Như vậy, để thiết lập một nhà nước, dường như tất cả, hoặc ít ra là phần lớn những chi tiết này cần phải được bàn thảo và tra vấn kỹ lưỡng; đồng thời đức hạnh và giáo dục có quyền chính đáng nhất được xem là phương tiện thiết yếu để mang lại hạnh phúc cho công dân, như chúng ta đã nói. Vì những kẻ ngang nhau ở một phương diện nào đó không vì thế mà ngang nhau trong mọi việc, và những kẻ không ngang nhau ở một phương diện cũng không vì thế mà bất bình đẳng trong tất cả, nên suy ra rằng mọi chính quyền được thiết lập trên một nguyên tắc giả định điều đó đều là sai lầm.

Chúng ta đã nói rằng tất cả các thành viên trong cộng đồng sẽ tranh giành nhau các chức vụ của nhà nước; và xét ở một số phương diện thì điều đó là chính đáng, nhưng xét tổng thể thì không; chẳng hạn, tầng lớp giàu có tranh giành vì họ sở hữu điền sản lớn nhất, và quyền tối thượng đối với đất đai thuộc về cộng đồng; lại thêm vì lòng trung thành của họ nhìn chung là đáng tin cậy nhất. Những người tự do và dòng dõi danh giá cũng sẽ tranh chấp vị trí với nhau trên cơ sở gần như bình đẳng; bởi những kẻ sau có quyền được tôn trọng như công dân hơn là những kẻ vô danh tiểu tốt, vì dòng dõi hiển hang ở đâu cũng rất được trọng vọng: và cũng chẳng phải là một kết luận sai lầm khi cho rằng hậu duệ của những người đức hạnh bản thân họ cũng sẽ là người đức hạnh; bởi dòng dõi cao quý chính là nguồn cội của đức hạnh đối với những kẻ có gia thế: cũng vì lý do ấy, chúng ta có quyền nói rằng đức hạnh có quyền cất lên tiếng nói của mình. Chẳng hạn, công lý là một đức hạnh, và nó thiết yếu đối với xã hội đến mức mọi đức hạnh khác đều phải nhường bước trước nó.

Giờ đây, hãy xem đông đảo quần chúng có những lý lẽ gì để trưng ra bảo vệ cho phe mình chống lại thiểu số; và họ có thể lập luận rằng, khi được xem xét gộp chung lại với nhau, họ mạnh mẽ hơn, giàu có hơn và tốt đẹp hơn những kẻ kia. Nhưng nếu có lúc nào đó tất cả những hạng người ấy cùng sinh sống trong [1283b] một thành phố, ý tôi là những kẻ thiện lương, giàu có, danh giá cũng như đông đảo quần chúng vốn thường cấu thành nên cộng đồng, thì tôi hỏi rằng, khi ấy liệu có lý do gì để tranh chấp xem ai kẻ nên cai trị hay không? Bởi trong mọi cộng đồng mà chúng ta đã đề cập, không hề có sự tranh chấp về việc quyền lực tối cao nên được đặt ở đâu; vì những kẻ này khác biệt nhau ra sao, thì những kẻ nắm giữ quyền lực đó cũng khác biệt như vậy; chẳng hạn trong một nhà nước thì người giàu hưởng đặc quyền ấy, trong nhà nước khác thì là những kẻ có công trạng, và cứ thế, mỗi bên theo tập tục riêng của mình. Tuy nhiên, hãy xem xét phải làm gì khi tất cả những hạng người này tình cờ cùng một lúc sinh sống trong cùng một thành phố. Nếu số lượng người đức hạnh là vô cùng ít ỏi, thì khi nào chúng ta sẽ phải hành xử ra sao? Liệu chúng ta có nên ưu ái những người đức hạnh vì năng lực của họ, nếu họ có khả năng cai quản thành phố? Hay số lượng của họ phải đông đảo đến mức gần như cấu thành nên toàn bộ nhà nước?

Cũng có một sự hoài nghi xung quanh quyền đòi hỏi của tất cả những ai mưu cầu các tước vị cai trị của nhà nước: bởi những kẻ dựa nền tảng quyền lực ấy vào tài sản hay gia thế chẳng có nổi một lời lẽ nào chính đáng để biện hộ cho mình; vì hiển nhiên theo nguyên tắc của họ, nếu bất kỳ một cá nhân nào được tìm thấy là giàu có hơn tất cả những kẻ còn lại, thì quyền cai trị toàn bộ những kẻ ấy sẽ thuộc về một cá nhân duy nhất này một cách hoàn toàn chính đáng. Tương tự như vậy, một kẻ có gia thế tốt nhất sẽ đòi hỏi quyền ấy từ tay những kẻ đang tranh chấp vấn đề dựa trên công trạng gia thế: và có lẽ trong một chế độ đầu sỏ, sự tranh chấp tương tự cũng có thể nảy sinh trên phương diện đức hạnh, nếu có một kẻ ưu tú hơn tất cả những người đức hạnh khác cùng chung sống trong một cộng đồng; suy luận tương tự cho thấy có vẻ thật công bằng khi kẻ đó nên nắm giữ quyền lực tối cao. Và dựa trên nguyên tắc này, trong khi đông đảo quần chúng cho rằng họ phải nắm giữ quyền chỉ huy tối cao bởi họ hùng mạnh hơn thiểu số, thì nếu có một hoặc nhiều kẻ, dẫu chỉ là một số ít, được tìm thấy là mạnh mẽ hơn chính họ, thì những kẻ ấy đáng được nắm giữ quyền lực đó hơn là họ.

