Tưởng niệm quá khứ — Xứ sở của bóng tối — Thời đại của Ptah-Hotep — Về cuốn sách — Chuyên luận của Ke'Gemni — Niên đại của bản thảo — Một nhà quý tộc Ai Cập — Ptah-Hotep là ai? — Những lời dạy của ông — Quan điểm về phụ nữ — Các vị thần Ai Cập — Những bản dịch trước đây — Cuốn sách cổ xưa nhất được biết đến

Có điều gì mà người ta có thể nói rằng,

Xem kìa, đây là điều mới lạ?

Nó vốn đã có từ thời cổ đại,

Tồn tại từ trước chúng ta.

Chẳng còn ai nhớ về những chuyện ngày xưa;

Và rồi cũng sẽ chẳng còn trí nhớ nào

Về những sự việc sẽ xảy ra

Đối với những kẻ đến sau.

Vào thời đại này, khi mọi sự vật và ký ức về quá khứ cuối cùng đã không chỉ trở nên lép vế trước những vấn đề và nhu cầu của hiện tại ngổn ngang, mà còn bị nhấn chìm bởi chúng, những con đường tri thức dẫn dắt ta đến những miền tưởng chừng xa vời khỏi các nhu cầu ấy lại ít nhiều bị xem nhẹ; và mục đích của những ai dấn bước theo những con đường đó bị coi là hoàn toàn lạc lõng trước những lợi ích thiết thực của đời sống. Điều này đúng nhất với ngành khảo cổ học, với việc nghiên cứu các thứ tiếng cổ xưa và kỳ lạ, cùng công cuộc tìm tòi những tư tưởng xa xưa về các vấn đề cao cả và luôn bức thiết; một công chúng hầu như chỉ đủ thời gian đọc tờ báo hằng ngày và cuốn tiểu thuyết hằng tuần của mình đã lên án — gần như gạt bỏ — chúng, cùng nhiều điều cao cả và kỳ diệu khác, là "phi thực tế", dẫu cho từ ngữ mơ hồ và sáo rỗng ấy mang ý nghĩa gì đi nữa.

Đối với những vấn đề thuộc về thời đại vô cùng xa xôi, liên quan đến những vùng đất từ vài nghìn năm trước, người ta thường cho rằng đó là lĩnh vực riêng biệt và đặc thù của các chuyên gia, những mọt sách khô khan, và những kẻ có bản chất con người ở mức tối thiểu không thể giảm bớt hơn được nữa. Người ta cho rằng sự hiểu biết về những chủ đề ấy — chứ không phải sự dốt đặc cán mai về chúng đang bao trùm khắp nơi — là điều đáng hổ thẹn, một thứ tài sản tai hại; nói một cách ngắn gọn, đề tài đó không chỉ vô ích (một tội lỗi nghiêm trọng) mà còn tẻ nhạt, và do đó thật đáng khinh bỉ. Đây là cách nhìn nhận thực tế của đại đa số công chúng, mặc dù vẫn có những người vì lợi ích của chính họ mà lên tiếng phản bác.

Do đó, khi tôi trình bày rằng một trong những tác phẩm được dịch ở đây có tuổi đời gần sáu nghìn năm, và tác phẩm kia chỉ kém năm trăm tuổi, có lẽ nhiều người sẽ coi đây là lý do đầy đủ để không đọc tiếp nữa, vì cho rằng những thứ như vậy không thể nào hấp dẫn nổi một người không có lòng nhiệt thành với chúng. Thế nhưng, có rất ít tiếng nói vắt qua một khoảng thời gian vĩ đại đến vậy, nên những ai trong số đó có điều gì muốn kể lại với chúng ta lẽ ra phải được chào đón nồng nhiệt biết bao; thế nhưng phần lớn họ cho đến nay vẫn chỉ cất tiếng kêu trong chốn hoang vu của sự lãng quên, hoặc rơi vào những đôi tai đã bít kín bởi thứ âm thanh ồn ào của những sự việc cấp bách hơn trước mắt.

