“Không ai biết trước điều gì sẽ xảy ra.
Đừng phí hoài thời gian bận tâm về điều đó.
Hãy làm những điều tuyệt vời nhất trong khả năng của mình.
Cố gắng làm việc ấy mỗi ngày.
Chỉ như vậy là đủ.”
— Laurie Anderson
Mỗi khi ai đó nói với tôi về “hành trình sáng tạo”, tôi đều cảm thấy vô cùng kỳ cục.
Nó quá đỗi hài hước. Quá đỗi to tát.
Hành trình sáng tạo duy nhất mà tôi từng thực hiện là quãng đường chừng 3m từ cửa sau tới phòng làm việc trong ga-ra. Tôi thường ngồi bên bàn, nhìn chằm chằm vào mảnh giấy trống trơn và nghĩ: “Chẳng phải ngày hôm qua mình vừa làm việc này hay sao?”
Trong những lúc sáng tạo nghệ thuật, tôi không cảm thấy mình là Odysseus1. Có lẽ tôi thấy mình giống Sisyphus2 ngày ngày lăn đá lên đỉnh núi thì đúng hơn. Khi làm việc, tôi cũng không coi mình là Luke Skywalker trong Star Wars mà thấy mình chẳng khác nào Phil Connors trong phim Groundhog Day (tạm dịch: Ngày chuột chũi) mới đúng.
1 Theo Thần thoại Hy Lạp, Odysseus là vua của xứ Ithaca, nổi tiếng là một người thông thái, khôn ngoan và luôn biết ứng biến.
2 Trong thần thoại Hy Lạp, Sisyphus là vua của Ephyra, bị trừng phạt vì sự tự cao tự đại và gian dối của mình khi phải lăn một tảng đá lớn lên đồi rồi mặc nó lăn xuống khi gần đỉnh và lặp lại hành động này mãi mãi.
Dành cho những ai chưa từng xem bộ phim này hoặc từng xem nhưng không còn nhớ rõ, Groundhog Day là một bộ phim hài, được sản xuất vào năm 1993 với nhân vật chính Bill Murray (do Phil Connors thủ vai), một phát thanh viên dự báo thời tiết bị mắc kẹt trong vòng lặp thời gian. Mỗi ngày anh thức dậy đều là ngày 2 tháng 2 – Ngày chuột chũi ở Punxsutawney, Pennsylvania, quê hương của chú chuột chũi nổi tiếng Punxsutawney Phil với tài dự đoán liệu mùa đông có kéo dài thêm sáu tuần không nhờ vào việc chú ta nhìn thấy bóng của mình hay không. Phil không ưa gì Punxsutawney, thị trấn này đối với anh chẳng khác gì hỏa ngục. Anh thử mọi cách có thể nhưng không tài nào thoát khỏi thị trấn và cũng không thể sang được ngày 3 tháng 2. Đối với Phil, mùa đông dường như kéo dài vô tận. Dù anh có làm gì đi chăng nữa, mỗi ngày anh vẫn thức dậy trên chiếc giường cũ để đối mặt với ngày 2 tháng 2.
Trong giây phút tuyệt vọng, Phil đã tìm đến những kẻ say xỉn ở quán bar và hỏi họ: “Anh sẽ làm gì nếu bị mắc kẹt ở một nơi mà ngày nào cũng y hệt nhau, còn anh thì chẳng thể làm gì để thay đổi nó?”
Đó là câu hỏi mà Phil phải trả lời để phát triển mạch phim, nhưng đồng thời cũng là câu hỏi chúng ta cần trả lời để tiếp tục tiến bước.
Tôi cho rằng cách bạn trả lời câu hỏi này chính là nghệ thuật của bạn.
Tôi không phải là người đầu tiên đề xuất rằng Groundhog Day có lẽ là truyện ngụ ngôn tuyệt vời nhất thời nay. Harold Ramis, đạo diễn và đồng biên kịch của bộ phim, cho biết ông nhận được vô số thư từ của các linh mục, giáo sĩ và tu sĩ – tất cả đều ca ngợi thông điệp mà bộ phim truyền tải và cho rằng nó phục vụ cho đức tin của họ. Nhưng tôi nghĩ, bộ phim liên quan nhiều hơn tới những người làm công việc sáng tạo.
Lý do là thế này: Cuộc sống sáng tạo không đi theo đường thẳng. Nó không thể đi thẳng một đường từ điểm A đến điểm B, mà giống như một vòng lặp, hoặc vòng xoắn ốc, tại đó bạn không ngừng quay trở lại điểm khởi đầu sau mỗi dự án. Cho dù bạn thành công đến đâu, thành tích đạt được rực rỡ thế nào, bạn sẽ không bao giờ thực sự “đến đích”. Ngoài cái chết, không có vạch kết thúc hoặc sự nghỉ hưu dành cho người sáng tạo. Nhạc sĩ Ian Svenonius từng viết: “Dù bạn có đạt được thành tựu vĩ đại, vẫn sẽ có một ai đó để ý và hỏi: ‘Tiếp theo là gì?’”
Những nghệ sĩ tràn đầy năng lượng mà tôi biết luôn có lời giải cho câu hỏi đó, vì họ đã tìm ra cách thức hằng ngày – một khuôn mẫu bảo vệ họ khỏi thành công, thất bại và cả sự hỗn loạn của thế giới bên ngoài. Họ xác định rõ ràng tất cả những điều mình muốn đầu tư thời gian và bất chấp mọi thứ để làm việc đó mỗi ngày. Cho dù sản phẩm mới nhất của họ bị từ chối, bị phớt lờ hay được đón nhận, họ vẫn sẽ thức dậy vào sáng hôm sau và làm việc cần làm.
Chúng ta có quá ít quyền kiểm soát đối với cuộc sống của mình. Điều duy nhất chúng ta thực sự có thể làm là phân bổ thời gian trong ngày như thế nào. Điều đó nghe chẳng khác gì thời khóa biểu trong doanh trại quân đội. Nhưng tôi nghĩ việc tốt nhất bạn cần làm nếu muốn theo đuổi nghệ thuật là giả vờ như mình đang đóng vai chính trong bộ phim Groundhog Day phiên bản mới: ngày hôm qua đã kết thúc, ngày mai có lẽ sẽ không bao giờ đến, chỉ có ngày hôm nay và những gì bạn có thể làm.
“Bất cứ ai cũng có thể chiến đấu trong những trận chiến chỉ diễn ra trong một ngày” – đó là câu mở đầu của đoạn trích trong cuốn Twenty-Four Hours a Day (tạm dịch: 24 giờ một ngày) của Richmon Walker, cuốn sách viết về tác động của thiền trong việc giúp người nghiện rượu cai nghiện. “Chỉ khi bạn và tôi phải mang thêm hai gánh nặng bất di bất dịch khủng khiếp – ngày hôm qua và ngày mai – chúng ta mới gục ngã.”
“Trải nghiệm của ngày hôm nay không khiến người ta phát điên, mà là sự hối tiếc hay cay đắng với điều gì đó đã xảy ra ngày hôm qua hoặc nỗi sợ hãi với những gì sẽ tới ngày mai. Do đó, chúng ta hãy cố gắng hết sức để sống trọn vẹn mỗi ngày.”
Hành trình sáng tạo không phải là việc đăng quang vương vị chiến thắng và sống hạnh phúc mãi mãi về sau. Sáng tạo thực sự là hành trình mà bạn thức dậy mỗi sáng với hàng tá việc phải làm, giống như Phil.
“Cách chúng ta sống từng ngày chính là cách chúng ta sống cả cuộc đời.”
— Annie Dillard