Vì mọi cộng đồng chính trị đều bao gồm những kẻ cai trị và những người bị trị, chúng ta hãy xem xét liệu trong suốt cuộc đời họ, họ nên là cùng một người hay là những người khác nhau; bởi vì hiển nhiên là phương thức giáo dục phải được điều chỉnh cho phù hợp với sự phân biệt này. Nay, nếu một người khác biệt với người khác nhiều đến mức, như chúng ta tin tưởng, các vị thần và anh hùng khác biệt với loài người: trước hết, họ vượt trội hơn hẳn về thể xác; và thứ hai, về tâm hồn; sao cho sự vượt trội của những kẻ cai trị đối với những người bị trị có thể hiển hiện rõ ràng không còn nghi ngờ gì nữa, thì chắc chắn rằng sẽ tốt hơn cho một bên là luôn luôn cai trị, còn bên kia là luôn luôn bị trị: nhưng, vì điều này không dễ đạt được, và các vị vua không vượt trội hơn những kẻ họ cai trị như Scylax đã cho chúng ta biết họ ở Ấn Độ, rõ ràng là vì nhiều lý do, tất cả mọi người đều cần phải có lúc cai trị và có lúc bị trị: bởi vì thật công bằng khi những người bình đẳng với nhau nên có mọi thứ như nhau; và thật khó để một quốc gia được thành lập trên sự bất công có thể tồn tại lâu dài; vì tất cả những kẻ trong nước có mong muốn đổi mới sẽ liên kết với những kẻ đang chịu sự cai trị của phần còn lại, và số lượng của họ trong nhà nước sẽ lớn đến mức các nhà cầm quyền không thể nào áp đảo được họ. Nhưng việc những kẻ cai trị phải vượt trội hơn những người bị trị là điều không phải bàn cãi; do đó nhà lập pháp phải cân nhắc xem điều này nên diễn ra như thế nào, và làm thế nào để sắp xếp sao cho mọi người đều có phần chia sẻ bình đẳng trong việc điều hành quản lý. Nay, đối với vấn đề này, trước hết người ta sẽ nói rằng chính tự nhiên đã định hướng cho sự lựa chọn của chúng ta, khi bày tỏ chính điều tương tự qua việc tạo ra một số người trẻ tuổi, số khác lớn tuổi: những người đi đầu thì nên vâng lời, còn những người sau thì nên chỉ huy; bởi vì khi còn trẻ, chẳng ai cảm thấy khó chịu khi mình ở dưới quyền cai trị, hay nghĩ rằng mình quá tài giỏi để phải chịu điều đó; nhất là khi họ cân nhắc rằng bản thân mình cũng sẽ nhận được những tôn kính y hệt như những gì họ đang trao đi khi họ đến độ tuổi thích hợp. Ở một vài phương diện, phải thừa nhận rằng kẻ cai trị và người bị trị là một, nhưng ở những phương diện khác thì họ lại khác nhau; do đó giáo dục của họ [1333a] thiết tưởng cũng phải có điểm giống nhau, có điểm khác biệt: như người ta vẫn nói, rằng một kẻ cai trị giỏi sẽ là kẻ trước tiên đã học được cách vâng lời. Giờ đây, trong các hình thức cai trị, như chúng ta đã nói, một số được thiết lập vì lợi ích của kẻ ra lệnh; số khác vì lợi ích của kẻ vâng lời; thuộc loại thứ nhất là mối quan hệ giữa chủ nhân và tôi tớ; thuộc loại thứ hai là mối quan hệ giữa những người tự do với nhau. Nay, có những mệnh lệnh khác nhau không phải ở công việc, mà ở mục đích được hướng tới đằng sau đó; vì lý do này, nhiều công việc, thậm chí mang tính chất nô lệ, không có gì là hổ thẹn đối với những thanh niên tự do khi phải thực hiện; bởi vì nhiều việc được sai làm không hẳn mang bản chất cao cả hay đê hèn, mà tùy thuộc vào