Tôi có thể chứng minh, nếu đây là một dịp thích hợp, rằng Khảo cổ học hoàn toàn không hề tách rời khỏi cuộc sống, cũng chẳng hề thiếu vắng những xúc cảm tinh tế và kỳ lạ, dạt dào và lay động chẳng kém gì trải nghiệm của những ai yêu mến và theo đuổi Nghệ thuật. Bản thân Khảo cổ học, đối với những ai thấu hiểu bà, tràn ngập những xúc cảm dường ấy; khoác lên mình tấm áo hào quang bất tử, bà được nâng bổng lên trên mọi náo nhiệt của hiện tại bằng đôi cánh của Trí tưởng tượng. Đôi mắt bà đượm buồn với ký ức về sự khôn ngoan bị xua đuổi khỏi những thánh điện đã lụi tàn; và trên đôi môi bà, những điều kỳ diệu đang cựa mình muốn thốt lên. Nơi bà tụ hội biết bao khát vọng và tiếng cười, sợ hãi và thất bại, tội lỗi, vẻ vang cùng thành tựu của vô số thế hệ loài người; và qua bà, chúng ta được chỉ cho thấy tất cả những nỗi niềm bản năng và khủng khiếp trong tâm hồn bất biến của con người — thứ mà mọi nền văn hóa và triết học suy cho cùng cũng chỉ là tấm áo che đậy sự trần trụi của nó; và nhờ đó, trong bà cũng như trong Nghệ thuật, một số chúng ta có thể thấu hiểu chính mình. Đồng thời, lòng bà nặng trĩu những nỗi buồn, không ngừng than khóc cho một vinh quang đã úa tàn và những hoài bão cũ chẳng thành; để rồi tất cả những chốn ở của bà nay đã trở thành gạch vụn hoang tàn.

Còn về người thực sự yêu mến mọi điều cổ xưa và đã bị lãng quên, ta có thể công bằng nói về họ cũng như về người thi sĩ: Nascitur, non fit — Sinh ra đã thế, chứ không phải do tôi luyện. Bởi vì những giấc mơ và sự kinh ngạc đã gắn liền với họ ngay từ thủa ban đầu; và từ khi còn là một đứa trẻ thơ, dù khi ấy hầu như chưa biết tên của các dân tộc cổ đại, họ đã ý thức được và bản năng khao khát hướng về một quá khứ vô tận và mãi lùi xa. Đối với người này cũng như người kia, niềm đam mê không thể giải thích ấy đã bện chặt vào tâm hồn họ đến mức giữa muôn vàn xao lãng và nghịch cảnh, nó sẽ chẳng bao giờ hoàn toàn rời bỏ họ; và bản thân một con người như thế cũng không thể theo ý muốn mà khiến nó đến hay đi. Họ sẽ sống nhiều trong trí tưởng tượng, dạo bước qua những chốn đẹp đẽ giờ đây bị bao bọc trong tấm vải liệm bất dịch của cát bụi cuốn theo chiều gió; dựng xây lại những ngôi đền mà đá ngổn ngang chẳng còn hòn này chồng lên hòn khác, cung hiến cho các vị thần đã chết cùng đám đông tín đồ của họ; trò chuyện với những hiền triết — những kẻ dẫu uy bác đến đâu cũng chẳng thể thoát khỏi sự lãng quên tận cùng: là khán giả của những cuộc rước hoàng tráng, là kẻ phục dịch trong những nghi lễ kỳ lạ, là nhân chứng cho những bi kịch lớn lao, họ đồng thời cũng được bước vào vương quốc huyền diệu, nơi được ban tặng đặc quyền tự do ra vào thành phố của Ký ức. Mối bận tâm của họ sẽ là nhẫn nại và tốn biết bao công sức để dựng lại một bức tranh (thường chỉ là những nét phác thảo sơ sài) về tình trạng của nhân loại thuở trước; và họ không hề chối từ hay khinh miệt bất kỳ di vật nào, dù tầm thường hay xấu xí đến đâu, miễn là nó góp phần giúp họ hiểu rõ hơn về nhân loại ấy hoặc bắc nhịp cầu vượt qua những hố sâu dốt nát của chính mình. Hơn nữa, tuổi thọ lâu đời tô điểm sự thiêng liêng cho vạn vật, kể cả những thứ hèn mọn nhất, bao bọc chúng trong một sự tôn nghiêm nhất định; và chiếc sandal nhỏ bé của một đứa trẻ vô danh, hay chiếc bùa hộ mệnh thô sơ từ lâu đã được đặt với đầm đìa nước mắt lên lồng ngực bất động của một người bạn, sẽ lay động trái tim người ấy mạnh mẽ chẳng kém gì tượng đài kiêu hãnh và trường tồn của một vị đại chinh vương khát khao danh vọng. Thỉnh thoảng, khi dạo bước giữa những dấu tích của một thời đại mà những năm tháng bạo tàn không dám xóa nhòa hoàn toàn trên đường trôi qua, họ lại nghe thấy, văng vẳng gọi như từ chốn xa xăm, vô số tiếng nói — tiếng nói của những kẻ, đang vươn những bàn tay khao khát hướng về Sự sống nơi âm phủ Sheol, thiết tha mong mỏi rằng một chút ký ức về họ, dẫu chỉ là một cái tên, có thể tồn tại trong thế giới loài người....

