Hỡi người anh em Gallio, mọi người đều mong muốn có được một cuộc sống hạnh phúc, nhưng lại mơ hồ trong việc nhận thức chính xác điều gì làm cho cuộc sống trở nên hạnh phúc ấy. Việc đạt đến hạnh phúc vốn chẳng hề dễ dàng chút nào; trái lại, một người càng nỗ lực vươn tới nó một cách mù quáng thì anh ta lại càng rời xa nó hơn, nếu như anh ta bước nhầm đường. Bởi vì con đường ấy dẫn đến hướng ngược lại, nên chính tốc độ chạy đua của anh ta càng kéo anh ta đi xa hơn. Do đó, trước hết chúng ta phải định nghĩa rõ ràng mục tiêu mà mình hướng tới; tiếp theo, chúng ta phải cân nhắc con đường nào sẽ giúp chúng ta đạt được mục tiêu đó một cách nhanh chóng nhất. Ngay trên chặng đường đi, miễn là ta đi đúng hướng, ta sẽ tự nhận thức được mỗi ngày mình đã tiến bộ được bao nhiêu, và đã đến gần hơn bao nhiêu so với cái đích mà những khát vọng tự nhiên của chúng ta đang giục giã vươn tới. Thế nhưng, chừng nào chúng ta còn lang thang vô định, chẳng tuân theo bất kỳ vị dẫn đường nào ngoài những tiếng la hét và thứ âm thanh hỗn tạp của những kẻ đang lôi kéo chúng ta đi về các hướng khác nhau, thì quãng đời ngắn ngủi của chúng ta sẽ trôi qua trong những cuộc lang thang vô ích, dẫu cho chúng ta có nhọc công lao động cả ngày lẫn đêm để cầu mong sự thông hiểu. Vì vậy, chúng ta không nên quyết định hướng đi và con đường đi của mình mà không có lời khuyên từ một người từng trải, kẻ đã thám hiểm qua vùng đất mà chúng ta chuẩn bị bước vào. Hơn nữa, cuộc hành trình này không tuân theo những quy luật giống như những cuộc hành trình khác; bởi vì trong những hành trình kia, một lối mòn được vạch rõ và những lời chỉ dẫn từ người bản xứ sẽ giúp chúng ta không thể đi lạc, nhưng ở đây, những con đường mòn quen thuộc và đông đúc nhất lại chính là những con đường dẫn chúng ta đi lạc xa nhất.

Do đó, không gì quan trọng hơn việc chúng ta đừng nên, giống như bầy cừu, đi theo đàn lũ đã đi trước mình để rồi tiến bước không phải tới nơi ta phải đến, mà tới nơi những kẻ khác đang đi. Ngày nay, chẳng có gì đẩy chúng ta vào những rắc rối lớn hơn là thói quen phục tùng dư luận chung, và thói quen cho rằng những gì được đa số đón nhận nồng nhiệt nhất chính là những điều tốt đẹp nhất, thói quen lầm tưởng vô số đồ giả là chân thiện, và sống không phải bằng lý trí mà bằng cách bắt chước người khác. Đây chính là nguyên nhân dẫn đến những đám đông chen chúc xô đẩy nhau đến tận cùng, chồng chất lên nhau hết lớp này đến lớp khác. Trong một đám đông chen chúc lớn, khi biển người tự đè nặng lên chính mình, chẳng ai có thể ngã xuống mà không kéo theo một kẻ khác ngã theo mình, và những kẻ đi trước đã gây ra sự diệt vong cho những kẻ theo sau. Bạn có thể quan sát thấy điều tương tự trong cuộc sống con người: chẳng ai có thể chỉ tự mình lầm đường lạc lối, mà anh ta buộc phải trở thành cả nguyên nhân lẫn kẻ xúi giục cho lỗi lầm của người khác. Thật tai hại khi bước theo vết xe đổ của những kẻ đi trước; và vì ai nấy đều thích tin người khác hơn là tự mình suy xét, nên chúng ta chẳng bao giờ đưa ra một phán quyết thấu đáo về cuộc đời. Thay vào đó, một sai lầm truyền kiếp nào đó luôn giăng bẫy và đưa chúng ta đến bờ vực diệt vong, khiến chúng ta phải diệt vong chỉ vì noi theo gương của người khác. Chúng ta lẽ ra đã có thể chữa khỏi căn bệnh này nếu chịu tách mình ra khỏi bầy đàn; nhưng trớ trêu thay, đám đông lại luôn sẵn sàng chống lại lý trí để bảo vệ chính những sai lầm của mình. Hết lần này đến lần khác, điều tương tự cũng xảy ra như trong các cuộc bầu cử, khi ngọn gió thay đổi bất thường của sự ủng hộ từ quần chúng vừa chuyển hướng, thì những kẻ vừa được chọn làm quan chấp chính và quan pháp quan lại bị chính những kẻ đã đưa họ lên ngước nhìn với vẻ đầy ngưỡng mộ. Rằng tất cả chúng ta cùng đồng tình hoặc bất đồng về những điều giống nhau, đó chính là kết cục của mọi phán quyết được đưa ra theo tiếng nói của số đông.

II. Khi chúng ta đang bàn về một cuộc sống hạnh phúc, bạn không thể trả lời tôi như thể trong một cuộc bỏ phiếu phân chia phe phái tại Nghị viện rằng: "Quan điểm này được nhiều người ủng hộ nhất;" bởi vì chính vì lý do đó mà nó lại là quan điểm tồi tệ hơn trong hai quan điểm. Mọi sự ở đời không tốt đẹp đến mức đa số lại ưu tiên lựa chọn con đường đúng đắn hơn; trái lại, càng nhiều người làm một việc gì đó thì việc đó càng có xu hướng tồi tệ hơn. Do đó, chúng ta hãy tìm hiểu, không phải xem điều gì được làm phổ biến nhất, mà là điều gì tốt nhất cho chúng ta nên làm, điều gì sẽ củng cố chúng ta trong cõi hạnh phúc trường tồn, chứ không phải điều gì được giới bình dân — những kẻ tồi tệ nhất trong việc giải thích chân lý — tán dương. Bằng từ "bình dân", tôi muốn ám chỉ cả những kẻ khoác áo choàng len lẫn những kẻ đội vương miện; bởi vì tôi chẳng màng đến màu sắc của tấm vải che thân họ. Tôi không đặt niềm tin vào đôi mắt để phán đoán bản chất một con người; tôi có một thứ ánh sáng tốt đẹp hơn và đáng tin cậy hơn để phân biệt đâu là chân lý, đâu là ngạo nghễ: hãy để tâm trí tự tìm ra điều gì là tốt cho tâm trí. Nếu một con người từng cho tâm trí mình chút không gian nghỉ ngơi và có thời gian tĩnh tâm trò chuyện với chính mình, anh ta sẽ thú nhận với bản thân biết bao sự thật cay đắng sau khi bị chính nội tâm tra tấn! Anh ta sẽ thốt lên rằng: "Bất cứ điều gì ta từng làm cho đến nay, ta ước gì chưa từng làm; khi ngẫm lại những gì ta từng thốt ra, ta đâm ra ganh tỵ với những kẻ câm điếc; bất cứ điều gì ta từng khao khát dường như lại chính là những điều mà kẻ thù của ta sẽ cầu nguyện cho giáng xuống đầu ta. Hỡi các vị thần linh trên cao, những điều ta từng sợ hãi hóa ra lại có thể dung thứ được biết bao so với những thứ ta từng thèm khát. Ta từng đối địch với bao kẻ, rồi lại biến hiềm khùy thành tình bạn — nếu như tình bạn có thể tồn tại giữa những kẻ đồi bại — thế nhưng ta vẫn chưa thể hòa giải được với chính bản thân mình. Ta đã đấu tranh bằng tất cả sức lực để nâng mình vượt lên trên đám đông thường dân, và để làm cho bản thân trở nên nổi bật nhờ một tài năng nào đó: nào ta đã đạt được gì ngoài việc tự biến mình thành tấm bia cho những mũi tên của kẻ thù, và chỉ cho những kẻ căm ghét ta biết chỗ nào để ra đòn chí mạng? Bạn có thấy những kẻ đang ca ngợi tài hùng biện của bạn, những kẻ thèm khát sự giàu sang của bạn, những kẻ xu nịnh để chiếm lấy ân sủng của bạn, hay những kẻ khoe khoang quyền lực của bạn đó hay không? Tất cả bọn họ hoặc đang là, hoặc — suy cho cùng cũng thế — có thể sẽ trở thành kẻ thù của bạn; số lượng những kẻ ganh ghét bạn cũng lớn ngang ngửa với số lượng những kẻ ngưỡng mộ bạn. Tại sao ta không đi tìm một điều thiện ích nào đó mà ta có thể thực sự sử dụng và cảm nhận được, thay vì một thứ chỉ để trưng bày? Những điều thiện ích mà người đời trầm trồ kinh ngạc, ùn ùn kéo đến xem, trỏ tay cho nhau xem với sự ngưỡng mộ câm lặng ấy, bề ngoài thì hào nhoáng rực rỡ, nhưng bên trong lại là nỗi bất hạnh tột cùng cho những kẻ sở hữu chúng."

III. Chúng ta hãy đi tìm một ân phúc không chỉ có vẻ ngoài đẹp đẽ, mà phải thực sự vững chãi, tốt lành ở mọi khía cạnh và tuyệt mĩ nhất ở những phần ít bị nhìn thấy nhất; hãy cùng nhau khai quật nó lên. Nó không nằm quá xa chúng ta; ta hoàn toàn có thể khám phá ra nó. Tất cả những gì cần thiết chỉ là biết phải vươn tay về hướng nào; thế nhưng trên thực tế, chúng ta lại cư xử như thể mình đang ở trong bóng tối, khua tay múa chân với lấy những thứ ở xa hơn tầm với gần nhất của mình, để rồi chính tay ta lại va phải ngay những điều mà ta hằng mong ước. Tuy nhiên, để tôi không sa đà vào những câu chuyện ngoài lề, tôi xin gác lại quan điểm của các triết gia khác, bởi vì sẽ mất rất nhiều thời gian để trình bày và bác bỏ tất cả bọn họ; thay vào đó, hãy tiếp nhận quan điểm của chúng tôi. Dẫu vậy, khi tôi nói "của chúng tôi", tôi không hề trói buộc bản thân vào bất kỳ vị tông đồ nào riêng biệt thuộc trường phái khắc kỷ, bởi vì chính tôi cũng có quyền tự lập trường cho riêng mình. Do đó, tôi sẽ noi theo uy tín của một số bậc thầy trong số họ, nhưng cũng sẽ yêu cầu một số vị khác phân định rõ ý nghĩa của họ; có lẽ, khi đã trình bày xong xuôi mọi quan điểm của họ mà có ai hỏi đến ý kiến của riêng tôi, tôi sẽ chẳng bác bỏ phán quyết của bất kỳ vị tiền bối nào, mà sẽ tuyên bố rằng: "Tôi cũng xin đóng góp thêm một vài điều vào đó." Trong lúc này, tôi đi theo tự nhiên — một điểm mà mọi triết gia phái Khắc kỷ đều đồng thuận; sự khôn ngoan chân chính nằm ở chỗ không đi chệch khỏi tự nhiên và uốn nắn hạnh kiểm của chúng ta theo các định luật và khuôn mẫu của nàng. Do đó, một cuộc đời hạnh phúc là một cuộc đời hòa hợp với chính bản chất tự nhiên của nó, và điều đó không thể đạt được trừ phi trước hết tâm trí phải tráng kiện và duy trì sự tráng kiện ấy một cách không gián đoạn; tiếp theo, tâm trí phải can đảm và mạnh mẽ, kiên nhẫn chịu đựng vạn vật với một lòng dũng cảm đáng kinh ngạc nhất, phù hợp với thời đại mà nó đang sống, biết quan tâm đến thể xác và những nhu cầu phụ thuộc của nó nhưng không đến mức gây phiền toái. Nó cũng phải định giá đúng đắn mọi thứ tô điểm cho cuộc sống chúng ta mà không quá đề cao bất kỳ thứ gì trong số đó, đồng thời phải có khả năng tận hưởng ân huệ của Nữ thần Vận Mệnh mà không trở thành nô lệ của bà ta. Bạn thừa hiểu mà không cần tôi phải nhắc nhở rằng, một sự bình lặng nguyên vẹn và sự tự do sẽ xuất hiện ngay khi chúng ta xua đuổi được tất cả những thứ hoặc kích động hoặc làm chúng ta hoảng sợ; bởi vì thay cho những khoái lạc cảm giác nhục dục và những thứ phù du nhỏ nhoi vốn gắn liền với những tội ác đê hèn nhất, chúng ta sẽ thu được một niềm vui bao la, bất biến, điềm đạm, cùng với sự bình an, tĩnh lặng, sự cao thượng trong tâm trí và lòng nhân hậu — bởi vì mọi sự tàn độc đều là dấu hiệu của sự yếu đuối.