mục đích được hướng tới và lý do vì sao chúng được đảm nhận. Vì vậy, một khi chúng ta đã xác định rằng phẩm hạnh của một công dân tốt và một nhà cai trị tốt cũng chính là phẩm hạnh của một con người tốt; và rằng bất cứ ai trước khi ra lệnh đều phải học cách vâng lời trước tiên, thì nhiệm vụ của nhà lập pháp là phải suy tính làm sao để các công dân của mình trở thành những con người lương thiện, nền giáo dục nào là cần thiết cho mục đích đó, và mục tiêu cuối cùng của một cuộc sống tốt đẹp là gì. Linh hồn của con người có thể được chia thành hai phần: phần có lý trí trong mình, và phần không có lý trí nhưng có khả năng tuân theo mệnh lệnh của lý trí; và dựa trên các đức tính của hai phần này mà một người được gọi là tốt: nhưng đối với những đức tính vốn là cứu cỗi đích thực, sẽ không khó để những ai áp dụng sự phân chia mà tôi vừa nêu có thể đưa ra quyết định; bởi vì phần thấp kém luôn phục vụ cho phần cao cấp hơn; điều này hiển hiện rõ ràng không kém trong các tác phẩm nghệ thuật cũng như trong tự nhiên; nhưng phần có lý trí mới là phần cao cấp. Bản thân lý trí cũng được chia thành hai phần, theo cách chúng ta thường phân chia: lý thuyết và thực hành; do đó sự phân chia này dường như cũng là điều cần thiết cho phần này; sự tương tự tương tự cũng đúng đối với các hành động; trong số đó, những hành động có bản chất cao cả hơn phải luôn được lựa chọn bởi những ai có đủ khả năng; bởi vì điều đó luôn là điều đáng khao khát nhất đối với bất kỳ ai để đạt được những mục đích tốt đẹp nhất. Nay cuộc đời được chia thành lao động và nghỉ ngơi, chiến tranh và hòa bình; và những mục tiêu của việc chúng ta làm một phần là cần thiết và hữu ích, một phần là cao thượng; và chúng ta nên dành sự ưu tiên cho những điều này giống như cách chúng ta đối xử với các phần khác nhau của linh hồn và hành động của nó, chẳng hạn chiến tranh là để đạt được hòa bình; lao động là vì nghỉ ngơi; và cái hữu ích là vì cái cao thượng. Do đó, một nhà chính trị soạn thảo ra một bộ luật phải mở rộng tầm nhìn của mình đến mọi thứ; các phần khác nhau của linh hồn và hành động của chúng; đặc biệt là đến những điều có bản chất và mục đích cao cả hơn; và theo cách tương tự, đến cuộc sống của con người cùng các hành động khác nhau của họ.

Họ phải được rèn luyện để sẵn sàng cho cả lao động lẫn chiến tranh, nhưng thích hợp hơn [1333b] là cho sự nghỉ ngơi và hòa bình; đồng thời cũng phải làm những gì cần thiết và hữu ích, nhưng ưu tiên hơn cho những gì tốt đẹp và cao cả. Chính những mục tiêu đó là cái đích mà việc giáo dục trẻ em cũng như tất cả thanh thiếu niên cần hướng tới. Tất cả các quốc gia Hy Lạp hiện nay có vẻ được cai trị tốt nhất, và những nhà lập pháp đã đặt nền móng cho các quốc gia đó, dường như đã không định hình thể chế chính trị của họ với cái nhìn hướng về mục đích cao cả nhất, hay hướng tới mọi đức tính trong luật pháp và nền giáo dục của họ; mà thay vào đó lại hăng hái chú tâm đến những gì mang tính hữu ích và sinh lợi; và gần như có cùng quan điểm với họ là một số người gần đây đã viết sách, những kẻ qua việc ca