Ai Cập cổ đại có lẽ gặp nhiều may mắn hơn các quốc gia cổ đại khác trước "độc giả phổ thông", và đôi khi nhận được sự chú ý khi những nước khác thì không, chính nhờ mối liên hệ mật thiết của nó vào một số thời kỳ với dân tộc đã mang lại cho chúng ta Cựu Ước. Chính vì thế mà tiếng tăm của xứ sở ấy vẫn luôn hiện hữu bên ta, và nó suýt trở thành một biểu tượng trong tôn giáo. Những câu chuyện về Moses và các pháp sư, về sự giao thiệp của Abraham và Joseph với Pharaon, cùng với những bản khắc gỗ thô kệch vẽ những kẻ đốc công và người dâng chén nước người Ai Cập trong những cuốn Kinh thánh gia đình, đã bao trùm vùng đất cổ kính ấy trong một màn sương mờ ảo đầy mộng mị; trong khi đó, ai nấy đều từng nghe đến "Rameses, vị Pharaon của sự áp bức", và "Meneptah, vị Pharaon của cuộc Xuất hành". Và rất có thể vì những mối liên hệ như vậy, dẫu không phải vì chính bản thân ông, Ptah-hotep sẽ được nhìn nhận là xứng đáng nhận được sự quan tâm.

Nhưng bất chấp thực tế là người Ai Cập cổ đại nhận được sự mến mộ hơn hẳn các đồng nghiệp cùng thời của họ, hiển nhiên là những cuốn sách họ viết vẫn là những cuốn sách khép kín đối với những ai không mang trong mình niềm mê hoặc về các dân tộc đã biến mất, cùng sức hút mãnh liệt từ những đô thành vĩ đại nay đã hoang tàn.

Thế nhưng, trong đống bèo dạt mây trôi hỗn độn và đáng thương mà những con sóng miễn cưỡng từng mảnh một dạt vào bờ cho chúng ta từ một quá khứ xa xôi, như sẽ được chứng minh sau đây, có rất nhiều điều — dẫu xuất phát từ một nền văn hóa và lối tư duy cách xa chúng ta đến mức tối đa có thể — rất đáng đọc, và không đòi hỏi bất kỳ kiến thức chuyên biệt nào để thấu hiểu; và trong số đó chính là các bản dịch nằm trong cuốn sách này.

