông với dụng ý rằng, nếu có thể, chúng sẽ đánh chiếm đồn do phó tướng Q. Titurius chỉ huy và cắt đứt cầu; còn nếu không làm được điều đó, chúng sẽ tàn phá các điền trang của người Remi — những vùng cung cấp nguồn vật tư vô giá cho chúng ta trong việc duy trì chiến tranh — và ngăn cản quân ta đi kiếm củi.

X. — Được Titurius báo tin này, Caesar liền dẫn toàn bộ kỵ binh cùng lính Numidia nhẹ, lính ném đá và cung thủ vượt cầu vội vã tiến về phía chúng. Một trận chiến ác liệt đã diễn ra tại đó. Tập kích quân địch đang lúc hỗn loạn ngay giữa dòng sông, quân ta đã tiêu diệt một phần lớn bọn chúng. Bằng màn mưa vũ khí tầm xa dày đặc, họ đẩy lùi số còn lại — những kẻ đang vô cùng gan lì tìm cách bước qua xác đồng đội để sang sông — đồng thời vây ráp bằng kỵ binh và chém chết tươi những kẻ đã đặt chân sang bờ bên kia trước. Nhận ra hy vọng chiếm thành bằng vũ lực lẫn mưu toan vượt sông của mình đều tiêu tan, lại thấy quân ta không chịu tiến đến những nơi bất lợi hơn để giao chiến, trong khi lương thực bắt đầu cạn kiệt, quân địch liền triệu tập hội đồng và đi đến kết luận rằng tốt nhất mỗi kẻ nên trở về quê hương của mình, đồng thời thỏa thuận rằng từ mọi ngả đường, chúng sẽ tập trung về để bảo vệ bất kỳ vùng lãnh thổ nào mà quân La Mã đặt chân đến đầu tiên, nhằm có thể chiến đấu trên sân nhà thay vì xứ người, và tha hồ hưởng thụ kho lương thực mà chúng tích trữ tại quê nhà. Bên cạnh những lý do khác, chính cân nhắc này cũng đã dẫn chúng tới quyết định đó, ấy là khi chúng hay tin Divitiacus và người Aedui đang tiến gần lãnh thổ của người Bellovaci. Và hoàn toàn không thể thuyết phục người Bellovaci ở lại lâu hơn hay ngăn cản họ quay về cứu viện cho đồng bào mình.

XI. — Sau khi định đoạt xong xuôi, rời khỏi doanh trại vào canh thứ hai trong tiếng ồn ào và hỗn loạn tột độ, chẳng theo một trật tự hay mệnh lệnh nào, bởi kẻ nào cũng muốn tranh giành vị trí đầu hàng trong chuyến hồi hương và vội vã chạy về nhà, chúng đã biến cuộc rút lui trông chẳng khác nào một màn tháo chạy. Ngay lập tức nắm được tình hình qua các toán trinh sát, nhưng vì còn dè chừng phục binh do chưa rõ nguyên nhân vì sao chúng rút lui, Caesar vẫn giữ bộ binh và kỵ binh trong doanh trại. Đến rạng sáng, khi tin tức đã được trinh sát xác thực, ông liền phái kỵ binh đi tiên phong để quấy rối hậu quân của chúng, đồng thời trao quyền chỉ huy cho hai vị phó tướng Q. Pedius và L. Aurunculeius Cotta. Ông ra lệnh cho T. Labienus — một phó tướng khác — bám sát gót chúng cùng ba lữ đoàn. Tập kích vào hậu quân và truy đuổi suốt nhiều dặm đường, họ đã tiêu diệt một số lượng lớn kẻ địch đang tháo chạy; trong khi đó, những tên đi đoạn hậu bị quân ta bắt kịp liền dừng lại, dũng cảm chống đỡ các đợt tấn công của binh lính chúng ta; còn phần tiền quân, vì ngỡ rằng mình đã thoát hiểm và chẳng bị ràng buộc bởi mệnh lệnh hay tình thế bức bách nào, nên hễ nghe tiếng động là liền vỡ trận, đồng loạt phó mặc sự sống còn của bản thân vào những bước chân tháo chạy. Cứ thế, chẳng chút rủi ro cho bản thân, quân ta đã tiêu diệt số lượng quân địch nhiều chừng nào ánh sáng ban ngày còn cho phép; và khi mặt trời lặn, họ ngưng truy đuổi, trở về doanh trại theo đúng lệnh đã được ban.