IV. Điều thiện ích cao cả nhất của chúng ta cũng có thể được định nghĩa bằng một cách khác, nghĩa là cùng một ý tưởng đó nhưng được diễn đạt bằng ngôn từ khác. Giống như một đạo binh, có lúc có thể tản ra rộng hơn, có lúc lại thu gọn trong một phạm vi nhỏ hơn, có thể hoặc uốn cong về phía hai bên sườn do phần trung tâm bị kéo lùi, hoặc xếp thành một đường thẳng, và dù ở bất kỳ đội hình nào đi nữa, sức mạnh và lòng trung thành của nó vẫn không thay đổi; thì định nghĩa của chúng ta về điều thiện ích tối cao cũng vậy, có khi được diễn giải một cách lan man và dài dòng, có khi lại được gói gọn trong một hình thức ngắn gọn và súc tích. Do đó, mọi chuyện sẽ đều quy về một mối, dù tôi nói rằng: "Điều thiện ích cao cả nhất là một tâm trí khinh miệt những biến cố của vận mệnh và tìm thấy niềm vui trong đức hạnh"; hoặc: "Đó là một sức mạnh tinh thần bất khả chiến bại, thấu hiểu tường tận thế giới, ôn hòa trong đối nhân xử thế, thể hiện lòng nhã nhặn và sự quan tâm sâu sắc đối với những người mà nó tiếp xúc." Hoặc chúng ta có thể chọn định nghĩa nó bằng cách gọi kẻ đó là hạnh phúc — kẻ chỉ nhìn nhận cái tốt và cái xấu dưới dạng những tâm hồn tốt hay xấu; kẻ tôn sùng danh dự và thỏa mãn với đức hạnh của chính mình; kẻ không hề kiêu căng vì vận may cũng chẳng gục ngã vì vận rủi; kẻ không biết đến bất kỳ điều thiện nào khác ngoài điều thiện mà bản thân có khả năng ban phát; kẻ mà niềm vui đích thực nằm ở việc coi rẻ những khoái lạc. Nếu bạn chọn theo đuổi mạch ngoại đề này xa hơn, bạn có thể biến đổi cùng ý tưởng ấy thành nhiều hình thức khác nhau mà không làm tổn hại hay suy yếu ý nghĩa của nó; bởi vì điều gì có thể ngăn cản chúng ta khẳng định rằng một cuộc sống hạnh phúc nằm ở một tâm trí tự do, ngay thẳng, bất khuất và kiên định, nằm ngoài ảnh hưởng của nỗi sợ hãi hay ham muốn, kẻ chỉ coi vinh dự là tốt và sự ô nhục là xấu, và coi mọi thứ khác chỉ là một đống vụn vặt tầm thường — những thứ chẳng thể bồi đắp hay tước đi bất cứ điều gì từ hạnh phúc của cuộc đời, mà chỉ đến rồi đi mà không làm tăng hay giảm đi điều thiện ích tối cao? Một người thấm nhuần những nguyên tắc này, dù muốn hay không, chắc chắn sẽ luôn được đồng hành bởi một niềm vui tươi liên tục, một hạnh phúc ngập tràn vốn xuất phát từ chốn cao xanh, bởi vì anh ta lấy làm hoan hỉ với những gì mình đang có, và chẳng khao khát những khoái lạc nào lớn lao hơn những thứ mà mái ấm của anh ta mang lại. Chẳng phải anh ta hoàn toàn đúng đắn khi để những điều này chiếm ưu thế trước những biến động nhỏ nhoi, lố bịch và ngắn ngủi của thể xác khốn khổ kia sao? Vào ngày mà anh ta trở nên miễn nhiễm với khoái lạc, anh ta đồng thời cũng trở nên miễn nhiễm với nỗi đau. Mặt khác, hãy nhìn xem kẻ nào phải phục tùng một ách nô lệ tồi tệ và tội lỗi biết bao khi bị thống trị lần lượt bởi những khoái lạc và nỗi đau — những ông chủ bất lương và nồng nhiệt nhất ấy. Do đó, chúng ta phải trốn thoát khỏi chúng để vươn tới sự tự do. Sẽ chẳng có gì ban cho chúng ta điều này ngoại trừ sự khinh miệt Vận Mệnh; nhưng nếu chúng ta đạt được điều đó, thì những phúc lành vô giá sẽ bừng sáng trong ta: sự tĩnh lặng của một tâm trí an nghỉ trong một hải cảng an toàn, những tưởng tượng cao cả của nó, niềm vui lớn lao và kiên định khi gột rửa những lỗi lầm và học cách nhận biết chân lý, sự nhã nhặn và lòng hân hoan của nó. Tất cả những điều đó sẽ mang lại cho chúng ta niềm hoan hỉ, không phải vì ta coi chúng là những điều thiện, mà vì chúng xuất phát từ chính cái thiện đích thực của con người.

V. Từ khi tôi bắt đầu đưa ra các định nghĩa mà không quá câu nệ từng chữ, người ta có thể gọi một kẻ là "hạnh phúc" khi nhờ có lý trí mà kẻ đó đã thôi hy vọng lẫn sợ hãi; thế nhưng những hòn đá cũng chẳng hề cảm thấy sợ hãi hay buồn sầu, và gia súc cũng vậy, thế mà chẳng ai gọi những vật đó là hạnh phúc — những thứ vốn không thể lĩnh hội được hạnh phúc là gì. Cùng loại với chúng, bạn có thể xếp vào đó những kẻ mà bản chất đần độn và sự thiếu tự nhận thức đã kéo họ xuống ngang hàng với gia súc, chẳng khác nào những con thú thuần túy; chẳng có sự khác biệt nào giữa loại này với loại kia, bởi vì loài vật thì hoàn toàn không có lý trí, trong khi những kẻ kia lại chỉ có một hình thái lý trí méo mó, quanh co và xảo quyệt tự chuốc lấy tai họa cho chính mình. Bởi vì chẳng ai có thể được xưng tụng là hạnh phúc nếu kẻ đó đứng ngoài quỹ đạo của chân lý; và hệ quả là, một cuộc đời hạnh phúc là một cuộc đời bất biến, được xây dựng trên một sự nhận định chân chính và đáng tin cậy. Bởi vì tâm trí chỉ thực sự không bị vấy bẩn và thoát khỏi mọi sự dữ khi nó có thể trốn chạy không chỉ khỏi những vết thương mà thậm chí cả những vết trầy xước, khi nó luôn có thể duy trì được vị thế mà nó đã chiếm giữ và bảo vệ vị thế ấy ngay cả trước những cuộc tấn công giận dữ của Vận Mệnh. Bởi vì xét cho cùng, đối với những khoái lạc cảm giác nhục dục, dẫu cho chúng có vây quanh một người từ mọi phía, dùng mọi thủ đoạn tấn công, cố gắng thu phục tâm trí bằng những lời ve vãn và thử nghiệm mọi mưu chước tưởng tượng được để lôi kéo toàn bộ con người chúng ta hay từng phần riêng biệt, thì thử hỏi có kẻ phàm trần nào còn sót lại chút gốc gác nhân tính lại muốn bị cù lét suốt ngày đêm, rồi bỏ bê tâm trí mình để chỉ đắm mình vào những hoan lạc thể xác?

VI. "Nhưng," đối thủ của chúng ta sẽ phản bác, "tâm trí rồi cũng sẽ có những khoái lạc của riêng nó." Cứ để nó có đi, và cứ để nó ngồi ghế phán xử thói xa hoa cùng những hoan lạc ấy; cứ để nó thả lỏng bản thân một cách trọn vẹn trong tất cả những thứ mang lại khoái lạc cảm giác; rồi sau đó, hãy để nó nhìn lại những gì nó từng tận hưởng trước kia, và với tất cả những cảm giác hoan lạc tàn phai ấy hãy còn tươi mới trong trí nhớ, hãy để nó vui mừng và háo hức hướng về những khoái lạc khác mà nó từng trải qua từ lâu, và dự định sẽ trải qua một lần nữa; và trong lúc thể xác đang nằm bất động trong sự no nê ngập ngụa ở hiện tại, hãy để tâm trí phóng tầm tư tưởng về phía tương lai và kiểm kê lại những niềm hy vọng của mình. Tất cả những điều đó, theo quan điểm của tôi, sẽ chỉ làm cho nó trở nên thảm hại hơn mà thôi, bởi vì việc lựa chọn điều ác thay vì điều thiện chính là một dạng điên rồ; mà đã là kẻ điên thì không thể hạnh phúc, và chẳng ai có thể là người có trí tuệ nếu kẻ đó coi những điều gây hại là điều thiện tối cao và tìm mọi cách để đạt được nó. Do đó, kẻ hạnh phúc chính là kẻ biết đưa ra phán quyết đúng đắn trong mọi việc; kẻ hạnh phúc là kẻ trong hoàn cảnh hiện tại của mình, dù cho nó có thế nào đi chăng nữa, vẫn cảm thấy hài lòng và có mối quan hệ thân thiện với điều kiện sống của bản thân. Kẻ đó là hạnh phúc, khi lý trí của anh ta gợi ý cho anh ta một thái độ sống vẹn toàn trước mọi biến cố của cuộc đời.

VII. Ngay cả những kẻ chủ trương đặt điều thiện tối cao vào cái bụng, bản thân họ cũng thấy rõ vị trí nhục nhã mà họ đã gán cho nó; và đó là lý do tại sao họ tuyên bố rằng khoái lạc không thể tách rời khỏi đức hạnh, và rằng không ai có thể sống một cách vinh quang mà không sống vui vẻ, cũng như không thể sống vui vẻ mà không sống một cách vinh quang. Tôi không tài nào hiểu nổi làm thế nào mà những vấn đề vô cùng khác biệt ấy lại có thể gắn kết với nhau được. Hỡi các vị, xin hãy nói cho tôi hay, cái gì có thể ngăn cản đức hạnh tồn tại độc lập khỏi khoái lạc? Dĩ nhiên nguyên nhân là vì mọi điều thiện đều bắt nguồn từ đức hạnh, và do đó ngay cả những thứ mà các bạn hằng nâng niu và tìm kiếm cũng bắt nguồn từ chính cội rễ của nó. Thế nhưng, giả sử chúng hoàn toàn không thể tách rời, thì chúng ta sẽ không thấy có những thứ vừa mang lại sự dễ chịu nhưng lại chẳng vinh quang chút nào, trong khi những thứ khác thì vô cùng vinh quang nhưng lại vô cùng cay đắng và chỉ có thể đạt được qua đau khổ. Thêm vào đó, khoái lạc thường viếng thăm những cuộc đời đê hèn nhất, nhưng đức hạnh thì không bao giờ có thể chung sống với một cuộc đời tội lỗi; tuy nhiên, một vài kẻ bất hạnh vẫn không thiếu khoái lạc, thậm chí chính nhờ khoái lạc mà họ mới trở nên bất hạnh — và điều này đã không thể xảy ra nếu khoái lạc có bất kỳ mối liên hệ nào với đức hạnh, trong khi đức hạnh thường vắng bóng khoái lạc và chẳng bao giờ cần đến nó. Tại sao các bạn cứ gộp chung hai thứ vốn không giống nhau, thậm chí còn xung khắc với nhau làm một? Đức hạnh là một phẩm chất cao cả, siêu việt, vương giả, bất khả chiến bại, không biết mệt mỏi; khoái lạc thì thấp hèn, nô lệ, yếu đuối, phù du; những nơi chốn lui tới và trú ngụ của nó chính là nhà thổ và quán rượu. Bạn sẽ bắt gặp đức hạnh trong đền thờ, nơi công trường, tại viện nguyên lão, trên những bức tường thành, đẫm bụi trần, rám nắng, với những vết chai sần trên bàn tay; nhưng bạn sẽ tìm thấy khoái lạc đang lẩn khuất đâu đó tầm mắt, tìm kiếm những góc tối râm mát tại các nhà tắm công cộng, những căn phòng xông hơi, và những nơi chốn khiếp sợ sự viếng thăm của quan chức kiểm duyệt; một thứ mềm mại, ẻo lả, nồng nặc mùi rượu và nước hoa, xanh xao hoặc có lẽ được tô vẽ và trang điểm bằng phấn son. Điều thiện ích cao cả nhất là bất tử: nó không biết đến điểm dừng, không dung thứ cho sự nhà chán hay hối tiếc; bởi vì một tâm trí suy nghĩ đúng đắn không bao giờ thay đổi hay trở nên đáng ghét với chính mình, và những điều tốt đẹp nhất cũng chẳng bao giờ trải qua bất kỳ sự biến đổi nào. Thế nhưng khoái lạc lại lụi tàn ngay tại khoảnh khắc nó làm chúng ta mê hoặc nhất; nó không có phạm vi rộng lớn, và do đó nó sớm làm chúng ta ngấy ngẩm, mệt mỏi, rồi phai nhạt ngay khi xung lực ban đầu của nó vừa vụt qua. Quả thực, chúng ta chẳng thể phụ thuộc vào bất cứ thứ gì có bản chất hay thay đổi. Hệ quả là, thậm chí chẳng thể có bất kỳ thực thể vững chắc nào trong một thứ đến rồi đi quá nhanh chóng như thế, một thứ lụi tàn chính nhờ việc thực thi những chức năng của bản thân nó, bởi vì nó chạm đến một điểm mà tại đó nó ngừng tồn tại, và ngay cả khi vừa khởi đầu nó đã luôn nhắm đến hồi kết của chính mình.