Những trang sách sau đây, dẫu hướng tới "độc giả phổ thông", nhưng vẫn có thể mang lại đôi chút trợ giúp cho những ai đặc biệt quan tâm đến Ai Cập, sẽ trình bày, bên cạnh các vấn đề khác, vị trí của những Lời dạy của Ptah-hotep và Ke'gemni trong "nền văn học" Ai Cập; vị trí của chúng — một vị trí độc tôn — trong văn học thế giới; giá trị lịch sử của chúng; miêu tả về tài liệu đã lưu giữ chúng; những gì được biết về các tác giả của chúng; cùng một cuộc thảo luận về nội dung của chúng.

Xứ sở mà Cha đẻ của Lịch sử từng tuyên bố rằng không một quốc gia nào khác chứa đựng nhiều điều kỳ diệu đến thế, đã để lại cho chúng ta, qua nhiều ngả đường khác nhau, những tiếng đồn đại và tàn tích của một thứ tri thức kỳ lạ. Người đã đặt ra cho chúng ta những câu đố không tài nào giải nổi, và trao lại cho chúng ta những dấu hiệu cùng thông điệp mà ý nghĩa của chúng mãi mãi chìm trong bóng tối. Và người đã để lại một tôn giáo, "được che đậy trong ngụ ngôn và minh họa bằng biểu tượng", hấp dẫn chẳng kém gì sự không thể dò thấu đối với những ai tiếp cận nó. Bởi vì chìa khóa của những điều này chưa hề được trao vào tay chúng ta; thế nên việc nghiên cứu sâu về chúng là sự nhọc nhằn cho thể xác, và việc phỏng đoán các cách giải thích thì chẳng bao giờ có hồi kết.

Nhưng bên cạnh những mê cung thần thoại, những lối mòn đứt đoạn của lịch sử và ký tự trống rỗng của một tín điều đã chết, vẫn có, như một số người đã rõ và như cuốn sách nhỏ này tự nhận định sẽ phơi bày, rất nhiều tài liệu cổ xưa nhưng không hề lỗi thời, sở hữu một giá trị vượt lên trên tầm mức khảo cổ thuần túy — đó là giá trị nhân văn. Trong số đó là những câu chuyện gợi nhắc, từ tình tiết cho đến văn phong, về bộ sưu tập bất tử tràn ngập toàn bộ vẻ huyền ảo của Phương Đông: Nghìn lẻ một đêm.

Đó cũng là những bài thơ tình chan chứa lời ca cháy bỏng của khát khao; những khúc ai ca bi thảm và thậm chí cay đắng, nơi những người cất lên tiếng hát đã chứng kiến mọi việc làm dưới ánh mặt trời và nhận ra tất cả chỉ là phù vân cùng sự cào xé tâm can. Và đó cũng là những bài thơ giáo huấn dành cho tuổi trẻ — bằng ngôn từ thơ ca và với vô vàn chi tiết — truyền dạy, bên cạnh những điều khác, việc thực hành hạnh kiểm đúng đắn như cái giá phải trả cho hạnh phúc; một sự nhã nhặn chẳng kém phần ân cần so với thời đại chúng ta; và lòng bác ái, khi đã châm chước cho một số thiếu sót tất yếu, hoàn toàn có thể đặt lên bàn cân so sánh với bất kỳ hệ thống đạo đức hậu thế nào. Trong số đó có rất nhiều tác phẩm hoàn toàn có quyền chiếm một vị trí trong chuỗi ấn phẩm mang con dấu Trí tuệ Phương Đông, dẫu chúng chỉ thuộc về khía cạnh khách quan và "thực tế" hơn của nền Trí tuệ ấy.