XII. — Hôm sau, trước khi kẻ địch kịp định thần sau nỗi kinh hoàng và cuộc tháo chạy, Caesar đã dẫn quân tiến thẳng vào lãnh thổ của người Suessiones — vốn nằm giáp ranh với người Remi — và sau một cuộc hành quân dài, ông vội vã tiến đến thị trấn mang tên Noviodunum. Thử đánh chiếm nơi này dọc đường vì nghe tin nó thiếu vắng lực lượng phòng thủ tương xứng, ông lại không thể hạ thành bằng vũ lực do hào quá rộng và tường quá cao, dẫu cho chỉ có ít quân giữ thành. Do đó, sau khi củng cố doanh trại, ông bắt đầu cho kéo các khung che (vineae) lên và chuẩn bị mọi vật dụng cần thiết cho cuộc vây hãm. Giữa lúc ấy, toàn bộ lực lượng người Suessiones sau cuộc tháo chạy đã kéo vào thị trấn trong đêm hôm sau. Khi các khung che nhanh chóng được áp sát thành, một ngọn đồi đất đắp lên và các tháp canh được dựng xong, người Gau liền khiếp đảm trước quy mô công trình vĩ đại chưa từng thấy hay nghe bao giờ, đồng thời cũng bị choáng ngợp bởi tốc độ chớp nhoáng của người La Mã, nên đã cử sứ giả đến gặp Caesar để bàn chuyện đầu hàng, và đã thành công nhờ lời xin xỏ khoan hồng cho người Suessiones từ phía người Remi.

XIII. — Nhận những con tin là các bậc trưởng lão tôn quý nhất của bang, thậm chí cả hai người con trai của chính vua Galba, và sau khi toàn bộ vũ khí trong thị trấn đã được giao nộp, Caesar chấp thuận cho người Suessiones đầu hàng rồi dẫn quân tiến đánh người Bellovaci. Khi tộc người này đã đưa bản thân cùng toàn bộ tài sản vào thị trấn mang tên Bratuspantium, và quân đoàn của Caesar chỉ còn cách đó chừng năm dặm, tất cả các bô lão trong thành liền bước ra, giơ cao hai tay hướng về phía Caesar và cất tiếng khẩn khoản xin được quy thuận dưới quyền uy và sự bảo hộ của ông, đồng thời tuyên bố sẽ không cầm vũ khí chống lại nhân dân La Mã. Tương tự như vậy, khi ông tiến sát thị trấn và dựng trại tại đó, phụ nữ và trẻ em đứng trên tường thành, theo tập tục của họ, cũng giơ cao hai tay van xin người La Mã ban ơn hòa bình.

XIV. — Về việc này, Divitiacus lên tiếng biện hộ cho họ (vì sau khi người Belgae rút lui, ông đã giải tán binh lính người Aedui để quay lại gặp Caesar): "Người Bellovaci từ trước đến nay vẫn luôn giữ mối quan hệ đồng minh và hữu nghị với bang Aedui; họ từng phản lại người Aedui và gây chiến với nhân dân La Mã là do bị xúi giục bởi các quý tộc của mình — những kẻ tung tin rằng người Aedui đang bị Caesar biến thành nô lệ và phải chịu đựng mọi sự lăng mụi, nhục nhã. Những kẻ châm ngòi cho âm mưu đó, vì nhận ra thảm họa lớn lao mà chúng giáng xuống đầu xứ sở, đã phải trốn sang Britain. Không chỉ người Bellovaci mà cả người Aedui cũng tha thiết cầu xin ông hãy dành cho họ lòng khoan dung và nhân hậu quen thuộc; nếu ông làm thế, ông sẽ nâng tầm ảnh hưởng của người Aedui giữa lòng cộng đồng người Belgae — những kẻ có sự trợ giúp và nguồn lực mà người Aedui vẫn thường dựa dẫm mỗi khi chiến tranh nổ ra."

XV. — Caesar đáp rằng vì nể trọng Divitiacus và người Aedui, ông sẽ tiếp nhận và tha thứ cho họ; nhưng bởi vì đây là một bang có ảnh hưởng lớn trong cộng đồng người Belgae và sở hữu dân số đông đảo vượt trội, ông đòi hỏi 600 con tin. Sau khi những con tin này được trao nộp và toàn bộ vũ khí trong thành thu gom đủ, ông rời nơi đó để tiến vào lãnh thổ của người Ambiani — tộc người đã lập tức xin quy thuận cùng toàn bộ tài sản mà không chút chần chừ. Giáp ranh với lãnh thổ của họ là người Nervii, và khi gặng hỏi về tính cách cùng tập quán của tộc người này, Caesar đã nhận được những thông tin sau: — "Không có thương nhân nào được phép đặt chân đến xứ sở của họ; họ cấm tuyệt việc nhập khẩu rượu vang và các vật dụng xa hoa khác, bởi họ cho rằng những thứ ấy làm nhụt ý chí và cùn mòn lòng dũng cảm của con người; họ là một tộc người hoang dã và cực kỳ gan góc; họ lớn tiếng quở trách và khinh miệt phần còn lại của người Belgae vì đã đầu hàng nhân dân La Mã và vứt bỏ dũng khí truyền thống; họ công khai tuyên bố sẽ chẳng thèm cử sứ giả hay chấp nhận bất kỳ điều kiện hòa bình nào."