VIII. Chúng ta phải đáp lại như thế nào trước sự chiêm nghiệm rằng khoái lạc thuộc về cả kẻ tốt lẫn kẻ xấu như nhau, và rằng kẻ xấu cũng tìm thấy niềm vui trong sự ô nhục của chúng chẳng kém gì người tốt tìm thấy niềm vui trong những điều cao thượng? Đây chính là lý do tại sao người xưa đã dạy chúng ta phải dẫn dắt một cuộc đời cao thượng nhất chứ không phải cuộc đời dễ chịu nhất, để khoái lạc không đóng vai trò là kẻ dẫn đường mà chỉ là người đồng hành của một tâm trí ngay thẳng và cao thượng; bởi vì chính Tự nhiên mới là vị hướng đạo mà chúng ta nên tôn phỏng: hãy để lý trí của chúng ta quan sát nàng và tuân theo những lời khuyên của nàng. Sống hạnh phúc, vì thế, cũng đồng nghĩa với việc sống theo Tự nhiên: điều này nghĩa là gì, tôi xin được giải thích. Nếu chúng ta gìn giữ những ân huệ của thể xác và những lợi thế của tự nhiên với sự cẩn trọng và lòng không sợ hãi, như những thứ rồi sẽ sớm tơi đi và chỉ ban cho chúng ta trong một ngày; nếu chúng ta không rơi vào ách thống trị của chúng, cũng không cho phép bản thân trở thành nô lệ cho những thứ vốn không phải là một phần bản thể của chính mình; nếu chúng ta gán cho mọi khoái lạc thể xác và những niềm vui ngoại thân một vị trí ngang bằng với lực lượng bổ trợ và lính nhẹ trong một trại binh; nếu chúng ta biến chúng thành tôi tớ chứ không phải chủ nhân của mình — thì khi ấy, và chỉ khi ấy, chúng mới có giá trị đối với tâm trí chúng ta. Con người phải giữ được sự vô tư và không bị chinh phục bởi những yếu tố bên ngoài; anh ta phải biết tự ngưỡng mộ chính mình, cảm thấy tự tin vào tinh thần của bản thân, và sắp xếp cuộc sống sao cho sẵn sàng đối mặt với cả vận may lẫn vận rủi. Đừng để niềm tự tin của anh ta tách rời sự hiểu biết, cũng đừng để sự hiểu biết thiếu đi tính kiên định; hãy để anh ta luôn trung thành với những gì mình đã một khi quyết định, và không được phép có bất kỳ sự tẩy xóa nào trong những giáo lý của mình. Người ta sẽ hiểu được, ngay cả khi tôi không cần bổ sung thêm, rằng một con người như thế sẽ luôn điềm tĩnh, ung dung trong phong thái, cao thượng và nhã nhặn trong hành động. Hãy để lý trí được các giác quan khích lệ để đi tìm chân lý, và rút ra những nguyên lý đầu tiên từ đó; quả thực, lý trí chẳng có cơ sở hoạt động nào khác hay nơi chốn nào khác để xuất phát trong công cuộc theo đuổi chân lý: nó buộc phải quay trở về với chính mình. Ngay cả vũ trụ bao la vạn vật và Thượng Đế — Đấng dẫn dắt vũ trụ ấy — cũng tự mở rộng bản thân ra những sự vật bên ngoài, thế nhưng ngài vẫn hoàn toàn quay trở về từ mọi phía để hướng về chính mình. Hãy để tâm trí chúng ta làm điều tương tự: khi nó đi theo các giác quan thể xác để phóng mình vào thế giới bên ngoài nhờ vào những giác quan ấy, nó vẫn phải giữ vững ngôi vị chủ nhân của cả thế giới ấy lẫn của chính nó. Nhờ phương cách này, chúng ta sẽ thu được một sức mạnh và một năng lực gắn kết hòa quyện vào nhau, và sẽ rút ra từ đó thứ lý trí chưa bao giờ do dự giữa hai luồng quan điểm, cũng không bao giờ đần độn trong việc hình thành những nhận thức, niềm tin hay sự xác tín của mình. Một tâm trí như thế, khi đã tự sắp xếp ngăn nắp, làm cho các bộ phận khác nhau đồng thuận với nhau và — nếu tôi được phép diễn đạt như vậy — hòa âm chúng lại với nhau, thì nó đã đạt đến điều thiện ích tối cao; bởi vì nó chẳng còn lại chút điều ác hay hiểm nguy nào, chẳng có gì có thể làm nó dao động hay vấp ngã: nó sẽ làm mọi việc dưới sự dẫn dắt của ý chí chính mình, và sẽ chẳng có điều bất ngờ nào giáng xuống đầu nó, nhưng bất cứ việc gì do nó thực hiện cũng sẽ đều diễn ra tốt đẹp, và điều đó lại được thực hiện một cách nhanh chóng, dễ dàng, mà kẻ thực hiện chẳng cần phải viện đến bất kỳ mưu mẹo ám muội nào cả; bởi vì hành động chậm chạp và do dự chính là dấu hiệu của sự bất hòa và thiếu mục đích kiên định. Do đó, bạn có thể mạnh dạn tuyên bố rằng điều thiện ích tối cao chính là sự thuần nhất trong tâm trí: bởi vì ở đâu có sự đồng thuận và thống nhất, ở đó ắt phải có các đức hạnh; chính những thói hư tật xấu mới là những thứ đang chiến tranh lẫn nhau.

IX. "Nhưng," đối thủ của chúng ta phản bác, "chính anh cũng chỉ thực hành đức hạnh vì anh hy vọng thu được một chút khoái lạc từ nó mà thôi." Trước hết, ngay cả khi đức hạnh có mang lại cho chúng ta khoái lạc đi nữa, thì chúng ta vẫn không vì thế mà đi tìm kiếm nàng; bởi vì nàng không ban phát thứ này như mục đích chính, mà ban phát nó kèm theo như một phần thêm thãi, và đây cũng chẳng phải là đích đến mà nàng nhọc công vươn tới, nhưng lao động của nàng lại giành được cả điều này nữa, dẫu cho nó hướng tới một mục đích khác. Giống như trong một thửa ruộng, khi được cày xới để trồng ngô, một vài bông hoa dại mọc lẫn ở trong đó, thế nhưng dù những chùm hoa này có làm say đắm ánh nhìn đi chăng nữa, thì toàn bộ công sức cày cấy kia cũng không hề bỏ ra chỉ để tạo ra chúng — kẻ gieo hạt giống trên đồng ruộng có một mục tiêu khác trong tâm trí, và anh ta đạt được những bông hoa ấy như một sản phẩm cộng thêm — thì cũng vậy, khoái lạc không phải là phần thưởng hay nguyên nhân của đức hạnh, mà chỉ đến thêm vào cùng với nó; chúng ta cũng không lựa chọn đức hạnh bởi vì nàng mang lại khoái lạc cho chúng ta, mà chính là vì chúng ta lựa chọn nàng nên nàng mới mang lại khoái lạc cho chúng ta. Điều thiện ích cao cả nhất nằm ngay trong hành động lựa chọn nàng, và trong thái độ của những tâm hồn cao thượng nhất — thứ thái độ một khi đã hoàn thành chức năng của mình và thiết lập được bản thân trong giới hạn của chính nó thì đã đạt đến điều thiện ích cao cả nhất, và chẳng cần gì thêm nữa; bởi vì chẳng có gì nằm ngoài cái toàn thể, cũng như chẳng có gì vượt qua được hồi kết. Do đó, bạn đã lầm lẫn khi hỏi tôi rằng đâu là thứ vì nó mà tôi đi tìm kiếm đức hạnh; bởi vì bạn đang đi tìm một thứ nằm trên cả điều thiện tối cao. Bạn có hỏi tôi tìm kiếm điều gì từ đức hạnh không? Tôi xin trả lời: Chính là bản thân nàng; bởi vì nàng chẳng có gì tốt đẹp hơn; nàng tự là phần thưởng cho chính mình. Điều này há chẳng đủ lớn lao hay sao, khi tôi nói với bạn rằng điều thiện ích tối cao chính là một sức mạnh tinh thần bất khuất, sự khôn ngoan, lòng hào hiệp, sự phán đoán sáng suốt, sự tự do, sự hòa hợp, vẻ đẹp mỹ lệ? Phải chăng bạn vẫn muốn đòi hỏi tôi một điều gì đó lớn lao hơn, mà những phẩm chất này chỉ được xem là thuộc tính của nó? Tại sao bạn cứ nói với tôi về những khoái lạc? Tôi đang tìm kiếm thứ gì tốt cho con người, chứ không phải cho cái bụng của anh ta; chà, loài gia súc và cá voi còn có cái bụng lớn hơn con người nhiều.

X. "Anh đang cố tình hiểu sai ý tôi," hắn ta nói, "bởi vì tôi cũng khẳng định rằng không ai có thể sống một cách dễ chịu trừ khi anh ta đồng thời sống một cách vinh quang, và điều này không thể xảy ra đối với những con vật câm điếc — những kẻ đong đếm mức độ hạnh phúc của chúng bằng lượng thức ăn mà chúng nạp vào. Tôi lớn tiếng tuyên bố công khai rằng cái mà tôi gọi là một cuộc đời dễ chịu không thể tồn tại nếu thiếu đi sự bổ sung của đức hạnh." Thế nhưng ai mà không biết rằng chính những kẻ ngu ngốc nhất lại là những kẻ cạn sạch những chén khoái lạc của các anh sâu cay nhất? Hay ai không biết rằng thói hư tật xấu vốn tràn ngập những niềm hoan lạc, và chính bản thân tâm trí tự gợi ý cho nó vô số hình thái khoái lạc lệch lạc, đồi bại? Trước hết là sự ngạo mạn, lòng tự cao tự đại thái quá, sự kiêu ngạo vượt lên trên những người khác, một sự cống hiến cận thị — hay đúng hơn là mù quáng — cho lợi ích cá nhân của riêng mình, sự sa đọa hoang phí, niềm vui sướng thái quá bắt nguồn từ những nguyên nhân nhỏ nhặt và trẻ con nhất, cùng với thói ba hoa, sự kiêu ngạo tìm thấy niềm vui trong việc lăng mạ người khác, sự lười biếng và sự suy tàn của một tâm trí đần độn chìm vào giấc ngủ trên chính sự u mê của mình. Tất cả những thứ đó đều bị xua tan bởi đức hạnh — kẻ túm lấy tai một con người và đo lường giá trị của những khoái lạc trước khi cho phép chúng được sử dụng; và nàng cũng chẳng đặt nặng những khoái lạc mà nàng cho phép lưu hành, bởi vì nàng chỉ đơn thuần cho phép sử dụng chúng, và niềm vui của nàng không bắt nguồn từ việc sử dụng chúng, mà đến từ sự chừng mực trong cách sử dụng. "Thế nhưng khi sự chừng mực làm giảm bớt khoái lạc, nó sẽ làm tổn hại đến điều thiện ích cao cả nhất." Các anh cống hiến bản thân cho khoái lạc, còn tôi kiềm chế chúng; các anh đắm chìm trong khoái lạc, còn tôi sử dụng nó; các anh nghĩ rằng đó là điều thiện ích tối cao, còn tôi thậm chí chẳng coi nó là tốt: vì khoái lạc, tôi chẳng làm gì cả, còn các anh làm tất cả mọi thứ.

XI. Khi tôi nói rằng mình không làm gì vì khoái lạc, tôi đang ám chỉ đến bậc hiền triết ấy — kẻ duy nhất mà các anh thừa nhận là có khả năng tận hưởng khoái lạc; thế nhưng tôi không gọi một kẻ bị khuất phục bởi bất cứ thứ gì là khôn ngoan, huống chi là bị khuất phục bởi khoái lạc. Hơn nữa, nếu mải mê trong khoái lạc, liệu anh ta sẽ chống lại sự nhọc nhằn, hiểm nguy, túng quẫn và tất cả những tai họa đang vây quanh và đe dọa cuộc sống con người bằng cách nào? Làm thế nào anh ta chịu đựng được cảnh tượng của cái chết hay nỗi đau? Làm thế nào anh ta chịu đựng nổi sự hỗn loạn của thế gian, và đương đầu với biết bao kẻ thù vô cùng năng nổ, nếu anh ta lại bị khuất phục bởi một đối thủ quá ư ẻo lả như thế? Anh ta sẽ làm bất cứ điều gì mà khoái lạc khuyên bảo. Ồ, thế các anh không thấy có biết bao nhiêu điều mà nó sẽ khuyên bảo anh ta làm hay sao? "Nó sẽ không," đối thủ của chúng ta nói, "thể hiện bất kỳ lời khuyên tồi tệ nào cho anh ta đâu, bởi vì nó kết hợp với đức hạnh mà?" Một lần nữa, các anh không thấy rằng một điều thiện ích tối cao đòi hỏi phải có một kẻ canh gác để đảm bảo nó luôn tốt đẹp thì đó là một thứ kém cỏi đến mức nào hay sao? Và làm thế nào đức hạnh có thể cai trị khoái lạc nếu nàng đi theo sau nó, trong khi đi theo là phận sự của kẻ dưới, còn cai trị là bổn phận của vị tướng? Các anh lại đặt thứ nắm quyền chỉ huy ra phía sau sao? Theo trường phái của các anh, đức hạnh mang một chức năng đầy phẩm giá là kẻ nếm thử sơ bộ các khoái lạc. Tuy nhiên, chúng ta sẽ xem liệu đức hạnh có còn giữ được phẩm giá của mình giữa những kẻ đối xử với nàng bằng sự khinh miệt như thế hay không, bởi vì nếu nàng rời bỏ vị trí đích thực của mình, nàng sẽ không thể tiếp tục giữ cái tên đích thực của mình nữa. Trong lúc này, để bám sát vào trọng tâm, tôi sẽ cho các anh thấy vô số kẻ bị vây quanh bởi khoái lạc — những kẻ mà Vận Mệnh đã ban phát mọi ơn huệ, những kẻ mà các anh buộc phải thừa nhận là những kẻ tồi tệ. Hãy nhìn Nomentanus và Apicius xem — những kẻ tiêu hóa tất cả những sản vật tốt đẹp, như họ gọi thế, của biển cả và đất liền, và duyệt lại toàn bộ vương quốc loài động vật ngay trên bàn ăn của họ. Hãy nhìn họ khi họ nằm trên những chiếc giường hoa hồng, say sưa ngắm nghía bữa tiệc, làm thỏa mãn đôi tai bằng âm nhạc, đôi mắt bằng các màn trình diễn, vòm họng bằng những hương vị tinh tế; toàn bộ cơ thể họ được mơn trớn bởi những thứ thuốc xoa bóp dịu nhẹ, và để ngay cả khuyết hầu của họ cũng không phải nhàn rỗi, chính cái nơi mà họ cử hành các nghi lễ của sự xa hoa ấy cũng được xức bằng đủ loại nước hoa khác nhau. Các anh sẽ nói rằng những kẻ này đang sống giữa những niềm hoan lạc. Thế nhưng họ vẫn cảm thấy bất an, bởi vì họ tìm thấy niềm vui trong những thứ vốn không hề tốt đẹp.