Nhưng xét cho cùng về những cuốn sách được dịch ở đây — tức Những lời dạy của Ptah-hotep và Ke'gemni — bên cạnh bản chất kỳ thú của nội dung, chúng còn sở hữu một đặc điểm có sức hút lớn nhất, cùng một lý do xác đáng để thu hút sự chú ý của tất cả những ai quan tâm đến văn học và lịch sử của nó. Bởi vì nếu các niên đại và sự quy tán tác giả trong đó được chấp nhận là đáng tin cậy (và không có lý do gì để không chấp nhận chúng), thì chúng lần lượt được sáng tác vào khoảng bốn nghìn năm trước Công nguyên, và ba nghìn năm trăm năm mươi năm trước Công nguyên. Và ý nghĩa của những niên đại xa xôi ấy nằm ở chỗ chúng chính là những cuốn sách cổ xưa nhất trên thế giới, những mẫu vật có từ sớm nhất còn tồn tại của nghệ thuật văn chương. Chúng đứng trên đường chân trời xa thẳm của cả đại dương giấy mực vốn đã trở nên đối với chúng ta như một bầu không khí, một nguyên tố thứ năm, một thứ thiết yếu của sự sống.

Đương nhiên là nhiều loại sách đã được viết nên từ nhiều thế kỷ trước khi Ptah-hotep ở Memphis đúc kết lại, vì lợi ích của các thế hệ mai sau, những nguyên tắc đạo đức hàng đầu phổ biến trong thời đại của ông; thậm chí còn trước cả khi vị Tể tướng, năm trăm năm trước đó, trao cho các con của mình cuộn bản thảo mà chúng quý trọng hơn mọi thứ trên đời;[2] nhưng những tác phẩm đó đã lụi tàn còn những cuốn này thì vẫn còn lại. Có những danh mục tựa đề nghe rất kêu, cùng những lời cầu nguyện gửi tới các vị thần để xin mọi điều tốt lành, được khắc trên lăng mộ của các vị vua và vương công quý tộc từ lâu trước thời của Ke'gemni; nhưng những thứ đó không phải là sách theo bất kỳ nghĩa nào của từ này. Ngay cả những khúc tụng ca và bùa chú dài dòng, kỳ lạ được khắc bên trong các Kim tự tháp Hoàng gia đối diện Memphis cũng xuất hiện muộn hơn thời đại của Ptah-hotep, và không thể được gọi là sách theo hình thức hiện tại của chúng, dẫu cho một số trong đó rõ ràng có nguồn gốc từ trước Triều đại thứ nhất.[3]

Cũng không có những cuốn sách cổ nhất của bất kỳ quốc gia nào khác sánh được với hai tác phẩm này về độ cổ xưa. Để vẽ ra sự so sánh giữa chúng, chúng ta hãy trong tưởng tượng đặt mình vào thời đại mà Ptah-hotep đã sống, nghĩa là khoảng năm 3550 trước Công nguyên, "dưới thời Vua Isôsi, người sống đời đời", và liếc nhìn tương lai.

Người Babylon chắc hẳn đang thực thi tài năng văn học của họ; nhưng họ sẽ không để lại điều gì xứng đáng với danh hiệu một cuốn sách cho hậu thế xa xôi của năm mươi tư thế kỷ sau. Mười ba thế kỷ sẽ trôi qua trước khi Hammurabi, Vua xứ Babylon, soạn thảo bộ luật sẽ được tìm thấy vào thời điểm đó. Chỉ sau hai nghìn năm, Moses mới viết về nguồn gốc của vạn vật, và Kinh Vệ-đà mới được sắp xếp theo hình thức hiện tại của chúng. Sẽ phải mất hai rưỡi nghìn năm trước khi vị Đại vương xứ Jerusalem sắp xếp nhiều câu tục ngữ và viết nên những cuốn sách có hình thức lẫn văn phong giống hệt với tác phẩm của Ptah-hotep;[4] trước khi nguồn cội và đỉnh cao của văn học châu Âu viết nên những bản anh hùng ca thế giới của mình. Bởi vì khoảng thời gian giữa thời của Solomon và chúng ta, dẫu có vẻ lớn lao, nhưng lại không lớn bằng khoảng thời gian giữa Solomon và Ptah-hotep.