XVI. — Sau khi hành quân ba ngày qua lãnh thổ của họ, ông dò la được từ một số tù binh rằng sông Sambre cách doanh trại không quá mười dặm; rằng toàn bộ người Nervii đã tập kết ở bờ bên kia con sông ấy, cùng với người Atrebates và Veromandui — những láng giềng của họ — đang chờ đợi sự xuất hiện của người La Mã tại đó, bởi họ đã thuyết phục cả hai tộc người kia cùng thử vận may chiến tranh giống như mình; lực lượng của người Aduatuci cũng đang được họ mong đợi và đang trên đường hành quân tới; họ đã gửi phụ nữ cùng những kẻ vì tuổi cao sức yếu không còn thích hợp cho chiến tranh đến một nơi mà quân đội không thể tiếp cận được do vây quanh bởi đầm lầy.

XVII. — Nắm được những điều này, ông liền phái các toán trinh sát và bách phu trưởng đi trước để chọn một địa điểm thích hợp làm doanh trại. Và vì có rất nhiều người Belgae cùng những tộc người Gau khác tò mò đi theo Caesar trên suốt chặng đường hành quân, một số kẻ trong số họ — như sau này đã được khai thác từ các tù binh — sau khi quan sát kỹ lưỡng phương thức hành quân của đạo quân trong những ngày đó, đã lén đến gặp người Nervii vào ban đêm để báo tin rằng có rất nhiều đoàn xe hộ tống (baga-trains) đang di chuyển giữa các lữ đoàn, và sẽ chẳng có chút khó khăn gì khi lữ đoàn đầu tiên vừa vào đến doanh trại trong lúc các lữ đoàn còn lại còn ở cách rất xa để tập kích lữ đoàn đang vướng hành lý ấy; một khi lữ đoàn đó bị đánh tan và đoàn xe hộ tống bị cướp phá, các lữ đoàn khác chắc chắn sẽ không dám đứng vững mà chống cự. Lời khuyên của những kẻ chỉ điểm này càng thêm phần nặng ký bởi thực tế là từ xưa, vì người Nervii kém về kỵ binh (cho đến nay họ vẫn không màng đến binh chủng này mà chỉ dựa vào bộ binh trong mọi việc), nên để có thể dễ dàng chặn đứng kỵ binh của các láng giềng nếu chúng đột nhập cướp bóc, họ đã đốn những cây non, uốn cong chúng lại bằng các cành lá xum xuê vươn ra hai bên, đồng thời kết hợp với bụi gai rậm rạp mọc chen chúc ở giữa để tạo thành những hàng rào kiên cố tựa tường thành — loại chướng ngại vật mà người ta không chỉ bất khả xâm phạm mà thậm chí chẳng tài nào nhìn xuyên qua nổi. Do đó, vì hành trình của đạo quân chúng ta sẽ bị cản trở bởi những thứ này, người Nervii cho rằng không thể bỏ qua lời khuyên đó.

XVIII. — Đặc điểm địa hình mà quân ta đã chọn làm doanh trại như sau: Một ngọn đồi có độ dốc đều từ đỉnh trải dài xuống tận sông Sambre mà chúng ta đã nhắc tới ở trên; từ dòng sông này lại nhô lên một ngọn đồi thứ hai có độ dốc tương tự ở bờ bên kia, đối diện với ngọn đồi thứ nhất và để trống một khoảng rộng chừng 200 bước ở phần chân đồi, nhưng lên đến phần cao hơn thì rậm rạp rợp bóng cây, đến mức rất khó nhìn xuyên vào tận bên trong. Ẩn nấp sâu trong những khu rừng ấy là kẻ địch, trong khi chỉ có vài đội kỵ binh xuất hiện ở khu vực đất trống dọc theo bờ sông. Độ sâu của dòng sông khoảng ba bước chân.