XII. "Họ cảm thấy bất an," hắn ta đáp lại, "bởi vì có rất nhiều thứ nảy sinh làm phân tán tư tưởng của họ, và tâm trí họ bị xáo trộn bởi những quan điểm mâu thuẫn." Tôi thừa nhận điều này là đúng; dẫu vậy, chính những kẻ ngốc nghét, bất nhất và chắc chắn sẽ cảm thấy hối hận này vẫn nhận được những khoái lạc lớn lao, và chúng ta phải thừa nhận rằng khi làm như vậy, họ hoàn toàn không phải chịu đựng bất kỳ rắc rối nào cũng như không đưa ra được một phán quyết đúng đắn nào. Giống như trường hợp của rất nhiều kẻ, họ bị chi phối bởi một thứ điên rồ vui vẻ, vừa cười vừa cuồng nộ. Mặt khác, khoái lạc của các bậc hiền triết lại dịu dàng, tao nhã, có phần tẻ nhạt, được kiềm chế và hầu như không thể nhận thấy rõ, chẳng hề được mời gọi để đến cũng không được chào đón trọng thể khi chúng tự động bước đến, cũng chẳng được đón nhận với bất kỳ niềm hoan hỉ nào bởi những kẻ mà chúng viếng thăm — những người hòa trộn chúng vào cuộc sống của mình và lấp đầy những khoảng trống bằng chúng, giống như một màn kịch vui nhộn đan xen giữa những khoảng lặng của công việc nghiêm túc. Vậy thì, mong họ đừng bao giờ ghép nối những thứ không tương hợp lại với nhau nữa, hay gắn kết khoái lạc với đức hạnh — một sai lầm khiến họ kết thân với những kẻ tồi tệ nhất. Tên đồi bại liều lĩnh, lúc nào cũng chìm trong hơi men và ợ ra mùi hơi rượu, tin rằng mình đang sống cùng đức hạnh, bởi vì hắn biết mình đang sống cùng khoái lạc, vì hắn nghe người ta nói rằng khoái lạc không thể tồn tại tách rời khỏi đức hạnh; hệ quả là hắn gán cho những thói hư tật xấu của mình cái mác sự khôn ngoan và phô trương tất cả những gì lẽ ra hắn phải che giấu. Cứ như thế, con người không được Epicurus khích lệ để sống phóng túng, mà chính những kẻ đồi bại đã che giấu sự sa đọa của họ trong lòng triết học, và đổ xô đến những ngôi trường nơi họ nghe được những lời ca ngợi khoái lạc. Họ không cân nhắc xem sự "khoái lạc" đó của Epicurus có chừng mực và điều độ biết bao — vì tôi tin chắc là như vậy, thưa các vị thần — mà họ lao vào chỉ vì cái tên thuần túy của nó, tìm kiếm sự bảo vệ và lớp áo khoác che đậy cho những thói hư tật xấu của mình. Do đó, họ đánh mất đi đức hạnh duy nhất mà cuộc sống tội lỗi của họ từng sở hữu, đó là sự hổ thẹn khi làm điều sai trái; bởi vì họ ca ngợi những thứ mà trước kia họ từng đỏ mặt khi nghĩ tới, và khoe khoang về những tật xấu của mình. Nhờ đó, sự khiêm tốn chẳng bao giờ có thể trỗi dậy nổi khi sự nhàn rỗi đáng hổ thẹn lại được tôn vinh bằng một cái tên cao quý. Lý do tại sao những lời ca ngợi mà trường phái của các anh dành cho khoái lạc lại mang tính hủy diệt đến vậy, chính là vì phần cao thượng trong giáo lý của nó trôi qua mà không ai chú ý, nhưng phần đồi bại thì ai cũng nhìn thấy rõ mồn một.

XIII. Bản thân tôi tin rằng — dẫu cho các đồng đội theo phái Khắc kỷ của tôi có không muốn nghe tôi thốt lên điều này đi chăng nữa — học thuyết của Epicurus là một học thuyết ngay thẳng, thiêng liêng, và thậm chí, nếu bạn khảo sát nó một cách kỹ lưỡng, là một học thuyết vô cùng nghiêm khắc; bởi vì thứ khoái lạc được bàn tán nhiều này đã được thu gọn lại trong một phạm vi rất hẹp, và ông buộc khoái lạc phải tuân thủ cùng một định luật mà chúng ta buộc đức hạnh phải tuân theo — ý tôi là, phải tuân phục tự nhiên. Tuy nhiên, sự xa hoa thì không bao giờ thỏa mãn với những gì là vừa đủ cho tự nhiên. Hệ quả là gì? Bất cứ kẻ nào cho rằng hạnh phúc nằm ở sự lười biếng, ăn uống trụy lạc và buông thả luân phiên đều cần đến một người bảo trợ tốt cho một hành động tồi tệ; và khi hắn ta đã trở thành một tín đồ phái Epicurus — bị lôi kéo bởi cái tên đầy sức hút của trường phái ấy — hắn không đi theo thứ khoái lạc được nhắc đến ở đó, mà đi theo thứ khoái lạc mà hắn đã mang sẵn trong người từ trước. Sau khi học được cách nghĩ rằng những thói hư tật xấu của hắn trùng khớp với các châm ngôn của triết lý ấy, hắn đắm chìm trong những thói hư tật xấu đó một cách không hề rụt rè trong những góc khuất tối tăm nữa, mà là một cách táo bạo giữa ban ngày ban mặt. Do đó, tôi sẽ không giống như phần lớn những người thuộc trường phái của chúng ta mà tuyên bố rằng giáo phái của Epicurus là kẻ dạy học tội ác; trái lại, điều tôi muốn nói là: nó bị mang tiếng xấu, nó có một danh tiếng tồi tệ, thế nhưng nó lại hoàn toàn không đáng phải chịu điều đó. "Ai có thể biết được điều này nếu chưa từng được gia nhập vào những bí ẩn thâm sâu bên ngoài của nó?" Chính cái vẻ bề ngoài của nó đã tạo cơ hội cho những lời đàm tiếu và khuyến khích những ham muốn đê hèn của con người; nó giống như một tráng sĩ dũng cảm nhưng lại mặc chiếc áo đầm của phụ nữ: sự trinh bạch của bạn được đảm bảo, sự nam tính của bạn được an toàn, cơ thể bạn không phải chịu đựng bất cứ điều ô nhục nào, thế nhưng đôi tay bạn lại đang cầm chiếc trống lắc (giống như một tư tế của nữ thần Cybele). Do đó, hãy chọn cho ngôi trường của bạn một tấm biển đề cao quý hơn, một dòng chữ tự thân nó có thể đánh thức tâm trí: thứ đang treo trước cửa ra vào của các bạn lúc này đã được phát minh ra bởi chính những thói hư tật xấu. Kẻ nào đứng về phía đức hạnh, kẻ đó đưa ra bằng chứng về một khí phách cao thượng; kẻ nào đi theo khoái lạc thì tỏ ra yếu đuối, kiệt quệ, làm nhục đi sự nam tính của mình, và rất dễ rơi vào những thói hư tật xấu ô nhục trừ phi có ai đó phân định rạch ròi các khoái lạc cho hắn, để hắn biết đâu là những thứ nằm trong giới hạn của ham muốn tự nhiên, đâu là những thứ điên cuồng, vô độ và trở nên vô phương cứu chữa hơn khi được thỏa mãn. Thế nhưng nào, hãy để đức hạnh dẫn đường! Khi ấy, mọi bước đi đều sẽ trở nên an toàn. Quá nhiều khoái lạc sẽ gây hại; nhưng với đức hạnh, chúng ta chẳng cần phải sợ hãi bất kỳ sự thái quá nào, bởi vì sự chừng mực nằm ngay trong bản thân đức hạnh. Một thứ bị tổn hại bởi chính quy mô của nó thì không thể là một điều tốt đẹp được; hơn nữa, còn vị hướng đạo nào tốt hơn lý trí đối với những sinh vật được phú cho bản chất có lý tính? Do đó, nếu sự kết hợp này làm các anh hài lòng, nếu các anh sẵn sàng bước tới một cuộc sống hạnh phúc với sự đồng hành ấy, hãy để đức hạnh dẫn lối, hãy để khoái lạc đi theo và bám lấy cơ thể như một cái bóng: đó là hành vi của một tâm trí bất lực trước những điều vĩ đại khi trao phó đức hạnh — phẩm chất cao cả nhất trong mọi phẩm chất — xuống làm kẻ hầu cho khoái lạc.

XIV. Hãy để đức hạnh dẫn đường và giương cao ngọn cờ: dẫu vậy chúng ta vẫn sẽ có khoái lạc, nhưng chúng ta sẽ là chủ nhân và kẻ kiểm soát nó; nó có thể giành được một vài nhượng bộ từ chúng ta, nhưng sẽ không thể ép buộc chúng ta làm bất cứ điều gì. Ngược lại, những kẻ đã cho phép khoái lạc đi đầu, họ sẽ chẳng có lấy một trong hai thứ: bởi vì họ hoàn toàn đánh mất đức hạnh, thế nhưng họ cũng chẳng sở hữu được khoái lạc mà lại bị khoái lạc sở hữu, và bị hành hạ bởi sự vắng mặt của nó hoặc bị bóp nghẹt bởi sự dư thừa của nó, trở nên khốn khổ nếu bị nó bỏ rơi và còn khốn khổ hơn nữa nếu bị nó nhấn chìm — giống như những kẻ bị mắc kẹt tại những bãi cạn của vùng Syrtes, có lúc bị bỏ lại trên mặt đất khô cằn, có lúc lại bị tung lên giữa những con sóng cuồn cuộn. Điều này bắt nguồn từ một sự thiếu tự chủ thái quá và một tình yêu thầm kín dành cho cái điều ác: bởi vì việc một kẻ đi tìm kiếm cái ác thay vì cái điều thiện lại đạt được mục đích của mình thực sự là một điều vô cùng nguy hiểm. Giống như việc chúng ta săn lùng thú dữ bằng tất cả sự nhọc nhằn và hiểm nguy, để rồi ngay cả khi bắt được chúng thì chúng vẫn là một thứ tài sản đầy âu lo, bởi vì chúng thường cắn xé những kẻ chăm sóc chúng thành từng mảnh; những khoái lạc lớn lao cũng y hệt như vậy: chúng hóa ra lại là những tai họa tảng lớn và bắt chủ nhân của mình làm tù binh. Chúng càng đông đảo và càng lớn lao bao nhiêu, thì kẻ mà người đời gọi là một người hạnh phúc ấy lại càng trở nên thấp kém và là nô lệ của bấy nhiêu ông chủ bấy nhiêu.

Tôi thậm chí có thể đẩy phép ẩn dụ này tiến xa hơn: giống như kẻ theo dấu loài thú hoang về tận hang ổ của chúng, và đặt rất nhiều tâm huyết vào việc —

"Dùng lưới dò tìm lũ thú hoang đi lang thang,"

Và:

"Khiến bầy chó săn vây quanh trảng rừng rộng lớn,"

để hắn có thể bám theo vết chân chúng, lại đi phớt lờ những điều đáng khao khát hơn rất nhiều, và bỏ dở vô số bổn phận; thì cũng vậy, kẻ theo đuổi khoái lạc sẽ trì hoãn mọi thứ vì nó, bất chấp điều cốt yếu hàng đầu là tự do, và đem hiến tế nó cho cái bụng của mình; hắn cũng chẳng mua khoái lạc cho bản thân, mà thực chất là bán rẻ chính mình cho khoái lạc.

XV. "Nhưng," đối thủ của chúng ta hỏi, "điều gì có thể ngăn cản đức hạnh và khoái lạc được kết hợp lại với nhau, và nhờ đó hình thành nên một điều thiện ích tối cao, sao cho vinh quang và khoái lạc có thể là một và giống nhau?" Lý do là vì không có gì ngoài những gì cao thượng mới có thể hợp thành một phần của sự cao thượng, và điều thiện ích tối cao sẽ đánh mất đi sự tinh khiết của mình nếu nó nhìn thấy bên trong chính nó bất cứ thứ gì không giống với phần tốt đẹp hơn của bản thân. Ngay cả niềm vui xuất phát từ đức hạnh, dẫu cho nó là một điều tốt đẹp, nhưng vẫn không phải là một phần của cái thiện tuyệt đối, cũng chẳng khác nào sự hân hoan hay bình an trong tâm trí — những thứ quả thực là những điều tốt đẹp, nhưng chỉ đơn thuần đi theo điều thiện ích tối cao chứ không đóng góp vào sự hoàn hảo của nó, dẫu cho chúng được sinh ra từ những nguyên nhân cao cả nhất. Mặt khác, bất cứ kẻ nào thiết lập một liên minh — và lại là một liên minh phiến diện — giữa đức hạnh và khoái lạc, kẻ đó sẽ làm tê liệt bất kỳ sức mạnh nào mà đức hạnh có thể sở hữu bằng sự yếu đuối của khoái lạc, và đẩy sự tự do vào ách tròng cổ; bởi vì sự tự do chỉ có thể duy trì trạng thái bất khả chiến bại chừng nào nó chưa biết đến thứ gì có giá trị hơn bản thân nó. Bởi vì hắn bắt đầu phải cần đến sự trợ giúp của Vận Mệnh, và đó chính là hình thức nô lệ cùng cực nhất: cuộc đời hắn trở nên bất an, đầy rẫy sự hoài nghi, nhút nhát, khiếp sợ những tai họa tình cờ, và mòn mỏi chờ đợi trong đau đớn những thời khắc khủng hoảng của thời gian. Các anh không hề mang lại cho đức hạnh một nền móng vững chắc bất di bất dịch nếu các anh bắt nó đứng trên những thứ bấp bênh; và có cái gì bấp bênh cho bằng sự phụ thuộc vào vận rủi thuần túy, vào những thăng trầm của thể xác và của những tác nhân tác động lên thể xác? Làm sao một con người như thế có thể tuân lệnh Thượng Đế và đón nhận mọi sự việc diễn ra với một tinh thần vui vẻ, không bao giờ phàn nàn về số phận, và luôn suy diễn mọi điều giáng xuống đầu mình theo hướng tích cực, nếu anh ta cứ bị dao động bởi những mũi kim châm nhỏ nhoi của khoái lạc và nỗi đau? Một con người không thể là một kẻ bảo vệ tốt cho tổ quốc, một kẻ báo thù xuất sắc cho những nỗi bất công của tổ quốc, hay một hậu thuẫn vững chắc cho bạn bè, nếu bản thân anh ta cứ nghiêng ngả về phía khoái lạc. Do đó, hãy để điều thiện ích tối cao vươn lên tới độ cao mà từ đó không một sức mạnh nào có thể lay chuyển nó nổi, nơi mà nỗi đau không thể leo tới, nơi hy vọng, nỗi sợ hãi hay bất cứ thứ gì khác có thể làm tổn hại đến uy quyền của "điều thiện ích tối cao" đều phải đầu hàng. Chỉ có đức hạnh mới có thể dọn đường lên chốn ấy: ngọn đồi đó phải được leo lên bằng sự trợ giúp của nàng; nàng sẽ hiên ngang đứng vững và chịu đựng bất cứ điều gì giáng xuống đầu mình không chỉ bằng sự nhẫn nhục, mà thậm chí bằng cả sự tự nguyện; nàng sẽ hiểu rằng mọi thời điểm khó khăn đều diễn ra tuân theo các định luật tự nhiên, và như một người lính dũng cảm, nàng sẽ chịu đựng những vết thương, đếm những vết sẹo, và ngay cả khi bị đâm thủng và hấp hối, nàng vẫn sẽ tôn thờ vị tướng quân mà vì ông ta nàng ngã xuống. Nàng sẽ ghi nhớ câu châm ngôn cổ: "Hãy tuân theo Thượng Đế." Mặt khác, kẻ nào càu nhàu, phàn nàn và than khóc cho thân phận mình thì rốt cuộc vẫn bị ép buộc phải tuân lệnh một cách đầy miễn cưỡng, và bị kéo đi dẫu cho hắn có chống cự đến đâu để thi hành những mệnh lệnh ấy; thế nhưng việc bị lôi đi thay vì tự nguyện đi theo thì có gì là điên rồ chứ? Hỡi các vị thần linh, điều đó ngu ngốc và thiếu hiểu biết về vị trí thực sự của bản thân chẳng khác nào việc đau khổ vì mình không có được thứ gì đó, hoặc vì một điều gì đó đã đối xử thô bạo với chúng ta, hay việc tỏ ra ngạc nhiên và phẫn nộ trước những tai họa giáng xuống đầu người tốt cũng như kẻ xấu — ý tôi là bệnh tật, cái chết, ốm đau và những tai nạn trớ trêu khác của đời người. Hãy dũng cảm mang lấy bất cứ điều gì mà hệ thống của vũ trụ buộc chúng ta phải gánh chịu: tất cả chúng ta đều bị ràng buộc bởi lời thề này: "Phải chịu đựng những nỗi đau của đời phàm nhân, và đón nhận với một thái độ nhã nhặn những gì chúng ta không thể né tránh." Chúng ta sinh ra trong một thể chế quân chủ: sự tự do của chúng ta chính là tuân phục Thượng Đế.