Số lượng các văn bản còn sót lại thuộc thể loại mà các tác phẩm dưới đây trực tiếp thuộc về không lớn nếu so với phần còn lại của các bản thảo giấy cói Ai Cập, nhưng chúng có vẻ là đại diện tiêu biểu cho thể loại đó, đa dạng về niên đại và chủ đề nhưng tương đồng về hình thức. Có sự đồng nhất lớn trong cách sắp xếp của phần lớn chúng, ở các khía cạnh sau đây. Chúng mang tựa đề là từ "Lời dạy" (seb'ôyet), và được viết bởi một người cha nhằm đem lại lợi ích cho con trai mình; chúng rất giàu tính thơ ca trong cách sắp xếp từ ngữ và câu cú, và thường được chia thành các phần hoặc đoạn ngắn bằng cách dùng mực đỏ cho câu đầu tiên của mỗi phần. Chẳng hạn như Lời dạy của Ptah-hotep về đạo đức (tác phẩm xuất sắc nhất trong loại này); Lời dạy của Vua Amenemhê'et về sự sáo rỗng của tình bạn và các vấn đề khác; Lời dạy của Deu'of, con trai Kherti, về sự ưu việt của đời sống văn học; và những tác phẩm khác. Ở nhiều khía cạnh và chi tiết, chúng rất giống với các tác phẩm giáo huấn trong Cựu Ước và các sách Ngụy thư.

Những "Lời dạy" này từng rất được coi trọng như những sách giáo khoa và bài tập tập viết trong các trường học — một hoàn cảnh giúp chúng ta bảo tồn được nhiều tác phẩm trong số đó. Bởi vì một số lượng đáng kể các bài thơ, bức thư và câu chuyện quan trọng và thú vị chỉ được chúng ta biết đến từ các vở bài tập ở trường. Trò học sinh tại "Phòng Dạy học" chép lại khoảng ba trang của những nội dung này mỗi ngày, như một phương tiện để cải thiện chữ viết, làm mẫu văn phong trong việc sáng tác, và phục vụ cho mục đích giáo hóa. Những bài tập này ngập tràn lỗi chính tả và ngữ pháp, đôi khi có cả những lời sửa chữa của thầy giáo được viết một cách tao nhã bằng mực đỏ ở phía trên. Như có thể tưởng tượng được, chữ viết nguệch ngoạc của một nam sinh ba nghìn năm tuổi không phải là điều dễ dịch; nhưng thà có còn hơn không, nhà Ai Cập học vẫn hoan nghênh mọi phiên bản, kể cả những bản man rợ nhất. May thay, bản thảo giấy cói mà những bản dịch này lấy ra không thuộc loại đó; một miêu tả chi tiết về nó có thể làm hứng thú một số độc giả của tôi.

Cuốn Giấy cói Prisse, vốn nổi tiếng qua tên gọi và một vài đoạn trích đối với tất cả những ai am hiểu các vấn đề Ai Cập, đã được mua lại ở Ai Cập bởi M. Prisse d'Avennes, một nhà khảo cổ học người Pháp xuất sắc, và được ông xuất bản vào năm 1847.[5] Nơi phát hiện chính xác của nó vẫn là một ẩn số. Người ta kể rằng M. Prisse đã mua nó từ một người dân cày nghèo (fellah) được ông thuê để tiến hành khai quật tại nghĩa địa Thebes. Người này giả vờ không biết về nơi tìm thấy nó, vì anh ta đang cố bán nó hộ một người bạn. Người ta tin rằng thực ra món đồ này đã được người Ả Rập lấy ra từ lăng mộ của một trong các vị vua 'Entef;[6] nhưng điều này không chắc chắn. Nếu đúng là vậy, nó có lẽ sẽ cho phép chúng ta xác định được mốc giới hạn (terminus ad quem) cho thời điểm chép lại bản sao này, mặc dù các lăng mộ thường chứa những hiện vật có niên đại muộn hơn. Cuốn giấy cói đã được M. Prisse trao tặng vào khoảng năm 1847 cho Thư viện Quốc gia (vào thời đó là Thư viện Hoàng gia) tại Paris, nơi nó vẫn đang được lưu giữ cho đến nay, được chia nhỏ và lồng kính theo cách thông thường.