XIX. — Phái kỵ binh đi trước, Caesar sát cánh theo sau cùng toàn bộ lực lượng; tuy nhiên, kế hoạch và đội hình hành quân lần này lại khác hẳn với những gì người Belgae từng báo cho người Nervii. Bởi khi tiến gần đến kẻ địch, theo thói quen, Caesar cho sáu lữ đoàn không vướng hành lý đi đầu làm tiền quân; theo sau họ là toàn bộ đoàn xe hộ tống của cả đạo quân; rồi hai lữ đoàn mới tuyển mộ sau cùng chốt ở hậu quân và làm nhiệm vụ bảo vệ đoàn xe hộ tống. Kỵ binh của ta cùng lực lượng ném đá và cung thủ, sau khi vượt sông, đã khơi mào giao chiến với kỵ binh địch. Trong khi đám kỵ binh địch chốc chốc lại rút lui vào rừng với đồng đội rồi từ đó bất ngờ lao ra tấn công quân ta — những kẻ không dám đuổi theo quá sâu vượt quá giới hạn của vùng đồng bằng quang đãng —, thì sáu lữ đoàn đến trước đã kịp đo đạc và bắt đầu củng cố doanh trại. Ngay khi phần đầu của đoàn xe hộ tống quân ta lọt vào tầm mắt của những kẻ đang mai phục trong rừng — thời điểm đã được chúng thỏa thuận trước làm hiệu lệnh khai chiến —, vừa lúc dàn xong chiến tuyến và chỉnh đốn hàng ngũ trong rừng, đồng thời khích lệ lẫn nhau, chúng bỗng ào ạt chồm ra với toàn bộ lực lượng để tập trung đánh vào kỵ binh ta. Bị đánh tan và đẩy vào cảnh hỗn loạn một cách dễ dàng, người Nervii lao như bay xuống sông với tốc độ đáng kinh ngạc đến mức thoạt tưởng như chúng xuất hiện ở trong rừng, dưới sông và sát nách quân ta cùng một khoảnh khắc. Và với tốc độ chóng mặt ấy, chúng lao thẳng lên đồi hướng về doanh trại của chúng ta cùng những binh sĩ đang đầu tắt mặt tối với công việc xây dựng công sự.

XX. — Caesar phải làm mọi việc cùng một lúc: giương cao cờ hiệu vốn là dấu hiệu báo động phải vạn bất đắc dĩ cầm vũ khí; thổi còi lệnh; gọi lính tráng ngưng tay khỏi công trình xây dựng; triệu hồi những người đã đi xa để đốn vật liệu làm chiến lũy; bày trận địa; khích lệ binh lính; và truyền khẩu hiệu. Phần lớn các công việc chuẩn bị này đã bị cản trở bởi thời gian quá eo hẹp cùng sự xuất hiện và tập kích bất thình lình của kẻ địch. Giữa muôn vàn khó khăn ấy, có hai yếu tố đã tỏ ra vô cùng hữu ích: thứ nhất là kỹ năng và bề dày kinh nghiệm của binh sĩ — bởi nhờ từng trải qua các trận chiến trước, họ có thể tự phán đoán việc phải làm một cách thuận lợi chẳng kém gì khi nhận chỉ đạo từ người khác; và thứ hai là việc Caesar từng nghiêm cấm các vị phó tướng rời bỏ công trình xây dựng và lữ đoàn của mình trước khi doanh trại được củng cố. Do sự cận kề và tốc độ như bay của kẻ địch, những vị phó tướng này khi ấy chẳng thèm chờ đợi bất kỳ mệnh lệnh nào từ Caesar mà tự mình chủ động thực hiện mọi việc thấy là hợp lẽ.

XXI. — Sau khi ban hành các mệnh lệnh cần thiết, Caesar tất bật chạy đôn chạy đáo về bất cứ hướng nào mà tình thế đưa đẩy để khích lệ tinh thần ba quân, và rồi ông đặt chân đến lữ đoàn thứ mười. Chỉ vắn tắt nhắn nhủ binh lính rằng "hãy giữ vững ký ức về dũng khí ngàn đời của mình, chớ để tâm trí hoang mang, mà hãy dũng cảm chống đỡ đợt xung phong của giặc", khi kẻ địch đã áp sát trong tầm phóng giáo, ông liền phất lệnh khai chiến. Lại rảo bước sang một hướng khác để khích lệ binh sĩ, ông thấy họ đã bắt đầu giao chiến. Thời gian eo hẹp đến nỗi, và quyết tâm chiến tranh của kẻ địch lại cao độ đến mức, người ta thậm chí chẳng còn thời gian để gắn huy hiệu quân sự, hay thậm chí để đội mũ giáp và tháo vỏ bọc khiên. Bất kể ai từ công trường (nơi họ đang làm việc) vô tình tạt ngang chỗ nào và chạm mắt vào lá cờ hiệu nào đầu tiên, họ liền đứng trụ ngay ở đó, kẻo khi mải miết đi tìm đơn vị của mình mà lỡ mất thời khắc giao tranh.

XXII. — Đạo quân được bày trận chủ yếu dựa vào địa hình, độ dốc của đồi và đòi hỏi ngặt nghèo của thời thế hơn là theo phương thức và trật tự quân sự chuẩn mực; trong lúc các lữ đoàn ở những vị trí khác nhau đang kiên cường chống trả kẻ địch — nhóm này ở góc này, nhóm kia ở góc nọ —, lại thêm tầm nhìn bị che khuất bởi những hàng rào gai dày đặc như chúng ta đã lưu ý từ trước, người ta không tài nào bố trí nổi các cánh quân dự bị thích hợp, chẳng thể đưa ra những biện pháp ứng phó cần thiết cho từng khu vực, và một người cũng không thể ôm đồm ban hành mọi mệnh lệnh. Do đó, giữa hoàn cảnh ngặt nghèo và bất lợi tột cùng ấy, những diễn biến thăng trầm muôn vàn của vận mệnh cứ thế nối tiếp nhau.