XVI. Do đó, hạnh phúc đích thực nằm ở đức hạnh; và đức hạnh này sẽ bảo bạn làm gì? Là đừng coi bất cứ điều gì là xấu hay tốt nếu nó không gắn liền với đức hạnh hay sự đồi bại; và tiếp theo, hãy vừa kiên định chịu đựng những cuộc tấn công của cái ác, vừa — trong phạm vi đúng đắn — nhào nặn một vị thần từ những điều tốt đẹp. Nàng hứa hẹn với bạn phần thưởng gì cho chiến dịch này? Một phần thưởng vô cùng to lớn, nâng bạn lên ngang hàng với các vị thần: bạn sẽ không phải chịu bất kỳ sự kiềm chế hay thiếu thốn nào; bạn sẽ được tự do, an toàn, nguyên vẹn; bạn sẽ không thất bại trong bất kỳ điều gì mình mưu tính; bạn sẽ không bị tước đoạt bất cứ thứ gì; mọi thứ sẽ diễn ra theo đúng mong ước của bạn; không có bất hạnh nào giáng xuống đầu bạn; sẽ chẳng có điều gì xảy ra với bạn ngoại trừ những gì bạn mong đợi và hy vọng. "Gì cơ! Chỉ riêng đức hạnh thôi là đủ để làm cho bạn hạnh phúc rồi sao?" Chà, dĩ nhiên rồi, một đức hạnh hoàn mỹ và tựa thần linh như thế không chỉ đủ, mà còn dư dả đằng khác: bởi vì khi một con người được đặt vào vị trí vượt ngoài tầm với của mọi ham muốn, anh ta có thể thiếu thốn bất cứ thứ gì được nữa chứ? Nếu tất cả những gì anh ta cần đều hội tụ ở chính anh ta, làm sao anh ta có thể đòi hỏi bất cứ điều gì từ bên ngoài? Thế nhưng, kẻ nào mới chỉ đang bước trên con đường dẫn tới đức hạnh, dẫu cho anh ta đã đạt được những tiến bộ lớn lao dọc theo con đường ấy, thì trong lúc vẫn đang vật lộn giữa những lợi ích thuần túy phàm trần, trong lúc vẫn đang cởi bỏ cái nút thắt đó và tất cả những sợi dây trói buộc anh ta với cõi trần thế, anh ta vẫn cần đến một chút ân huệ từ vận mệnh. Vậy thì, sự khác biệt giữa họ là gì? Rằng có những kẻ bị trói buộc bởi những sợi dây ấy chặt chẽ hơn hoặc lỏng lẻo hơn, và thậm chí có những kẻ còn tự trói buộc chính mình bằng chúng nữa; trong khi kẻ đã có những bước tiến hướng tới những vùng đất cao hơn và tự vực mình vươn lên thì kéo theo một sợi xích lỏng lẻo hơn, và dẫu chưa hoàn toàn tự do, nhưng cũng gần như được tự do.

XVII. Do đó, nếu bất kỳ kẻ nào trong số những con chó sủa mắng triết học ấy lên tiếng — như thói quen của chúng — rằng: "Tại sao các anh lại nói năng dũng mãnh hơn rất nhiều so với cách các anh sống? Tại sao các anh lại kìm nén lời nói của mình trước mặt những kẻ bề trên, và coi tiền bạc là một công cụ thiết yếu? Tại sao các anh lại tỏ ra hoảng hốt khi gánh chịu những tổn thất, và khóc lóc khi nghe tin vợ hoặc bạn bè qua đời? Tại sao các anh lại quan tâm đến dư luận thông thường, và cảm thấy khó chịu trước những lời đàm tiếu vu khống? Tại sao điền trang của các anh lại được chăm chút tỉ mỉ hơn mức sử dụng tự nhiên của nó đòi hỏi? Tại sao các anh không ăn tối theo đúng các châm ngôn của chính mình? Tại sao nội thất của các anh lại sang trọng hơn mức cần thiết? Tại sao các anh lại uống thứ rượu lớn tuổi hơn cả tuổi của mình? Tại sao khu vườn của các anh lại được quy hoạch ngăn nắp? Tại sao các anh lại trồng những thứ cây chẳng mang lại gì ngoài bóng mát? Tại sao vợ các anh lại đeo trên tai món trang sức trị giá bằng cả ngôi nhà của một kẻ giàu có? Tại sao con cái các anh đi học lại mặc những bộ quần áo đắt tiền? Tại sao việc hầu bàn nhà các anh lại được đào tạo thành một nghệ thuật? Tại sao bộ đồ ăn bằng bạc của các anh không được bày bừa bãi ngẫu nhiên, mà lại được sắp xếp khéo léo theo một thứ tự chuẩn mực, với một quản gia giám sát việc cắt thái món ăn?" Hãy thêm vào đó, nếu bạn thích, những câu hỏi như: "Tại sao các anh lại sở hữu tài sản ở nước ngoài? Tại sao các anh sở hữu nhiều hơn mức mình biết? Thật là hổ thẹn cho các anh khi không thể nhớ mặt các nô lệ của mình: bởi vì các anh hẳn phải rất lơ đễnh với chúng nếu các anh chỉ sở hữu một ít, hoặc quá hoang phí nếu các anh có quá nhiều đến mức trí nhớ không thể chứa hết." Sau đây tôi sẽ bổ sung thêm một vài lời khiển trách nữa, và sẽ tự đưa ra nhiều lời buộc tội chống lại bản thân hơn các anh tưởng tượng; trước mắt, tôi sẽ đáp lại các anh như thế này: "Tôi không phải là một bậc hiền triết, và tôi cũng sẽ không vì muốn nuôi dưỡng sự cay cú của các anh mà cố làm một bậc hiền triết; vì thế, xin đừng đòi hỏi tôi phải đứng ngang hàng với những kẻ ưu tú nhất, mà hãy đòi hỏi tôi tốt hơn những kẻ tồi tệ nhất là được. Tôi đã mãn nguyện nếu mỗi ngày tôi gạt bỏ được chút ít thói hư tật xấu và sửa chữa được những lầm lỗi của mình. Quả thực, tôi chưa đạt đến sự minh mẫn hoàn hảo của tâm trí, và sự thực là tôi sẽ chẳng bao giờ đạt đến nó; tôi chỉ đang pha chế những thứ thuốc xoa dịu thay vì thuốc chữa trị tận gốc cho căn bệnh gút của mình, và tôi đã mãn nguyện nếu những cơn đau ấy xuất hiện thưa hơn và không còn buốt nhói đến thế. So với đôi chân khập khiễng của các anh, tôi là một vận động viên đua nước rút." Tôi thốt ra những lời này không phải để bào chữa cho bản thân, bởi vì tôi đã đầm đìa trong đủ loại thói hư tật xấu, mà là để bào chữa cho một kẻ đã đạt được những bước tiến nhất định trên con đường đức hạnh.

XVIII. "Anh nói một đằng," đối thủ phản bác, "mà sống một nẻo." Hỡi những sinh vật đầy cay độc, những kẻ luôn thể hiện sự thù hằn cay đắng nhất đối với những người ưu tú, lời khiển trách này từng được ném vào Plato, vào Epicurus, vào Zeno: bởi vì tất cả những con người ấy đều tuyên bố cách họ nên sống, chứ không phải cách họ thực sự đang sống. Tôi đang nói về đức hạnh chứ không phải về bản thân mình, và khi tôi lên án những thói hư tật xấu, trước hết tôi lên án thói hư tật xấu của chính tôi; khi có đủ khả năng, tôi sẽ sống đúng như những gì mình phải sống. Tuy nhiên, sự cay độc, dẫu có đầm đìa trong nọc độc đến đâu đi nữa, cũng sẽ không thể ngăn cản tôi bước về phía điều tốt đẹp nhất: chính thứ nọc độc mà các anh dùng để bôi nhọ người khác, thứ nọc độc mà các anh dùng để tự bóp nghẹt mình ấy, sẽ không thể ngăn cản tôi tiếp tục ca ngợi cái cuộc đời mà quả thực tôi chưa đạt tới, nhưng tôi biết mình phải hướng về nó, không thể ngăn cản tôi yêu mến đức hạnh và đi theo nàng, dẫu cho tôi vẫn đang bước đi ở một khoảng cách rất xa phía sau và với một dáng đi khập khiễng. Chẳng lẽ tôi lại mong đợi những lời löi mạ sẽ dành sự tôn trọng cho bất kỳ điều gì, khi mà chúng thậm chí chẳng tha cho cả Rutilius hay Cato hay sao? Liệu có ai lại bận tâm về việc bị cho là quá giàu bởi những kẻ mà đối với họ, triết gia Diogenes phái Khắc kỷ vẫn chưa đủ nghèo? Vị triết gia đầy năng nổ ấy đã chiến đấu chống lại mọi ham muốn của thể xác, và thậm chí còn nghèo hơn cả những tín đồ phái Khắc kỷ khác, ở chỗ bên cạnh việc từ bỏ mọi tài sản, ông còn từ bỏ cả việc xin xỏ bất cứ thứ gì: thế nhưng họ vẫn trách cứ ông là chưa đủ nghèo túng — cứ như thể cái mà ông tuyên bố thấu hiểu thực ra là sự nghèo khó chứ không phải đức hạnh.

XIX. Người ta kể rằng Diodorus — triết gia phái Epicurus, kẻ vừa mới tự kết liễu đời mình bằng chính đôi tay của mình cách đây vài ngày — đã không hành động theo các giới răn của Epicurus khi tự cắt cổ họng mình; một số người chọn coi hành động này là kết quả của sự điên rồ, số khác thì cho là sự liều lĩnh. Trong khi đó, con người ấy, với sự hạnh phúc và ngập tràn ý thức về lòng tốt của chính mình, đã tự làm chứng cho bản thân bằng cách rời bỏ cuộc đời, đã ca ngợi sự tĩnh lặng của một cuộc đời được neo đậu trong một bến cảng an toàn, và đã thốt ra những điều mà các anh không thích nghe, bởi vì các anh cũng phải làm điều đó:

"Ta đã sống, đã chạy hết đường đua mà Vận Mệnh an bài cho ta."

Các anh tranh cãi về cuộc sống và cái chết của người khác, và tru tréo lên trước tên tuổi của những con người mà một phẩm chất đặc biệt cao thượng nào đó đã làm cho họ trở nên vĩ đại, giống y như cách những con chó nhỏ sủa vu vơ khi có người lạ đến gần vậy: bởi vì lợi ích của các anh gắn liền với việc không có ai tỏ ra là người tốt cả, như thể đức hạnh ở người khác chính là một lời khiển trách giáng vào tất cả tội ác của các anh. Các anh ganh ghét đem vinh quang của người khác ra so sánh với những hành động bẩn thỉu của chính mình, và không hiểu được rằng việc mạo muội làm thế mang lại bất lợi cho các anh đến nhường nào: bởi vì nếu những kẻ theo đuổi đức hạnh mà còn tham lam, dâm ô và ham muốn quyền lực, thì các anh — những kẻ căm ghét chính cái tên gọi đức hạnh — sẽ còn là cái thứ gì nữa đây? Các anh nói rằng chẳng có ai sống đúng với những gì mình tuyên bố, hay sống theo tiêu chuẩn mà họ tự đặt ra trong các bài diễn thuyết của mình: có gì đáng ngạc nhiên đâu, khi những lời họ thốt ra đều vô cùng dũng mãnh, vĩ đại và đủ sức vượt qua mọi cơn bão táp tàn phá nhân loại, trong khi bản thân họ lại đang vật lộn để tự giứt ra khỏi những cây thánh giá mà chính mỗi người các anh đang tự tay đóng đinh mình vào đó. Thế nhưng những kẻ bị đóng đinh thì chỉ treo trên một cột đơn độc, còn những kẻ tự trừng phạt bản thân này lại bị chia cắt trên bấy nhiêu cây thánh giá tương ứng với bấy nhiêu ham muốn của họ, thế mà vẫn thích lăng mạ người khác, và tỏ ra kiêu hãnh đến mức khinh miệt thói hư tật xấu của kẻ khác — điều đó khiến tôi hẳn đã tưởng rằng họ chẳng có chút thói hư tật xấu nào của riêng mình, nếu như không có chuyện một vài tên tội phạm khi ở trên giá treo cổ vẫn nhổ nước bọt vào mặt những kẻ đứng xem.

