Luôn có những ngày suôn sẻ và những ngày tồi tệ. Những ngày mà bạn cảm thấy tràn đầy cảm hứng và những ngày bạn chỉ muốn “nhảy cầu”. (Và có những ngày mà bạn chẳng thể phân biệt được là suôn sẻ hay tồi tệ.)
Lịch trình sẽ giúp bạn vượt qua một ngày dài và tận dụng nó tối đa. Annie Dillard đã nhận xét: “Lịch trình bảo vệ bạn khỏi sự hỗn loạn và các tình huống bất ngờ. Nó giống như tấm lưới cho những ngày ra khơi.” Nếu bạn không biết phải làm gì tiếp theo, lịch trình sẽ gợi ý cho bạn.
Khi bạn không có nhiều thời gian, lịch trình sẽ giúp bạn biến khoảng thời gian eo hẹp đó trở nên giá trị. Còn nếu bạn có quá nhiều thời gian, lịch trình sẽ đảm bảo bạn không lãng phí nó. Tôi viết trong khi vẫn duy trì “nghề tay phải”, có lúc thì chỉ ở nhà và viết, thậm chí còn viết trong khi chăm sóc lũ trẻ. Bí quyết để có thể viết trong mọi hoàn cảnh là lên lịch trình và tuân thủ nó.
Trong cuốn sách Daily Rituals (tạm dịch: Nghi thức hằng ngày), tác giả Mason Currey đã phân loại thói quen hằng ngày của 161 cá nhân theo đuổi sự sáng tạo: khi họ thức dậy, khi họ làm việc, họ ăn gì, uống gì và nghỉ ngơi ra sao, vv.. Cuốn sách đã đem đến những góc nhìn thú vị trong hành vi con người. Đọc về thói quen của các nhà văn cứ giống như tham quan sở thú. Kafka nguệch ngoạc viết khi cả gia đình say ngủ. Plath thì viết vào buổi sáng trước khi lũ trẻ thức dậy. Balzac uống 50 tách cà phê mỗi ngày. Goethe ngửi những quả táo hỏng. Còn Steinbeck thì phải gọt 12 cây bút chì trước khi bắt đầu công việc.
Không thể phủ nhận niềm phấn khích khi đọc về các thói quen và nghi thức của những người làm công việc sáng tạo, nhưng rõ ràng là không có thói quen hoàn chỉnh, phổ quát nào cho công việc sáng tạo. Currey từng viết: “Thói quen hằng ngày là bộ sưu tập độc nhất vô nhị về sự thỏa hiệp, cưỡng chế và mê tín. Chúng được xây dựng thông qua thực nghiệm và phụ thuộc vào những điều kiện ngoại cảnh khác nhau.” Bạn không thể “mượn” lịch trình hằng ngày của một nghệ sĩ yêu thích và mong đợi nó hiệu quả với mình. Mỗi người mỗi ngày đều có vô vàn nhiệm vụ khác nhau – công việc, gia đình, đời sống xã hội – và mỗi cá nhân cũng có một tính cách khác nhau.
Để xây dựng lịch trình cho riêng mình, bạn phải dành thời gian quan sát ngày làm việc và tâm trạng của bản thân. Đâu là khoảng thời gian trống trong lịch trình? Bạn có thể loại bỏ những gì để có thêm thời gian? Bạn là chim sớm hay cú đêm? (Hiếm người nào tôi từng gặp yêu thích làm việc vào buổi chiều. “Tôi ghét khoảng thời gian ‘nửa nạc nửa mỡ’ này, không phải ngày cũng chẳng phải đêm,” Charles Dickens từng nói.) Liệu có nghi lễ hay hành động mê tín ngớ ngẩn nào khơi dậy cảm hứng sáng tạo trong bạn không? (Tôi viết những dòng này bằng một cây bút chì, được tô điểm sao cho giống một điếu thuốc lá và ngậm hờ trên môi.)
Tôi cho rằng đối với một số người, lịch trình nghiêm ngặt chẳng khác nào ngục tù. Nhưng chẳng phải tất cả chúng ta, theo một nghĩa nào đó, đều “đang trong thời gian thi hành án” hay sao? Hồi Lil Wayne ngồi tù, tôi thấy mình ghen tị với lịch trình hằng ngày của anh ấy, bao gồm thức dậy lúc 11 giờ sáng, uống cà phê, gọi điện thoại, tắm rửa, đọc thư của người hâm mộ, ăn trưa, viết nhạc, ăn tối, tập thể dục, nghe radio, đọc sách và ngủ. “Này, anh cá là mình có thể viết cả tá sách nếu bị nhốt trong tù,” tôi nói đùa với vợ như vậy. (Trong lần đến thăm nhà tù Alcatraz, tôi thực sự nghĩ đây sẽ là địa điểm hoàn hảo cho nhà văn. Quang cảnh tại đó mới tuyệt vời làm sao!)
Một chút giam cầm – nếu bạn tự mình đặt ra – hoàn toàn có thể giải phóng bạn. Thay vì hạn chế, lịch trình mang lại sự tự do bằng cách bảo vệ bạn khỏi những biến động của cuộc sống và giúp bạn tận dụng quỹ thời gian, năng lượng và tài năng hữu hạn của mình. Ngoài ra, lịch trình còn góp phần xây dựng những thói quen tốt, từ đó giúp bạn làm việc một cách tối ưu.
Suy cho cùng, tôi nghĩ việc mỗi ngày diễn ra tương tự nhau có thể khiến những ngày khác biệt thậm chí còn trở nên thú vị hơn. Sẽ chẳng có các phi vụ vượt ngục tuyệt đỉnh, và những lần trốn học đi chơi cũng sẽ chẳng hay ho đến vậy nếu bạn chưa từng đến trường.
Có gì trong lịch trình hằng ngày của bạn không quan trọng. Điều quan trọng là bạn thực sự có lịch trình hằng ngày. Vun đắp từng thói quen, tuân theo nó gần như mỗi ngày, thỉnh thoảng không làm theo đúng lịch trình để tạo tình huống bất ngờ và đưa ra điều chỉnh khi cần thiết.
“Những cơn chếnh choáng của tôi được lên lịch từ cả một năm trước.”
— John Waters