XXIII. — Binh lính của lữ đoàn thứ chín và thứ mười, đóng ở cánh trái của đạo quân, vừa phóng lao liền nhanh chóng đánh bật người Atrebates (bởi cánh quân đó đối đầu trực diện với họ) — những kẻ đang thở hồng hộc vì chạy mệt nhoài, kiệt sức và đầy rẫy thương tích — từ vùng đất cao hơn xuống lòng sông; và khi truy đuổi đối phương đang chật vật tìm cách vượt sông, họ đã dùng gươm chém chết phần lớn bọn chúng lúc ấy đang bị vướng víu giữa dòng. Bản thân họ cũng chẳng ngần ngại vượt sông; và khi tiến lên một vùng đất bất lợi, lúc trận chiến tái diễn, họ vẫn một lần nữa đánh cho kẻ địch — những kẻ vừa quay lại nghênh chiến — phải tháo chạy. Tương tự như vậy, ở một hướng khác, hai lữ đoàn thứ mười một và thứ tám sau khi đè bẹp người Veromandui mà họ chạm trán, cũng đang chiến đấu từ các vị trí cao hơn ngay trên bờ sông. Thế nhưng, gần như toàn bộ mặt tiền và cánh trái của doanh trại lúc ấy đều phơi bày không tấc sắt, vì lữ đoàn thứ mười hai đóng ở cánh phải còn lữ đoàn thứ bảy đứng cách đó không xa, toàn bộ người Nervii với sự chỉ huy trực tiếp của Boduognatus liền ào ạt kéo đến vị trí đó trong một đội hình vô cùng khít khao; một phần trong số chúng bắt đầu bao vây sườn không được bảo vệ của các lữ đoàn, phần khác nhắm thẳng vào điểm cao nhất của doanh trại.

XXIV. — Cùng lúc ấy, kỵ binh và bộ binh nhẹ của ta — những kẻ từng rút chạy cùng nhóm tháo chạy trong đợt xung phong đầu tiên của địch — khi đang quay về doanh trại thì đối mặt trực diện với quân thù, và lại một lần nữa hoảng hốt tháo chạy sang hướng khác; còn những kẻ đi theo phục vụ trong trại (camp-followers) từng đứng từ Cổng Thập phân (Decuman Gate) và sống lưng đồi cao để chứng kiến quân ta vượt sông khải hoàn, nay khi đi hái lượm chiến lợi phẩm quay lại nhìn thì thấy quân địch đang diễu hành nghênh ngang trong trại của mình, liền cắm cổ tháo chạy trong hoảng loạn; đồng thời, tiếng la hét và hô hoán của đoàn xe hộ tống phía sau cũng vang lên, khiến những kẻ hoảng sợ kẻ chạy đông người dạt tây. Tất cả những hoàn cảnh đó đã gieo rắc nỗi kinh hoàng tột độ cho kỵ binh người Treviri (vốn nổi danh kiên cường bậc nhất xứ Gau và được phái đến chỗ Caesar với tư cách lực lượng bổ trợ); khi thấy doanh trại ngập tràn kẻ địch, các lữ đoàn lâm vào cảnh dầu sôi lửa bỏng và suýt bị vây kín, còn đám tùy tùng, kỵ binh, lính ném đá và lính Numidia thì tháo chạy tán loạn tứ phía, họ hoàn toàn tuyệt vọng về tình thế của chúng ta, liền vội vã hồi hương và bẩm báo với đồng bào mình rằng người La Mã đã bại trận, còn quân địch thì đang chiếm giữ doanh trại và toàn bộ đoàn xe hộ tống.

XXV. — Sau khi khích lệ lữ đoàn thứ mười, Caesar tiến thẳng sang cánh phải; tại đây, ông nhận thấy quân lính của mình đang lâm vào thế kẹt cứng, rằng do các cờ hiệu của lữ đoàn thứ mười hai bị dồn cục lại một nơi, đám đông binh lính chen chúc đã tự cản trở lẫn nhau trong giao chiến; rằng toàn bộ các bách phu trưởng của cohort thứ tư đều đã tử trận, người giữ cờ thiệt mạng, bản thân lá cờ bị thất lạc, hầu như tất cả các bách phu trưởng của các cohort khác hoặc bị thương hoặc đã bỏ mạng, trong đó có cả bách phu trưởng trưởng của lữ đoàn là P. Sextius Baculus — một dũng tướng đã kiệt quệ vì vô số vết thương nặng đến mức không thể tự đứng vững được nữa; ông cũng nhận thấy những kẻ còn lại đang chùng tay, một vài người bị tuyến sau bỏ rơi nên đang lùi khỏi chiến trận để tránh tầm ngươn tầm giáo; trong khi đó, dẫu tiến lên từ vùng đất thấp hơn, quân địch ở tiền tuyến không hề lơi lỏng mà vẫn đang dồn ép dữ dội ở cả hai sườn; ông nhận thấy tình thế đã ngàn cân treo sợi tóc và chẳng còn lực lượng dự bị nào có thể điều ra được; vì thế, giật lấy một chiếc khiên từ tay một binh sĩ ở tuyến sau (bởi bản thân ông đến nơi mà không mang khiên), ông xông lên tiền tuyến, gọi tên từng bách phu trưởng và khích lệ những binh sĩ còn lại, ra lệnh cho họ xốc cờ tiến lên và dàn rộng các đại đội để có thể dễ dàng vung gươm chiến đấu. Sự xuất hiện của ông đã thắp lên hy vọng và khôi phục dũng khí cho binh lính; khi mỗi người, dưới ánh mắt của vị chủ tướng, đều muốn dốc cạn sinh lực để chiến đấu, đà xung phong của giặc đã bị chận lại đôi chút.