XX. "Các triết gia không thực hiện tất cả những gì họ giảng dạy." Không; nhưng họ đạt được rất nhiều điều tốt đẹp qua những lời giảng dạy của mình, qua những tư tưởng cao thượng mà họ thai nghén trong tâm trí: ôi, giá mà họ có thể hành động đúng như những gì họ nói thì họ sẽ còn hạnh phúc đến nhường nào! Thế nhưng trong lúc này, các anh không có quyền khinh miệt những lời hay ý đẹp và những trái tim tràn ngập tư tưởng cao thượng. Con người xứng đáng được ca ngợi vì đã dấn thân vào những học tập có ích, ngay cả khi họ dừng lại trước khi tạo ra được bất kỳ kết quả nào. Tại sao chúng ta phải ngạc nhiên nếu những kẻ bắt đầu leo lên một con đường dốc đứng lại không thể leo lên quá cao? Thế nhưng, nếu anh là một trang nam nhi, hãy nhìn những kẻ mưu sự lớn lao bằng một ánh mắt tôn trọng, dẫu cho họ có vấp ngã. Hành động của một tâm hồn cao cả là biết định hình những nỗ lực của mình không phải theo sức mạnh của bản thân mà theo sức mạnh của bản chất con người, ôm ấp những hoài bão cao cả, và thai nghén những kế hoạch quá ư to lớn đến mức không thể thực hiện nổi ngay cả bởi những kẻ được phú cho trí tuệ vĩ đại, những kẻ tự đặt ra cho mình các quy tắc sau: "Ta sẽ nhìn cái chết hay một vở hài kịch với cùng một biểu cảm trên khuôn mặt; ta sẽ chịu đựng mọi nhọc nhằn, dù cho chúng có lớn lao đến đâu đi nữa, bằng cách lấy sức mạnh của tâm trí để chống đỡ cho thể xác; ta sẽ coi rẻ sự giàu sang khi có nó cũng nhiều như khi không có nó; nếu nó ở nơi khác, ta sẽ không vì thế mà ủ dột hơn, nếu nó lấp lánh xung quanh ta, ta cũng không vì thế mà phấn khích hơn so với bình thường; dù Vận Mệnh đến hay đi, ta cũng sẽ chẳng màng tới; ta sẽ coi mọi vùng đất như thể chúng thuộc về ta, và vùng đất của ta như thể nó thuộc về toàn thể nhân loại; ta sẽ sống sao cho luôn ghi nhớ rằng mình sinh ra là vì người khác, và sẽ cảm ơn Tự nhiên vì điều này — bởi vì bằng cách nào khác nàng có thể đối xử tốt hơn với một mình ta chứ? Nàng đã ban một mình ta cho tất cả mọi người, và tất cả mọi người cho một mình ta. Bất cứ thứ gì ta sở hữu, ta sẽ không tích trữ nó một cách tham lam cũng không vung v phí nó một cách bừa bãi. Ta sẽ nghĩ rằng mình chẳng có tài sản nào chân thực bằng những thứ ta đã đem bố thí cho những người xứng đáng; ta sẽ không đong đếm những ân huệ bằng quy mô hay số lượng của chúng, hoặc bằng bất cứ thứ gì ngoài giá trị mà người nhận gán cho chúng; ta sẽ không bao giờ coi một món quà là lớn lao nếu nó được ban cho một đối tượng xứng đáng. Ta sẽ không làm bất cứ điều gì vì dư luận công chúng, mà làm mọi thứ vì lương tâm; bất cứ khi nào ta làm một việc gì đó một mình, ta sẽ tin rằng ánh mắt của toàn thể nhân dân La Mã đang dõi theo ta trong lúc ta thực hiện nó. Trong ăn uống, mục đích của ta sẽ là dập tắt những ham muốn của Tự nhiên, chứ không phải làm đầy hay trút sạch cái bụng của mình. Ta sẽ hòa nhã với bạn bè, ôn hòa và dịu dàng với kẻ thù; ta sẽ ban ơn phúc trước khi được cầu xin, và sẽ bước nửa đoạn đường để đáp lại mong ước của những con người cao thượng; ta sẽ luôn ghi nhớ rằng thế giới này là quê hương của ta, rằng những kẻ cai trị nó là các vị thần, và rằng họ đang đứng ở phía trên và xung quanh ta, giám sát mọi điều ta làm hay nói. Bất cứ khi nào Tự nhiên đòi lại hơi thở của ta, hoặc lý trí ra lệnh cho ta từ bỏ nó, ta sẽ rời bỏ cuộc đời này, làm chứng trước tất cả mọi người rằng ta đã yêu mến một lương tâm trong sạch và những theo đuổi cao đẹp; rằng chẳng có sự tự do của bất kỳ ai — và nhất là sự tự do của chính ta — lại bị tổn hại thông qua ta." Keles nào thiết lập những điều này làm quy tắc cho cuộc đời mình, kẻ ấy sẽ bay vút lên cao và phấn đấu tìm đường tiến về các vị thần: quả thực, dẫu cho anh ta có thất bại đi nữa, thì anh ta vẫn —

"Thất bại trong một hoài bão lớn lao."

Thế nhưng các anh — những kẻ căm ghét cả đức hạnh lẫn những ai thực hành nó — lại chẳng làm điều gì khiến chúng ta phải ngạc nhiên, bởi vì những ánh sáng bệnh tật không thể chịu đựng được ánh mặt trời, những sinh vật sống về đêm luôn tránh né sự sáng của ban ngày, và ngay khi bình minh ló dạng, chúng liền trở nên hoảng loạn và cùng nhau rút hết về hang ổ của mình; những sinh vật sợ ánh sáng thì tự rúc mình vào các kẽ nứt. Cho nên, cứ việc kêu ca đi, và hãy luyện tập cái lưỡi thảm hại của các anh trong việc khiển trách những người tốt; cứ há thật to cái hàm ra, cứ cắn thật mạnh vào: các anh sẽ gãy rụng khối chiếc răng trước khi có thể để lại bất kỳ vết hằn nào.

XXI. "Thế nhưng tại sao con người này lại nghiên cứu triết học mà vẫn sống cuộc đời của một kẻ giàu có? Tại sao anh ta nói rằng sự giàu sang cần phải bị khinh miệt mà vẫn sở hữu nó? Rằng cuộc đời cần bị khinh miệt mà vẫn cứ sống? Rằng sức khỏe cần bị khinh miệt mà vẫn bảo vệ nó bằng mọi giá, và mong muốn nó được tốt đẹp nhất có thể? Phải chăng anh ta coi sự lưu đày là một cái tên trống rỗng và nói rằng: 'Có cái ác gì đâu trong việc thay đổi quê hương này bằng quê hương khác?', thế nhưng nếu được phép, sao anh ta không chịu già đi ngay trên chính mảnh đất chôn nhau cắt rốn của mình? Phải chăng anh ta tuyên bố rằng chẳng có sự khác biệt nào giữa khoảng thời gian dài và ngắn, thế nhưng nếu không bị ngăn cản, sao anh ta vẫn kéo dài cuộc sống của mình và vẫn phơi phới trong một tuổi già xanh tươi?" Câu trả lời của ông ta là những thứ này cần phải bị khinh miệt, không phải ở chỗ người ta không được sở hữu chúng, mà là ở chỗ người ta không được sở hữu chúng trong sự sợ hãi và run rẩy: ông ta không xua đuổi chúng khỏi mình, nhưng khi chúng rời bỏ ông ta, ông ta vẫn dửng dưng bước theo. Quả thực, vận mệnh có thể đầu tư sự giàu có ở đâu an toàn hơn là ở một nơi mà từ đó chúng luôn có thể được thu hồi mà chẳng cần phải tranh chấp mưu tính gì với người ủy thác? Marcus Cato, khi ông ca ngợi Curius và Coruncanius cùng thế kỷ mà ở đó việc sở hữu một vài đồng bạc lẻ đã là một tội lỗi bị trừng phạt bởi Quan kiểm duyệt, bản thân ông lại sở hữu tới bốn triệu sesterces; rõ ràng đó là một khối tài sản nhỏ hơn so với của Crassus, nhưng lại lớn hơn của Cato Censor. Nếu đem so sánh các con số, ông đã vượt xa cụ cố của mình còn xa hơn cả mức ông bị vượt qua bởi Crassus; và nếu những khối tài sản lớn hơn nữa rơi vào tay ông, ông cũng sẽ chẳng hề hắt hủi chúng: bởi vì bậc hiền triết không bao giờ nghĩ rằng bản thân mình không xứng đáng với bất kỳ món quà ngẫu nhiên nào; ông không yêu quý sự giàu có, nhưng ông thích có nó; ông không đón nhận nó vào trong tinh thần của mình, mà chỉ đưa nó vào trong ngôi nhà của mình; ông cũng không vứt bỏ những gì mình đã sở hữu, mà giữ chúng lại, và sẵn sàng để cho đức hạnh của mình nhận lấy một đối tượng rộng lớn hơn cho việc thực hành.

XXII. Thế nhưng ai có thể nghi ngờ rằng bậc hiền triết, nếu ông ta giàu có, sẽ có một khoảng không gian rộng lớn hơn để phát triển năng lực của mình so với khi ông ta nghèo khổ, xét thấy trong trường hợp sau, đức hạnh duy nhất mà ông ta có thể trưng bày chỉ là sự không bị bẻ cong hay đè bẹp bởi sự nghèo khó, trong khi nếu ông ta có sự giàu có, ông ta sẽ có một không gian rộng lớn để trưng bày sự tiết độ, lòng hào phóng, sự chăm chỉ, tính phương pháp và sự cao thượng? Bậc hiền triết sẽ không khinh miệt bản thân, dù cho vóc dáng của ông ta có thấp lùn đến đâu đi nữa, nhưng dẫu vậy ông ta vẫn muốn mình cao ráo; dù cho ông ta có yếu đuối và chột một mắt, ông ta vẫn có thể có sức khỏe tốt, thế nhưng ông ta vẫn thích có một thể lực cường tráng hơn — và điều đó diễn ra trong khi ông ta thừa biết suốt thời gian qua rằng mình đang nắm giữ một thứ thậm chí còn mạnh mẽ hơn thế: ông ta sẽ chịu đựng bệnh tật, và sẽ hy vọng có được sức khỏe tốt. Bởi vì một số thứ, dẫu cho chúng có thể là chuyện vặt vãnh so với tổng thể, và dẫu cho chúng có thể bị tước đi mà không phá hủy điều thiện tối cao, nhưng chúng vẫn bồi đắp thêm đôi chút cho niềm vui tươi hằng cửu xuất phát từ đức hạnh. Sự giàu có khuyến khích và làm bừng sáng một con người như thế, giống như một thủy thủ cảm thấy hoan hỉ trước ngọn gió thuận chiều đưa anh ta tới đích, hoặc như con người cảm thấy thích thú trước một ngày đẹp trời hay một góc nắng ấm áp giữa tiết trời giá lạnh. Bậc hiền triết nào — ý tôi là những người thuộc trường phái của chúng ta, những kẻ có điều thiện duy nhất là đức hạnh — lại có thể phủ nhận rằng ngay cả những vấn đề mà chúng ta gọi là không tốt cũng chẳng xấu này tự thân chúng lại mang một giá trị nhất định, và một số thứ trong số đó có giá trị ưu việt hơn những thứ khác? Đối với một số thứ, chúng ta thể hiện một mức độ tôn trọng nhất định, và đối với một số thứ khác thì là rất lớn. Do đó, đừng nhầm lẫn: sự giàu có thuộc về nhóm những thứ đáng khao khát.

"Thế tại sao," các anh nói, "các anh lại cười nhạo tôi, trong khi các anh vẫn đặt chúng vào đúng vị trí mà tôi đặt?"

Các anh có muốn biết vị trí mà chúng tôi đặt chúng khác biệt đến mức nào không? Nếu sự giàu có của tôi rời bỏ tôi, chúng sẽ chẳng mang theo bất cứ thứ gì ngoài chính bản thân chúng; còn các anh sẽ trở nên hoang mang và có cảm giác như thể mình bị bỏ lại mà không có lấy chính mình nếu chúng rời bỏ các anh: đối với tôi, sự giàu có chỉ chiếm một vị trí nhất định, còn đối với các anh, chúng chiếm vị trí cao nhất trong tất cả. Nói tóm lại, sự giàu có thuộc về tôi, còn các anh lại thuộc về sự giàu có của mình.