Tất cả những điều này dường như làm rõ một điều rằng, không một nguyên tắc nào trong số những nguyên tắc mà những kẻ này dùng để đặt nền móng cho quyền lực tối cao của họ là có cơ sở chính đáng; và rằng hết thảy mọi người đều phải phục tùng họ: bởi đối với những kẻ đòi hỏi quyền lực ấy như một thứ thuộc về đức hạnh hoặc tài sản của họ, họ hoàn toàn có thể đưa ra một vài phản đối chính đáng; vì chẳng có gì ngăn cản được việc đôi khi quần chúng đông đảo có thể tốt hơn hoặc giàu có hơn thiểu số, không phải dưới tư cách cá nhân, mà dưới tư cách là một tập thể.

Đối với mối nghi ngờ mà một số người đã nêu ra và phản đối, chúng ta có thể trả lời theo cách này: đó là việc liệu một nhà lập pháp, kẻ muốn thiết lập một hệ thống luật pháp hoàn hảo nhất, nên nhắm đến lợi ích của phần ưu tú trong số các công dân, hay của đông đảo quần chúng, trong những hoàn cảnh mà chúng ta đã đề cập? Sự chính trực của bất kỳ vật gì nằm ở sự công bằng của nó; do đó, điều gì vừa vặn công bằng thì sẽ mang lại lợi ích cho toàn bộ nhà nước và cho từng thành viên của nhà nước ấy một cách chung nhất.

Giờ đây, nhìn chung, một công dân là kẻ vừa chia sẻ quyền cai trị lại vừa lần lượt tuân theo việc bị trị; [1284a] quả thực, điều kiện của họ có sự khác biệt ở các nhà nước khác nhau: nhà nước tốt nhất là nơi một con người có khả năng lựa chọn và kiên định theo đuổi con đường đức hạnh trong suốt cuộc đời mình, cả trong đời sống công lẫn đời sống tư. Nhưng nếu có một cá nhân, hoặc một số rất ít cá nhân, nổi trội bởi một mức độ đức hạnh phi thường đến mức chưa đủ để cấu thành một nhà nước dân sự, sao cho đức hạnh của quần chúng, hoặc năng lực chính trị của họ, quá ư kém cỏi nếu đem ra so sánh với những kẻ ấy, trong trường hợp có từ hai kẻ trở lên; hoặc nếu chỉ có một kẻ, thì so với một mình hắn mà thôi; những kẻ như vậy không nên được xem là một phần của thành phố; bởi sẽ là bất công khi đánh giá họ ngang hàng với những kẻ quá ư thấp kém về đức hạnh và năng lực chính trị đến mức họ trông giống như một vị thần giữa loài người. Từ đó hiển nhiên cho thấy một hệ thống luật pháp phải được tính toán cho những kẻ bình đẳng với nhau về bản chất và quyền lực. Do đó, những con người ấy không phải là đối tượng của luật pháp; bởi tự bản thân họ đã là luật pháp: và sẽ là một điều lố bịch nếu bất kỳ ai cố gắng trói buộc họ vào những hình phạt của luật pháp; vì có lẽ họ có thể nói những điều mà Antisthenes kể rằng loài sư tử đã nói với loài thỏ khi chúng đòi được đối xử bình đẳng và chia sẻ quyền lực cai trị với loài sư tử. Và chính vì lý do này mà các nhà nước dân chủ đã thiết lập chế độ đày ải bằng vỏ sò; dường như sự bình đẳng là mục tiêu tối thượng trong chính quyền của họ. Vì lý do ấy, họ buộc tất cả những kẻ nổi trội về quyền lực, tài sản, các mối quan hệ giao thiệp, hoặc bất kỳ nguyên nhân nào khác có thể mang lại cho họ trọng lượng quá lớn trong chính quyền, phải khuất phục trước hình thức đày ải ấy, và rời khỏi thành phố trong một khoảng thời gian nhất định; giống như những câu chuyện thần thoại thuật lại về cách các Argonaut đối xử với Hercules, khi họ từ chối không cho ông đi cùng trên con thuyền Argo chỉ vì lòng dũng cảm vượt trội của ông. Vì lý do ấy, những kẻ căm ghét chế độ bạo chúa và chỉ trích lời khuyên mà Periander từng dành cho Thrasybulus không được phép nghĩ rằng lời khuyên ấy hoàn toàn không có lý lẽ để biện hộ; bởi câu chuyện kể lại rằng Periander chẳng đáp lời sứ giả về công việc mà ông được thỉnh vấn, mà thay vào đó lại chặt đứt những ngọn lúa trồi lên cao hơn hẳn so với những ngọn khác, qua đó san bằng toàn bộ cánh đồng; để rồi người sứ giả, chẳng hề hay biết nguyên nhân của việc mình vừa chứng kiến, liền thuật lại sự việc cho Thrasybulus, kẻ qua đó ngầm hiểu rằng mình phải tiêu diệt toàn bộ những nhân vật chủ chốt trong thành phố. Điều này không chỉ hữu ích cho riêng bọn bạo chúa; và cũng chẳng phải chỉ có mỗi bọn bạo chúa mới làm thế; bởi hành động tương tự cũng được thực hành ở cả các chế độ đầu sỏ lẫn dân chủ: vì chế độ đày ải bằng vỏ sò mang một quyền lực xấp xỉ tương đương, thông qua việc kìm hãm và trục xuất những kẻ quá ư quyền thế; và điều được thực hiện ở một thành phố cũng được thực hiện bởi những kẻ nắm giữ quyền lực tối cao ở các nhà nước riêng lẻ; như cách người Athen đã làm đối với người Samia, người Chios và người Lesbos; bởi khi họ bất ngờ giành được quyền bá chủ trên toàn cõi Hy Lạp, họ đã đặt các nhà nước khác dưới ách thần phục, bất chấp những hiệp ước vẫn đang tồn tại giữa họ với nhau. Nhà vua xứ Ba Tư cũng rất thường xuyên khuất phục người Media và người Babylon khi họ tỏ ra kiêu ngạo dựa trên quyền lực cũ của mình: [1284b] và đây là một nguyên tắc mà bất kỳ chính quyền nào cũng luôn dán mắt vào; ngay cả những chính quyền được quản lý tốt nhất lẫn những nơi không được như vậy đều làm thế; nhóm trước vì lợi ích riêng tư, nhóm sau vì lợi ích công cộng.