XXVI. — Nhận thấy lữ đoàn thứ bảy đứng sát bên cũng đang bị địch dồn ép dữ dội, Caesar bèn ra lệnh cho các hiệp tư lệnh (tribunes) dần dần cho hai lữ đoàn sát nhập vào nhau rồi tiến hành phản công quân địch với hai chiến tuyến giáp lưng; khi mệnh lệnh ấy được thực hiện, nhờ việc họ tương trợ lẫn nhau và chẳng còn e sợ bị địch bao vây ở hậu quân, họ bắt đầu đứng vững vàng hơn và chiến đấu quả cảm hơn. Trong khoảng thời gian đó, binh lính của hai lữ đoàn đi đoạn hậu làm nhiệm vụ bảo vệ đoàn xe hộ tống, khi hay tin chiến sự nổ ra, đã rảo bước thật nhanh và được quân địch trông thấy trên đỉnh đồi; còn Titus Labienus sau khi chiếm được doanh trại địch và quan sát rõ từ trên cao những gì đang diễn ra trong trại ta, liền phái lữ đoàn thứ mười đến giải cứu quân mình — những người sau khi hay biết qua cảnh tháo chạy của kỵ binh và đám phu phen về tình cảnh hiểm nghèo mà doanh trại, lữ đoàn cùng vị tư lệnh đang vướng vào, đã dốc toàn lực thực hiện nhiệm vụ với tốc độ nhanh nhất có thể.

XXVII. — Sự xuất hiện của họ đã tạo nên một bước ngoặt lớn đến mức ngay cả những binh sĩ của ta từng ngã quỵ vì kiệt sức do thương tích cũng vịnh vào khiên để đứng dậy và vùng lên chiến đấu tiếp; rồi đám tùy tùng trong trại, dẫu tay không tất sắt, khi thấy kẻ địch đã hoàn toàn rệu rã tinh thần, cũng lao vào tấn công những tên có vũ trang; kỵ binh ta thì muốn dùng lòng dũng cảm để rửa sạch vết nhục tháo chạy, nên đã xông lên chen trước cả lính bộ binh lê dương ở mọi ngóc ngách của chiến trường. Về phần quân địch, dẫu đứng trước niềm hy vọng sống sót mong manh cuối cùng, chúng vẫn thể hiện một thứ dũng khí vĩ đại đến mức khi lớp quân đi đầu ngã xuống, những kẻ nối tiếp liền dẫm lên xác đồng đội ngã rạp để chiến đấu ngay trên những thây người ấy; khi những kẻ này bị quật ngã và xác chất chồng lên nhau, những kẻ sống sót vẫn tiếp tục phóng lao vào quân ta từ đống xác ấy như thể từ trên một gò đống, đồng thời quăng trả những ngọn giáo của quân ta rơi vãi giữa hai chiến tuyến; vì thế, không thể không thừa nhận rằng những con người với lòng quả cảm tột bậc ấy đã dám cả gan vượt qua một dòng sông rất rộng, leo lên những bờ dốc vô cùng hiểm trở và tiến đánh một vị trí cực kỳ bất lợi mà không chút nản lòng, bởi chính tinh thần vĩ đại đã biến những hành động vốn dĩ vô cùng khó khăn ấy trở nên khả thi đối với họ.