XXIII. Hãy ngừng ngay việc cấm đoán các triết gia sở hữu tiền bạc lại đi: chẳng có ai kết án sự khôn ngoan phải sống trong nghèo khổ cả. Triết gia có thể sở hữu của cải dồi dào, nhưng sẽ không sở hữu thứ của cải bị tước đoạt từ kẻ khác, hoặc vấy máu của người khác; của cải của ông ta phải được thu về mà không làm tổn hại đến bất kỳ ai, và không được giành lấy bằng những thủ đoạn đê hèn; nó phải vừa được kiếm được một cách vinh quang vừa được chi tiêu một cách vinh quang, và phải là thứ khiến cho sự cay độc duy nhất phải lắc đầu ngán ngẩm. Hãy nâng nó lên bất kỳ con số nào các anh muốn, nó vẫn sẽ là một tài sản vinh quang, nếu trong khi nó bao gồm nhiều thứ mà bất kỳ ai cũng muốn gọi là của riêng mình, thì lại chẳng có thứ gì mà bất cứ ai có thể nói là của riêng họ. Một con người như thế sẽ không tước đoạt quyền nhận lấy ân huệ từ Vận Mệnh của chính mình, và sẽ chẳng khoe khoang về gia tài cũng như chẳng cảm thấy hổ thẹn về nó nếu nó được thu đoạt một cách vinh quang; thế nhưng ông ta sẽ có một điều gì đó để tự hào, nếu ông ta mở toang ngôi nhà của mình, cho phép tất cả đồng bào của ông bước vào giữa đống tài sản của mình và tuyên bố rằng: "Nếu bất kỳ ai nhận ra ở đây bất cứ thứ gì thuộc về mình, hãy cứ việc lấy nó đi." Thật là một con người vĩ đại biết bao, thật là giàu có một cách xuất sắc biết bao nếu sau lời tuyên bố ấy, ông ta vẫn sở hữu số lượng của cải nhiều y như trước! Do đó, tôi khẳng định rằng nếu ông ta có thể tự tin và an toàn đệ trình các khoản thu chi của mình trước sự soi mói của công chúng, và chẳng ai có thể tìm thấy trong đó bất kỳ khoản mục nào mà họ có thể sờ tay vào, thì một con người như thế hoàn toàn có thể tận hưởng sự giàu có của mình một cách táo bạo và không cần phải che giấu. Bậc hiền triết sẽ không cho phép dù chỉ một xu bẩn thỉu nào bước qua ngưỡng cửa nhà mình; thế nhưng ông ta sẽ không từ chối hoặc khép chặt cánh cửa trước khối tài sản lớn, nếu chúng là món quà của vận mệnh và là sản phẩm của đức hạnh. Ông ta có lý do gì để tiếc nuối khi cho chúng một chỗ ở tử tế chứ? Cứ để chúng đến và làm khách của ông ta: ông ta sẽ không khoe khoang về chúng cũng không cất giấu chúng đi — khoe khoang là hành vi của một kẻ ngốc, còn che giấu là hành vi của một tâm hồn hèn nhát và ti tiện, thứ tâm hồn cứ như đang giấu giếm một điều tốt đẹp trong lòng vạt áo của mình. Ông ta cũng sẽ không — như tôi đã nói trước đó — tống cổ chúng ra khỏi nhà: bởi vì ông ta sẽ nói gì cơ? Sẽ nói rằng "Các ngươi thật vô dụng," hay "Ta không biết cách sử dụng sự giàu có?" Giống như việc ông ta có khả năng thực hiện một chuyến hành trình bằng đôi chân của chính mình, nhưng vẫn thích ngồi trên một cỗ xe hơn, ông ta có khả năng sống nghèo khổ, nhưng vẫn muốn mình giàu có; ông ta sẽ sở hữu của cải, nhưng sẽ nhìn nhận nó như một tài sản bất định rồi sẽ có ngày bay biến khỏi ông ta. Ông ta sẽ không cho phép nó trở thành một gánh nặng cho chính mình hay cho bất kỳ ai khác: ông ta sẽ ban phát nó — tại sao các anh lại vểnh tai lên thế? Tại sao các anh lại mở toang những cái túi của mình thế? — ông ta sẽ ban phát nó hoặc cho những người tốt hoặc cho những ai mà qua đó nó có thể biến họ thành người tốt. Ông ta sẽ ban phát nó sau khi đã cẩn trọng tột độ để lựa chọn ra những kẻ xứng đáng nhất để tiếp nhận nó, đúng như phong thái của một kẻ luôn ghi nhớ rằng mình phải chịu trách nhiệm về những gì mình chi tiêu cũng như những gì mình thu nhận. Ông ta sẽ ban phát nó vì những lý do tốt đẹp và đáng tán dương, bởi vì một món quà được trao nhầm chỗ sẽ bị tính là một sự mất mát đáng hổ thẹn; ông ta sẽ có một cái túi dễ mở, nhưng không phải là cái túi bị thủng đáy, để dẫu có rất nhiều thứ được lấy ra từ đó, thì cũng chẳng có bất cứ thứ gì bị rơi rớt ra ngoài.

XXIV. Kẻ nào tin rằng việc cho đi là một điều dễ dàng thì kẻ đó đã lầm to; nó ẩn chứa những khó khăn vô cùng lớn lao, nếu chúng ta ban phát lòng hảo tâm của mình một cách có lý trí chứ không phải tung tóe nó một cách bốc đồng và ngẫu nhiên. Tôi làm ơn cho kẻ này, tôi báo đáp ân huệ của kẻ kia; tôi giúp đỡ người nọ bởi vì tôi thương hại anh ta; và với kẻ này, tôi dạy anh ta cách trở thành một đối tượng không bị sự nghèo đói đè bẹp hay hạ nhục. Sẽ có những kẻ tôi không ban tặng bất cứ thứ gì, dẫu cho họ đang túng quẫn, bởi vì ngay cả khi tôi có trao đi chăng nữa thì họ vẫn sẽ tiếp tục túng quẫn; tôi sẽ ngỏ lòng hảo tâm của mình với người này, và sẽ cưỡng ép nhét nó vào tay người khác. Tôi không thể nào lơ là lợi ích của chính mình trong khi đang làm điều này: chẳng có lúc nào tôi khiến nhiều kẻ nợ ân nghĩa với mình cho bằng lúc tôi đang đem phát tài sản đi.

"Gì cơ?" các anh nói, "anh cho đi là để nhận lại sao?"

Ít ra thì tôi cũng không cho đi cốt để vứt bỏ lòng hảo tâm của mình; những gì tôi trao đi phải được đặt để sao cho dẫu tôi không thể đòi lại, thì nó vẫn được trả lại cho tôi. Một ân huệ nên được đầu tư giống như một kho báu được chôn giấu sâu trong lòng đất, thứ mà bạn sẽ không bao giờ đào lên trừ khi thực sự buộc phải làm thế. Cha chà, chỉ riêng ngôi nhà của một kẻ giàu có đã mang lại biết bao cơ hội để ban phát ân huệ! Bởi vì có ai lại coi hành vi hào phóng chỉ dành riêng cho những kẻ khoác áo toga chứ? Tự nhiên bảo tôi phải làm điều tốt cho nhân loại — nào có khác biệt gì đâu giữa nô lệ hay người tự do, người sinh ra tự do hay được giải phóng, dù quyền tự do của họ có được mua bằng luật pháp hay được ban tặng qua sự sắp xếp giữa những bạn bè? Bất cứ nơi nào có sự hiện diện của một con người, nơi đó có cơ hội cho một ân huệ: hệ quả là, tiền bạc có thể được phân phát ngay trong chính ngưỡng cửa nhà mình, và người ta có thể tìm thấy ngay tại đó một mảnh đất để thực hành thói quen rộng rãi — thứ thói quen không được gọi là rộng rãi vì đó là bổn phận của chúng ta đối với những người tự do, mà vì nó bắt nguồn từ một tâm hồn sinh ra trong sự tự do. Đối với bậc hiền triết, điều này không bao giờ rơi vào tay những kẻ đê hèn và không xứng đáng, và không bao giờ cạn kiệt đến mức khi tìm được một đối tượng xứng đáng, nó lại không tuôn trào như thể kho dự trữ của nó chưa hề suy suyển. Do đó, các anh chẳng có lý do gì để hiểu lầm những lời lẽ cao thượng, dũng mãnh và đầy khí phách mà các anh nghe được từ những kẻ đang nghiên cứu triết học; và trước hết, hãy quan sát điều này: một kẻ đang học tập triết học không đồng nghĩa với một kẻ đã tự hoàn thiện bản thân trong triết học. Kẻ trước sẽ nói với các anh rằng: "Trong lời nói của mình, tôi bày tỏ những tình cảm đáng ngưỡng mộ nhất, thế nhưng tôi vẫn đang ngụp lặn giữa vô số những tai họa. Các anh đừng ép buộc tôi phải hành động đúng theo những quy tắc của mình; vào thời điểm hiện tại, tôi đang tự uốn nắn bản thân, nhào nặn tính cách của mình, và phấn đấu vươn lên tầm cao của một tấm gương lớn. Nếu có ngày tôi thành công trong việc thực hiện tất cả những gì tôi đã tự đặt ra để hoàn thành, các anh khi ấy hãy đòi hỏi lời nói và hành động của tôi phải tương ứng với nhau." Thế nhưng kẻ đã vươn đến đỉnh cao của sự hoàn thiện con người sẽ đối xử với các anh theo một cách khác, và sẽ tuyên bố rằng: "Trước hết, các anh chẳng có lý do gì để cho phép bản thân ngồi vào ghế phán xử những kẻ bề trên của mình." Tôi đã thu được một bằng chứng về sự chính trực của mình ở việc trở thành đối tượng của sự ghét bỏ từ những kẻ tồi tệ; tuy nhiên, để đưa ra một câu trả lời hợp lý cho các anh — điều mà tôi chẳng tiếc bất cứ ai — hãy lắng nghe những gì tôi tuyên bố, và cái giá mà tôi định lượng cho vạn vật. Sự giàu có, tôi xin nhắc lại, không phải là một điều tốt đẹp; bởi vì nếu chúng là điều tốt đẹp, chúng đã làm cho con người trở nên tốt đẹp rồi. Giờ đây, vì những thứ có thể tìm thấy ngay cả ở những kẻ tồi tệ thì không thể được gọi là điều tốt, nên tôi không cho phép chúng được gọi như thế; tuy nhiên, tôi thừa nhận rằng chúng rất đáng khao khát, hữu ích và mang lại những tiện nghi lớn lao cho cuộc đời chúng ta.

XXV. Do đó, một khi chúng ta đã đồng thuận rằng chúng rất đáng khao khát, hãy tìm hiểu xem lý do của tôi trong việc không xếp chúng vào nhóm những điều tốt đẹp là gì, và ở những khía cạnh nào tôi sẽ cư xử khác với các anh nếu tôi sở hữu chúng. Hãy đặt tôi làm chủ nhân trong ngôi nhà của một kẻ vô cùng giàu có; hãy đặt tôi vào nơi mà chén đĩa bằng vàng và bạc được sử dụng cho những mục đích tầm thường nhất; tôi sẽ không vì thế mà đánh giá cao bản thân mình hơn chỉ vì những thứ dẫu có ở trong nhà tôi nhưng lại chẳng phải là một phần của tôi. Hãy đem tôi đến cái cầu bằng gỗ và thả tôi xuống đó giữa những kẻ ăn mày; tôi sẽ không khinh miệt bản thân chỉ vì mình đang ngồi giữa những kẻ dang tay xin bố thí: bởi vì sự thiếu thốn một nhúm bánh mì có thể hề hấn gì đối với một kẻ không hề thiếu đi năng lực để chết? Thế nào đây? Tôi vẫn thích một ngôi nhà tráng lệ hơn chiếc cầu của kẻ ăn mày chứ. Hãy đặt tôi giữa những nội thất tráng lệ và mọi tiện nghi của sự xa hoa; tôi sẽ không tự thấy mình hạnh phúc hơn chỉ vì chiếc áo choàng của tôi mềm mại, hay những vị khách của tôi được nghỉ ngơi trên những tấm lụa tía. Hãy thay đổi bối cảnh: tôi cũng sẽ chẳng khốn khổ hơn nếu cái đầu mệt mỏi của tôi tựa trên một bó cỏ khô, hay nếu tôi nằm trên một chiếc đệm từ đấu trường mà phần ruột nhồi bên trong đang chực trào ra qua những đường vá của tấm vải đã sờn rách vải. Thế nào đây? Xét theo cảm xúc của bản thân, tôi vẫn thích xuất hiện trước công chúng trong bộ dạng khoác áo len và hoàng bào hơn là với đôi vai trần hoặc che nửa người; tôi thích công việc mỗi ngày diễn ra đúng như ý muốn của mình và những lời chúc mừng mới liên tục nối tiếp những lời chúc cũ; thế nhưng tôi sẽ không lấy điều đó làm tự hào: hãy đổi toàn bộ vận may này lấy điều ngược lại, hãy để tâm trí tôi bị xáo trộn bởi những mất mát, đau buồn, đủ loại hình thức tấn công; hãy để không một thời gian biểu nào trôi qua mà không có tranh chấp: tôi sẽ không vì thế — dẫu bị vây quanh bởi những nỗi bất hạnh lớn lao nhất — mà gọi bản thân là kẻ khốn khổ nhất trong các sinh vật, cũng sẽ không nguyền rủa bất kỳ ngày cụ thể nào, bởi vì tôi đã cẩn trọng để không có lấy một ngày xui xẻo nào cả. Vậy thì, kết cục của tất cả những điều này là gì? Chính là việc tôi thích điều chỉnh những niềm vui hơn là dập tắt những nỗi buồn. Bậc hiền triết vĩ đại Socrates cũng sẽ nói với các anh điều tương tự. "Hãy biến tôi," ông sẽ nói, "thành kẻ chinh phục mọi quốc gia: hãy để cỗ xe đầy hoan lạc của thần Bacchus chở tôi trong khúc khải hoàn đến Thebes từ hướng mặt trời mọc; hãy để những vị vua Ba Tư tiếp nhận luật lệ từ tôi: thế nhưng tôi vẫn sẽ cảm thấy mình là một con người ngay tại khoảnh khắc mà tất cả mọi người xung quanh đang tung hô tôi như một vị thần. Ngay lập tức, hãy nối kết đỉnh cao chót vót đó với một cú ngã cắm đầu xuống vực thẳm của sự bất hạnh: hãy đặt tôi lên cỗ xe của kẻ thù để tôi làm duyên cho khúc khải hoàn của một tên chinh phục kiêu ngạo và tàn bạo; tôi sẽ đi theo cỗ xe của kẻ khác với sự khiêm nhường không hơn gì những gì tôi từng thể hiện khi đứng trên cỗ xe của chính mình. Thế nào nữa? Bất chấp tất cả những điều đó, tôi vẫn thà làm kẻ chinh phục còn hơn làm kẻ tù binh. Tôi khinh miệt toàn bộ vương quyền của Vận Mệnh, thế nhưng nếu được trao quyền lựa chọn, tôi vẫn sẽ chọn những phần tốt đẹp hơn của nó. Tôi sẽ biến bất cứ điều gì giáng xuống đầu mình thành một điều tốt đẹp, nhưng tôi thích những gì giáng xuống đầu mình diễn ra thoải mái, dễ chịu và ít có khả năng gây phiền toái cho tôi hơn; bởi vì các anh không cần phải cho rằng bất kỳ đức hạnh nào lại tồn tại mà không cần lao động, thế nhưng một vài đức hạnh cần đến những chiếc roi thúc, trong khi những thứ khác lại cần đến dây cương. Giống như việc chúng ta phải kìm hãm thể xác của mình trên một con đường dốc xuống và thúc giục nó leo lên một con đường dốc đứng, đường đi của một số đức hạnh dẫn xuống dốc, trong khi đường đi của những đức hạnh khác lại hướng lên dốc. Chúng ta có thể nghi ngờ rằng sự nhẫn nại, lòng dũng cảm, sự kiên định và tất cả những đức hạnh khác vốn phải đối mặt với sự chống đối mạnh mẽ, phải giẫm đạp Vận Mệnh dưới chân mình, là những thứ đang leo dốc, đang vật lộn, đang giành giật lối đi lên một con đường dốc đứng hay sao? Chà! Chẳng phải cũng hiển nhiên hay không khi sự hào phóng, sự chừng mực và lòng ôn hòa lướt đi nhẹ nhàng xuôi dốc hay sao? Với nhóm thứ hai, chúng ta phải kìm giữ tinh thần của mình lại để nó không chạy trốn mất; với nhóm thứ nhất, chúng ta phải thúc giục và quất roi vào nó. Do đó, chúng ta nên áp dụng những đức hạnh đầy năng nổ và chiến đấu này cho sự nghèo khó, và áp dụng những đức hạnh tiết kiệm hơn — những thứ lướt đi nhẹ nhàng và chỉ đơn thuần nâng đỡ trọng lượng của chính chúng — cho sự giàu có. Một khi đây là sự phân biệt giữa chúng, tôi vẫn thà phải đối phó với những thứ mà mình có thể thực hành trong một sự tĩnh lặng tương đối, còn hơn là những thứ mà người ta chỉ có thể thử nghiệm qua máu và mồ hôi. 'Đó là lý do tại sao,' bậc hiền triết nói, 'tôi không nói một đằng làm một nẻo: chỉ là các anh không hiểu đúng những gì tôi nói mà thôi; chỉ có âm thanh của những lời nói của tôi lọt vào tai các anh, còn các anh thì chẳng thèm tìm hiểu ý nghĩa của chúng.'"