ngợi nhà nước Lacedaemonia đã cho thấy họ đồng tình với dụng ý của nhà lập pháp khi biến chiến tranh và chiến thắng thành mục đích cai trị của ông ta. Nhưng điều này trái ngược với lý trí biết bao, điều đó dễ dàng được chứng minh bằng lý lẽ, và thực tế cũng đã chứng minh điều đó (nhưng vì đa số mọi người đều khao khát có được quyền lực thống trị rộng lớn, để họ có thể nắm giữ mọi thứ đáng mơ ước với số lượng dồi dào hơn; nên Thibron và những kẻ khác viết về nhà nước đó dường như ca ngợi nhà lập pháp của họ vì đã mang lại cho họ quyền lực thống trị rộng lớn bằng cách không ngừng tôi luyện họ trước mọi hiểm nguy và gian khổ): vì thật hiển nhiên, một khi người Lacedaemonia nay không còn hy vọng nắm giữ quyền lực tối cao trong tay mình nữa, thì họ chẳng lấy gì làm hạnh phúc, và nhà lập pháp của họ cũng chẳng khôn ngoan gì. Thật nực cười làm sao, khi họ duy trì sự tuân thủ luật pháp và không ai phản đối việc bị cai trị bởi những luật lệ ấy, thì họ lại đánh mất đi phương tiện để trở thành những kẻ đáng kính trọng; nhưng những kẻ này không hiểu thấu đáo rằng hình thức chính trị nào mới là thứ đáng lẽ phải mang lại vinh quang cho nhà lập pháp; bởi vì nền cai trị của những người tự do cao quý hơn quyền lực chuyên chế, và phù hợp với đức tính hơn nhiều. Hơn nữa, một thành phố không nên được coi là hạnh phúc, và nhà lập pháp cũng không nên được ca tụng, chỉ vì ông ta đã huấn luyện người dân chinh phục những láng giềng xung quanh; bởi vì trong điều kiện đó ẩn chứa một bất lợi lớn: vì rõ ràng là dựa trên nguyên tắc này, mọi công dân nếu có thể sẽ tìm cách thu vén quyền lực tối cao ngay tại thành phố của chính mình; tội ác mà người Lacedaemonia từng cáo buộc Pausanias, mặc dù ông ta được hưởng những vinh tước vô cùng to lớn.

Những lý lẽ và luật lệ như thế không mang tính chính trị, chẳng có ích lợi gì và cũng chẳng đúng đắn chút nào: nhưng một nhà lập pháp phải thấm nhuần vào tâm trí con người những đạo luật hữu ích nhất cho họ, ở cả cương vị công cộng lẫn riêng tư. Việc huấn luyện người dân thích nghi với chiến tranh, ngõ hầu họ có thể biến những kẻ kém cỏi hơn thành nô lệ, không nên là điều bận tâm của nhà lập pháp; mà phải làm sao để chính họ không bị kẻ khác biến thành nô lệ. Trong [1334a] bước tiếp theo, ông ta nên quan tâm đến việc mục tiêu cai trị của mình là sự an toàn của những kẻ thuộc quyền, chứ không phải là sự chuyên chế trùm lên tất cả; thứ ba là, chỉ những kẻ hoàn toàn thích hợp mới phải làm nô lệ. Quả thực, lý trí cùng với kinh nghiệm đã cho thấy rằng mọi sự chú tâm mà nhà lập pháp dành cho vấn đề chiến tranh, cùng tất cả các quy tắc khác mà ông ta đặt ra, đều phải hướng tới mục tiêu là sự nghỉ ngơi và hòa bình; bởi vì hầu hết các quốc gia (mà chúng ta thường thấy) được gìn giữ nhờ chiến tranh; nhưng ngay khi họ đã giành được quyền lực tối cao đối với những kẻ xung quanh, họ lại tự hủy hoại chính mình; bởi vì trong thời bình, giống như một thanh gươm, họ đánh mất đi độ sáng bóng của mình: lỗi lầm đó thuộc về nhà lập pháp, kẻ chưa từng dạy cho họ cách thức để tận hưởng sự bình yên.