XXVIII. — Trận chiến này khép lại với việc dân tộc và danh tính của người Nervii gần như bị xóa sổ hoàn toàn; các bô lão của họ — những kẻ mà như chúng ta đã trình bày trước đây đã được tập trung lại ở những vùng đất sình lầy và đầm lấp cùng với phụ nữ và trẻ em —, khi nghe tin về trận đại bại này, vì đinh ninh rằng chẳng có gì cản nổi bước chân kẻ chiến thắng và cũng chẳng nơi nào an toàn cho kẻ chiến bại, liền được sự đồng thuận của tất cả những kẻ còn sống sót cử sứ giả đến yết kiến Caesar và xin đầu. Nhắc lại thảm họa của xứ sở, họ kể rằng các nguyên lão từ 600 người nay chỉ còn vỏn vẹn ba; từ 60.000 chiến binh giờ chắt chiu lắm mới còn chưa tới 500 người có thể mang vũ khí. Để tỏ lòng trắc ẩn đối với những kẻ khốn cùng và thân phận van xin, Caesar đã ân chuẩn tha mạng cho họ một cách chu đáo nhất, ra lệnh cho họ được tiếp tục sinh sống trên lãnh thổ và thị trấn của chính mình, đồng thời nghiêm cấm các láng giềng không được phép gây tổn hại hay lăng nhục họ.

XXIX. — Khi người Aduatuci — tộc người mà chúng tôi đã nhắc đến ở trên — đang dẫn toàn bộ lực lượng đến ứng cứu cho người Nervii, hay tin trận chiến này đã ngã ngũ, họ đành quay gót hồi hương; bỏ hoang toàn bộ các thị trấn và đồn lũy, họ gom góp mọi tài sản vào chung một thị trấn được thiên nhiên ban cho sự kiên cố bậc nhất. Thị trấn này bốn bề được bao bọc bởi những vách đá sừng sững và vực sâu thăm thẳm, chỉ chừa lại đúng một lối đi thoai thoải ở một mặt với bề ngang chưa đầy 200 bước; vị trí hiểm yếu đó đã được chúng gia cố bằng một bức tường kép sừng sững, bên trên còn bày biện những khối đá nặng ngàn cân cùng những cọc nhọn hoắt. Họ là hậu duệ của người Cimbri và Teutones — những kẻ khi đang hành quân qua tỉnh lộ của chúng ta và tiến vào đất Ý, đã để lại bên này sông Rhine số hành lý không thể chở nổi cùng 6.000 quân ở lại làm nhiệm vụ canh gác và bảo vệ. Sau sự diệt vong của đồng bào mình, đám người này từng bị các láng giềng quấy nhiễu suốt nhiều năm trời trong lúc khi thì gây chiến lấn lướt, lúc thì chống trả kẻ thù tấn công; cuối cùng, họ đạt được đồng thuận chung về hòa bình và chọn nơi này làm chốn định cư.

XXX. — Ngay trong những ngày đầu khi quân ta vừa đến nơi, chúng liên tục thực hiện các cuộc tập kích xuất phát từ thị trấn để khiêu chiến với quân ta qua những màn giao tranh nhỏ; sau đó, khi bị siết chặt bởi một vòng chiến lũy cao mười hai bước và chu vi dài mười lăm dặm, chúng ngoan ngoãn thủ thế trong thành. Khi thấy các khung che được kéo lên, ụ đất được đắp cao và một ngọn tháp bắt đầu được dựng lên từ đằng xa, ban đầu chúng cười nhạo người La Mã từ trên tường thành và lăng mạ bằng những lời lẽ cay độc: "Cái cỗ máy khổng lồ dựng lên đằng xa kia nhằm mục đích quái quỷ gì vậy?" "Bằng bàn tay nào," hay "bằng sức lực nào mà lũ người lùn tịt — đặc biệt khi bọn chúng chỉ là một nhúm người có vóc dáng tí hon như thế" (vì chiều cao khiêm tốn của quân ta so với thân hình hộ pháp của chúng thường là đề tài mang lại sự khinh miệt lớn cho người Gau), "lại dám mơ tưởng đặt một ngọn tháp nặng nề nhường ấy áp sát tường thành của chúng ta?"

XXXI. — Thế nhưng, khi thấy cỗ tháp ấy thực sự nhúc nhích và đang tiến sát chân thành, bị giật mình trước cảnh tượng mới lạ và chưa từng thấy bao giờ, chúng liền cử sứ giả đến gặp Caesar để bàn chuyện hòa bình. Sứ giả cất lời: "Họ không tin rằng người La Mã tiến hành chiến tranh mà không có sự trợ giúp của thần linh, bởi các ông có thể đẩy những cỗ máy cao lừng lững ấy di chuyển với tốc độ chớp nhoáng và nhờ thế cận chiến ngay sát vách; vì vậy, họ xin quy thuận bản thân và mọi tài sản dưới quyền định đoạt của [Caesar]; họ chỉ khẩn khoản tha thiết van xin một điều duy nhất: ấy là nếu ngài tình cờ quyết định tha mạng cho người Aduatuci chiếu theo lòng khoan dung và nhân đạo từng được người ta ca tụng, xin chớ tước đoạt vũ khí của họ; bởi tất cả các láng giềng đều là kẻ thù ghen ghét lòng dũng cảm của họ, và họ sẽ chẳng tài nào tự vệ nổi nếu nộp lại vũ khí; thà rằng chịu đựng bất kỳ số phận nào từ tay nhân dân La Mã nếu bị đẩy vào cảnh ngộ đó, còn hơn là bị tra tấn đến chết bởi chính những kẻ mà họ từng quen thói cai trị."