Khi trải phẳng ra, nó dài khoảng 23 foot 7 inch (khoảng 7,2 mét), với chiều cao trung bình là 5 7/8 inch, đây khoảng chừng là chiều cao thông thường của các cuộn giấy cói thuộc Triều đại thứ Mười một và Mười hai. Hiện tại nó chứa mười tám trang chữ viết màu đen và đỏ đậm, to bản, theo cái gọi là kiểu chữ tu sĩ (hieratic). Thoạt nhìn, nó có vẻ được bảo quản hoàn toàn nguyên vẹn, hoàn toàn không bị nứt nẻ và mục nát — những thứ làm hư hại nhiều bản thảo đẹp đẽ có niên đại muộn hơn rất nhiều; nhưng việc kiểm tra nội dung cho thấy một phần không rõ số lượng đã bị xé rách khỏi phần mở đầu. Ban đầu cuộn giấy chứa ít nhất hai cuốn sách, trong đó chúng ta có phần cuối của cuốn này và toàn bộ cuốn kia. Giữa chúng có một khoảng trống khoảng 53 inch.

Các con chữ được tạo ra một cách rõ ràng và cẩn thận, nhưng không phải lúc nào cũng chính xác, như thể người chép thuê có trước mặt một bản sao được viết cẩu thả hoặc theo lối viết tắt nhiều, và bản thân anh ta không phải lúc nào cũng chắc chắn về chính tả của mình.

Cuốn sách đầu tiên trong số đó, mà chúng ta chỉ còn lại hai trang cuối cùng, là một chuyên luận về phép tắc ứng xử, và ở đây được gọi là Lời dạy của Ke'gemni. Nó vẫn luôn được quy cho nhân vật này kể từ khi được phát hiện, nhưng việc kiểm tra phần nội dung còn sót lại của cuốn sách sẽ cho thấy không có lời nào nói rằng nó do chính ông viết. Bởi vì tên của ông là cái tên duy nhất được nhắc đến, các nhà Ai Cập học đã kết luận rằng ông chính là tác giả. Vị Tể tướng giấu tên, người đã gọi các con mình lại bên ông, khó có thể là Ke'gemni, kẻ mãi về sau mới được thăng lên hàng Tể tướng kiêm Thống đốc thành phố. Ke'gemni rất có thể là con trai của tác giả. Tuy nhiên, điều này không mang ý nghĩa cốt tử, vì niên đại sáng tác được ghi nhận là cuối triều đại của Heuni, vị vua cuối cùng của Triều đại thứ Ba, người qua đời vào khoảng năm 3998 trước Công nguyên. Do đó, cuốn sách này, vốn ngầm chỉ một xã hội đã có chút văn minh, xét cho cùng chính là cuốn sách cổ xưa nhất trên thế giới.

Sau một khoảng giấy cói dài để trống, nơi mà một cuốn sách thứ ba có lẽ đã bị xóa đi, chúng ta bắt gặp Lời dạy của Ptah-hotep một cách trọn vẹn, được chia thành các phần bằng các dòng chữ đỏ như đã nói ở trên.[7] Ở đây, chúng ta cũng có được một niên đại xác định, vì chúng ta biết được qua những dòng mở đầu rằng tác giả (hoặc người biên soạn) của nó sống dưới triều đại của Vua Isôsi. Giờ đây, Isôsi là vị vua áp chót của Triều đại thứ Năm, và cai trị trong bốn mươi bốn năm, từ khoảng năm 3580 đến 3536 trước Công nguyên. Vì vậy, chúng ta có thể lấy khoảng năm 3550 làm thời đại của Ptah-hotep.