Điều tương tự cũng có thể nhận thấy ở các nghệ thuật và khoa học khác; chẳng hạn một họa sĩ sẽ không bao giờ vẽ một con vật với cái chân to một cách bất cân xứng, dẫu cho ông ta có vẽ nó đẹp đến kinh ngạc đi chăng nữa; người đóng tàu cũng sẽ không làm phần mũi hay bất kỳ bộ phận nào khác của con thuyền lớn hơn mức cần thiết; và người trưởng dàn nhạc cũng sẽ không cho phép bất kỳ kẻ nào cất giọng to hơn và hay hơn những người khác được hát hòa giọng cùng họ. Do đó, chẳng có lý do gì mà một vị quân vương lại không thể hành động hòa hợp với các nhà nước tự do nhằm củng cố quyền lực của chính mình, nếu những nhà nước ấy cũng làm điều tương tự vì lợi ích của cộng đồng tương ứng của họ; vì lý do đó, khi có bất kỳ sự khác biệt rõ rệt nào trong quyền lực của các công dân, lý do đặt nền móng cho chế độ đày ải bằng vỏ sò sẽ trở nên hoàn toàn chính đáng về mặt chính trị; nhưng tốt hơn hết là nhà lập pháp nên thiết lập nhà nước của mình ngay từ ban đầu sao cho không cần đến phương thuốc chữa cháy này; còn nếu theo thời gian mà một sự bất tiện như vậy nảy sinh, thì hãy cố gắng khắc phục nó bằng một sự điều chỉnh tương tự. Không phải là chế độ ấy đã được sử dụng đúng mục đích của nó: bởi nhiều kẻ chẳng màng đến lợi ích của cộng đồng tương ứng, mà lại biến hình thức đày ải bằng vỏ sò thành một thứ vũ khí nằm trong tay các phe phái nổi dậy.

Do đó, hiển nhiên là trong những chính quyền đồi bại, điều đó một phần là chính đáng và hữu ích cho cá nhân, dường như cũng rõ ràng rằng nó không hoàn toàn chính đáng: bởi trong một nhà nước được cai trị tốt, có thể nảy sinh rất nhiều nghi vấn về việc sử dụng nó, không phải vì sự vượt trội mà một người nào đó có được về sức mạnh, tài sản hay các mối quan hệ: mà là khi sự vượt trội ấy nằm ở đức hạnh, thì khi đó phải làm sao? Bởi dường như việc tống cổ và đày ải một con người như thế là không đúng đắn; việc cai trị hắn cũng chẳng đúng nốt, vì điều đó chẳng khác nào mong muốn được chia sẻ quyền lực với thần Jupiter và cai trị ngài: khi ấy chẳng còn cách nào khác ngoài điều vốn dĩ có vẻ rất tự nhiên, đó là tất cả mọi người hãy lặng lẽ khuất phục trước sự cai trị của những kẻ sở hữu đức hạnh siêu việt ấy, và hãy để họ vĩnh viễn làm vua ở các nhà nước riêng lẻ.