XXVI. "Thế thì có sự khác biệt gì giữa tôi — kẻ ngu ngốc — và anh — một bậc hiền triết?"

"Khác biệt tất cả mọi thứ trên đời: bởi vì sự giàu có vốn là nô lệ trong ngôi nhà của bậc hiền triết, nhưng lại là chủ nhân trong ngôi nhà của kẻ ngu ngốc. Các anh quen thuộc với chúng và bám chặt lấy chúng như thể có ai đó đã hứa hẹn rằng chúng sẽ thuộc về các anh mãi mãi, thế nhưng một bậc hiền triết chẳng bao giờ nghĩ về sự nghèo khó nhiều cho bằng lúc ông ta đang được vây quanh bởi sự giàu có. Chẳng có vị tướng nào lại đặt niềm tin tuyệt đối vào việc duy trì hòa bình đến mức không tự chuẩn bị sẵn sàng cho một cuộc chiến tranh — dù nó có thể không thực sự nổ ra, nhưng dẫu sao thì nó cũng đã được tuyên bố rồi. Các anh trở nên kiêu ngạo thái quá vì một ngôi nhà đẹp, cứ như thể nó không bao giờ có thể bị cháy hay sập xuống, và đầu óc các anh bị quay cuồng bởi sự giàu có cứ như thể chúng vượt ngoài tầm với của mọi hiểm nguy và quá lớn đến mức Vận Mệnh không có đủ sức mạnh để nuốt chửng chúng. Các anh ngồi thừ người chơi đùa với tài sản của mình và không lường trước được những hiểm họa đang chực chờ nó, giống như cách mà những kẻ dã man thường làm khi bị vây hãm; bởi vì không hiểu được cách sử dụng máy bắn đá, họ cứ đứng thừ ra quan sát công sức của kẻ vây hãm mà không hiểu được mục đích của những cỗ máy mà họ đang lắp ráp ở đằng xa — và đây chính xác là điều xảy ra với các anh: các anh ngủ quên trên tài sản của mình, và chẳng bao giờ ngẫm nghĩ xem có bao nhiêu hiểm họa đang lởn vởn đe dọa xung quanh các anh từ mọi phía, và sẽ sớm cướp đi của các anh những chiến lợi phẩm đắt đỏ. Thế nhưng nếu người ta tước đi sự giàu có của bậc hiền triết, người ta vẫn để lại cho ông ta toàn bộ những gì thuộc về ông ta: bởi vì ông ta sống hạnh phúc trong hiện tại, và không sợ hãi cho tương lai. Vậc hiền triết vĩ đại Socrates, hay bất kỳ ai khác có cùng sự vượt trội và khả năng chống lại những sự vật của cuộc đời này, sẽ nói rằng: 'Tôi chẳng có nguyên tắc nào kiên định hơn nguyên tắc không thay đổi lộ trình cuộc đời mình để chiều theo những thành kiến của các anh; các anh có thể trút những lời đàm tiếu quen thuộc của mình lên tôi từ mọi phía: tôi sẽ không nghĩ rằng các anh đang lăng mạ tôi, mà chỉ nghĩ rằng các anh đang gào khóc giống như những đứa trẻ nghèo khổ mà thôi.'"

Đây là những gì mà con người sở hữu sự khôn ngoan sẽ thốt lên — kẻ có tâm trí thoát khỏi những thói hư tật xấu, thôi thúc ông ta quở trách người khác, không phải vì ông ta ghét họ, mà là để cải thiện họ; và để bổ sung cho điều này, ông ta sẽ nói thêm rằng: "Quan điểm của các anh về tôi gây ra cho tôi nỗi đau, không phải vì lợi ích của chính tôi mà vì lợi ích của các anh, bởi vì việc căm ghét sự hoàn thiện và công kích đức hạnh tự thân nó đã là một sự từ bỏ mọi hy vọng làm điều tốt đẹp rồi. Các anh chẳng làm tổn hại gì đến tôi cả; con người cũng chẳng làm tổn hại gì đến các vị thần khi họ lật đổ các bệ thờ của các vị ấy; thế nhưng rõ ràng là ý định của các anh là một ý định tồi tệ, và các anh sẽ muốn làm hại ngay cả khi không có khả năng làm thế. Tôi dung thứ cho những lời ba hoa của các anh với cùng một tinh thần mà Jupiter — đấng tối cao và vĩ đại nhất — dung thứ cho những câu chuyện nhảm nhí của các nhà thơ. Có nhà thơ miêu tả ngài có cánh, nhà thơ khác miêu tả ngài có sừng, người khác lại vẽ ngài như một kẻ ngoại tình qua đêm bên ngoài, người khác miêu tả ngài đối xử tàn nhẫn với các vị thần, kẻ khác lại cho là bất công với con người, người khác lại xem ngài là kẻ quyến rũ những thanh niên quý tộc mà ngài bắt cóc bằng vũ lực — và thậm chí đó còn là những người họ hàng của ngài — người khác lại xem ngài là kẻ sát hại cha mình và là kẻ chinh phục vương quốc của người khác, và đó lại chính là vương quốc của cha ngài. Kết quả duy nhất của những câu chuyện như vậy là con người cảm thấy ít hổ thẹn hơn khi phạm tội nếu họ tin rằng các vị thần cũng phạm phải những hành động như thế. Thế nhưng dẫu cho hành vi này của các anh không làm tổn hại gì đến tôi, thì vì lợi ích của chính các anh, tôi khuyên các anh hãy tôn trọng đức hạnh: hãy tin những kẻ đã theo đuổi nàng lâu năm đang lớn tiếng kêu gọi rằng thứ mà họ theo đuổi là một thế lực hùng mạnh, và mỗi ngày lại càng tỏ ra hùng mạnh hơn. Hãy tôn kính nàng như cách các anh tôn kính các vị thần, và tôn kính những tín đồ của nàng như cách các anh tôn kính các tư tế của các vị thần; và bất cứ khi nào có bất kỳ sự đề cập nào về các văn bản thiêng liêng được thực hiện, *favete linguis* — hãy ban cho chúng tôi sự im lặng: từ ngữ này không bắt nguồn từ sự ưu ái, như hầu hết mọi người lầm tưởng, mà dùng để ra lệnh giữ im lặng, để các dịch vụ thần thánh có thể được cử hành mà không bị gián đoạn bởi bất kỳ lời nói mang điềm gở nào. Việc các anh được ra lệnh phải làm điều này là vô cùng cần thiết, để bất cứ khi nào có lời phát ngôn nào được cất lên từ tiên tri viện ấy, các anh có thể lắng nghe nó bằng sự chú ý và trong sự tĩnh lặng. Bất cứ khi nào có ai đánh một chiếc lục lạc đồng — thứ được sử dụng bởi người Ai Cập trong việc cử hành các nghi lễ của Isis — bất kỳ chuyên gia cào rách da thịt nào tự phủ lên cánh tay và bờ vai mình bằng máu từ những vết cắt nhẹ, bất cứ ai bò lê trên đầu gối vừa hú hét dọc theo đường phố, hoặc bất cứ lão già nào mặc áo vải lanh bước ra ban ngày với một cây đèn và một cành nguyệt quế rồi gào lên rằng một trong các vị thần đang nổi giận, các anh lại ùn ùn kéo đến vây quanh lão và lắng nghe những lời của lão, và mỗi người lại làm cho sự kinh ngạc của kẻ khác gia tăng thêm bằng cách tuyên bố rằng lão ta được thần linh truyền cảm hứng.

XXVII. Kìa! Từ nhà tù của mình — nơi mà bằng cách bước vào, ông đã tẩy sạch sự ô nhục và làm cho nó trở nên vĩ đại hơn bất kỳ viện nguyên lão nào — Socrates đang ngỏ lời với các anh rằng: "Sự điên rồ này của các anh là gì? Thái độ này là gì, đang đối đầu với cả thần linh lẫn con người, điều gì dẫn dắt các anh vu khống đức hạnh và xúc phạm sự thánh thiện bằng những lời cáo buộc đầy ác ý? Hãy ca ngợi những người tốt, nếu các anh có thể; nếu không, hãy phớt lờ họ trong im lặng: nếu thực sự các anh tìm thấy niềm vui trong sự lăng mạ xúc phạm này, hãy lao vào cấu xé lẫn nhau đi: bởi vì khi các anh cuồng nộ chống lại Thiên đàng, tôi không nói rằng các anh phạm tội báng bổ, mà là các anh đang lãng phí thời gian của chính mình. Tôi từng cung cấp cho Aristophanes chủ đề cho một vở kịch trào phúng: kể từ đó, toàn bộ đám đông các nhà soạn kịch hài đã biến tôi thành tấm bia cho sự mỉa mai đầy nọc độc của họ; đức hạnh của tôi thậm chí còn tỏa sáng rực rỡ hơn chính nhờ những đòn giáng được nhắm vào nó, bởi vì việc bị đưa ra trước công chúng và phơi bày trước sự cám dỗ mang lại lợi ích cho nó, và chẳng có ai hiểu được sự vĩ đại của nó hơn những kẻ đã từng dùng các cuộc tấn công để thử thách sức mạnh của nó. Độ cứng của đá flint chẳng có ai thấu hiểu tường tận cho bằng những kẻ đập vào nó. Tôi phơi mình trước mọi cuộc tấn công, giống như một hòn đá đơn độc trơ trọi giữa vùng biển nông cạn, nơi sóng gió chẳng bao giờ ngừng đập vào từ bất kỳ hướng nào chúng thổi tới, thế nhưng chúng không thể lay chuyển nó khỏi vị trí cũng không thể làm nó mòn đi, cho dù chúng có lao vào đập phá nó suốt bao nhiêu năm không dứt đi nữa. Cứ nhảy bổ vào tôi đi, cứ lao vào tôi đi, tôi sẽ đánh bại các anh bằng sự nhẫn nại chống chọi lại cuộc tấn công của các anh; bất cứ thứ gì va đập vào thứ vững chãi và bất khả chiến bại thì chỉ tự làm tổn thương chính nó bằng bạo lực của bản thân mà thôi. Do đó, hãy tìm kiếm một đối tượng mềm mại và dễ uốn để đâm thủng bằng những phi tiêu của các anh đi. Thế nhưng các anh còn có thời gian rảnh rỗi để dòm ngó những hành vi tội lỗi của người khác và ngồi vào ghế phán xử bất kỳ ai hay sao? Để hỏi tại sao triết gia này lại có ngôi nhà rộng rãi thế, hay triết gia kia lại có bữa tối ngon lành thế? Các anh săm soi những cái mụn nhọt của người khác trong khi bản thân các anh lại bị bao phủ bởi vô số những vết loét? Chẳng khác nào một kẻ đang bị bệnh ghẻ lở ăn mòn lại đi trỏ tay khinh miệt những nốt ruồi và mụn cóc trên cơ thể của những người đàn ông đẹp mã nhất. Cứ việc trách móc Plato vì đã đi tìm tiền bạc, trách móc Aristotle vì đã kiếm được nó, Democritus vì đã phớt lờ nó, Epicurus vì đã tiêu xài nó; cứ ném thẳng Phaedrus và Alcibiades vào mặt tôi đi — hỡi những kẻ đạt đến đỉnh cao của sự hoan lạc mỗi khi các anh chộp được cơ hội bắt chước những thói hư tật xấu của chúng tôi! Tại sao các anh không đảo mắt nhìn xung quanh mình để thấy những tai họa đang xé nát các anh thành từng mảnh từ mọi phía, có thứ tấn công các anh từ bên ngoài, có thứ đang thiêu đốt ngay trong lồng ngực của chính các anh? Dù các anh có mù mờ về vị trí của mình đến đâu đi nữa, thì nhân loại cũng chưa đến mức độ mà các anh có thể rảnh rỗi dùng cái lưỡi của mình để đi lăng mạ những kẻ bề trên."

XXVIII. Các anh không hiểu điều này, và mang trên mình một vẻ mặt không hề phù hợp với hoàn cảnh của bản thân, giống như rất nhiều kẻ đang ngồi trong rạp xiếc hay nhà hát mà không hề hay biết rằng ngôi nhà của họ đang chìm trong tang tóc; thế nhưng tôi, phóng tầm nhìn từ một vị trí cao ngất, có thể nhìn thấy những cơn bão táp nào đang đe dọa các anh, và sẽ trút xuống thành những trận cuồng phong đổ ập lên các anh muộn hơn một chút, hoặc đang sát ngay sườn các anh và chuẩn bị quét sạch mọi thứ các anh đang sở hữu. Chà, dẫu cho các anh hầu như không nhận thức được điều đó, thì chẳng phải ngay lúc này đây đang có một cơn bão cuồng phong xoáy tròn làm lẫn lộn tâm trí các anh, khiến các anh vừa tìm kiếm vừa né tránh chính xác những điều giống hệt nhau, lúc thì nâng chúng lên cao lúc thì đập mạnh chúng xuống dưới sâu đó sao? . . . . . .