XXXII. — Đáp lại những lời ấy, Caesar phán rằng: "Ta sẽ ban ơn tha thứ cho bang này theo thói quen của ta chứ chẳng phải vì công trạng gì của các ngươi, với điều kiện các ngươi phải đầu hàng trước khi máy đập tường chạm tới chân tường thành; nhưng sẽ chẳng có bất kỳ điều kiện đầu hàng nào ngoại trừ việc phải nộp lại toàn bộ vũ khí; ta sẽ đối xử với các ngươi đúng như những gì ta từng làm với người Nervii, đồng thời ra lệnh cho các láng giềng không được phép xâm phạm những kẻ đã quy thuận nhân dân La Mã." Mang câu trả lời này về bẩm báo đồng bào, chúng tuyên bố sẽ tuân thủ mệnh lệnh. Hàng đống vũ khí khổng lồ được ném từ trên tường thành xuống con hào trước thị trấn, khiến những đống vũ khí ấy cao suýt ngang bằng mặt tường thành và chiến lũy; dẫu vậy, như sau này chúng ta phát hiện ra, chúng vẫn giữ lại và giấu giếm khoảng một phần ba số vũ khí trong thành trước khi các cổng mở toang để tận hưởng một ngày hòa bình.

XXXIII. — Xế chiều hôm đó, Caesar ra lệnh đóng các cổng thành và yêu cầu binh lính rút ra ngoài để dân làng không bị quân ta vô tình quấy rầy vào ban đêm. Về phần người Aduatuci, theo một âm mưu đã được nung nấu từ trước mà sau này chúng ta mới rõ, vì đinh ninh rằng khi đã đầu hàng thì quân ta sẽ bãi bỏ các trạm gác hoặc chí ít cũng lơ đễnh việc canh phòng, nên vào canh thứ ba, tận dụng một phần số vũ khí được cất giấu cùng những chiếc khiên làm bằng vỏ cây hoặc đan bằng cành liễu bọc vội lớp da thú bên ngoài cho kịp thời gian eo hẹp, chúng bất ngờ ào ra khỏi thị trấn bằng toàn bộ lực lượng nhằm hướng có lối lên công sự ít hiểm trở nhất. Lệnh báo động được tung ra ngay tức khắc qua những đốm lửa bốc lên theo đúng chỉ thị trước đó của Caesar, và binh lính từ các đồn lính lân cận lập tức đổ xô đến đó; trận chiến diễn ra khốc liệt chẳng kém gì những gì mà một nhúm kẻ địch dũng cảm trong niềm hy vọng sinh tồn cuối cùng phải đương đầu trên một địa hình bất lợi trước những kẻ đang phóng lao từ chiến lũy và tháp canh, bởi toàn bộ hy vọng sống sót lúc bấy giờ chỉ đặt cọc vào lòng quả cảm của chúng. Khoảng 4.000 tên bị tiêu diệt, số còn lại bị đánh bật trở lại thị trấn. Hôm sau, dùng vũ lực phá tung những cánh cổng chẳng còn ai phòng thủ, Caesar cho quân lính tiến vào và bán toàn bộ chiến lợi phẩm của thị trấn đó. Con số 53.000 nhân khẩu đã được những kẻ mua nô lệ báo cáo lại cho ông.

XXXIV. — Cùng lúc ấy, ông nhận được tin từ P. Crassus — người được phái cùng một lữ đoàn đi đánh dẹp các bang ven biển giáp với Đại Tây Dương gồm người Veneti, Unelli, Osismii, Curiosolitae, Sesuvii, Aulerci và Rhedones — rằng tất cả các tộc người này đều đã quy phục quyền thống trị và uy quyền của nhân dân La Mã.

XXXV. — Những chiến công này hoàn tất, toàn bộ xứ Gau đã được khuất phục, và danh tiếng lừng lẫy từ cuộc chiến này lan rộng đến mức các sứ giả từ những tộc người cư ngụ bên kia sông Rhine được cử đến gặp Caesar để dâng con tin và cam kết tuân thủ mọi mệnh lệnh của ông. Vì đang vội vã lên đường sang Ý và Illyricum, Caesar hẹn những phái đoàn ấy đầu mùa hè năm sau hãy quay lại gặp ông. Bản thân ông dẫn các lữ đoàn đến đóng quân mùa đông tại lãnh thổ người Carnutes, Andes và Turones — những bang nằm sát vùng chiến địa vừa qua —, rồi khởi hành về Ý; và ngay khi bức thư của Caesar được gửi đến, một lễ tạ ơn kéo dài mười lăm ngày đã được sắc phong cho những chiến công ấy — một vinh dự chưa từng được ban phát cho bất kỳ ai trước thời điểm đó.