Về hai vị vua này, hầu như không có gì để nói. Heuni chỉ được chúng ta biết đến qua việc tên của ông được nhắc tới; chúng ta không có bất kỳ ghi chép nào về hành động nào của ông. Về phần Isôsi, chiến công duy nhất còn sót lại chính là việc này: ông đã cử Quan Tài chính Be'wêrded của mình đến vùng đất Somaliland[8] để mang về cho ông một loại lùn đặc biệt; người Quan tài đã mang nó trở lại và nhận được phần thưởng hậu hĩnh. Đó là tất cả những gì còn sót lại từ triều đại của hai vị vua, những người đã trị vì lâu dài, những người có lẽ đã cai trị thật vĩ đại và khôn ngoan, có đầy đủ lý do để hy vọng rằng danh tiếng và những chiến công hiển hách của họ sẽ chẳng bao giờ phai mờ. Đó chính là số phận của những vị vua.

Bản sao của những Lời dạy này mà chúng ta đang có, bản sao hoàn chỉnh duy nhất,[9] lại có niên đại muộn hơn rất nhiều so với những mốc thời gian sau đó. Việc kiểm tra chữ viết cho thấy nó không có trước Triều đại thứ Mười một, và có lẽ thuộc về Triều đại thứ Mười hai.[10] Không thể nói gì hơn thế; nó được viết ở đâu, bởi ai, và vào lúc nào, đều không được nêu rõ, không giống như trong nhiều trường hợp khác. Nét chữ thiếu đi sự đều đặn tinh tế của các thư lại chuyên nghiệp thuộc Triều đại thứ Mười hai, và có nhiều điểm khác biệt so với họ; nhưng cuộn giấy cói này vẫn được các chuyên gia đánh giá cao nhất xếp vào thời kỳ này. Điều này mang lại cho nó tuổi đời khoảng bốn nghìn rưỡi năm; và nó trông có vẻ vẫn đủ tốt để tồn tại thêm một quãng thời gian dài như thế nữa, miễn là đừng bị soi xét quá mức hay mang ra ánh sáng quá thường xuyên.

Nó vẫn tươi mới và dễ đọc y như trong năm sau khi nó được viết ra. Liệu những cuốn sách thời đại chúng ta có tồn tại được bằng một phần mười khoảng thời gian ấy không? Thật không khỏi dâng trào cảm giác kinh ngạc, thậm chí là u sầu, khi một ai đó mang trong mình cảm thức về sự kỳ diệu của vạn vật lần đầu tiên ngắm nhìn cuốn sách cổ và nghĩ về tất cả những gì nó đã vượt qua. Biết bao đế chế đã trỗi dậy và sụp đổ kể từ khi những dòng chữ đó được viết ra, biết bao điều lớn lao và khủng khiếp đã xảy ra.

Và chúng ta thật sự may mắn khi có được một cuốn sách như tác phẩm của Ptah-hotep làm tác phẩm văn học hoàn chỉnh cổ xưa nhất còn tồn tại. Bởi vì không một văn bản ma thuật, hay bài thánh ca và lời cầu nguyện nào có thể cho chúng ta thấy rõ điều kiện của thời đại sơ khai ấy tốt bằng; mà chính vị nhà hiền triết đạo đức của chúng ta, bằng cách đưa ra những lời khuyên về sự hoàn thiện cho mọi tình huống bất ngờ, đã để lại cho chúng ta một ghi chép trung thực về thời đại của ông. Chiếc màn che dài năm nghìn rưỡi năm đã bị xé toạc, và chúng ta được diện kiến một bức tranh sống động và đầy mê hoặc về đời sống gia đình lẫn xã hội của "Vương quốc Cổ". Chúng ta đọc về người vợ, người bằng mọi giá phải được đối xử tử tế; sự hào phóng hào hiệp của kẻ giàu có, và gã nhà quê cau có, kẻ là cái gai trong mắt bạn bè lẫn người thân, là trò cười cho thiên hạ; những kẻ nói không biết chán ở mọi tầng lớp xã hội, những kẻ tranh luận cao siêu, tranh luận thấp hèn, những kẻ còn tranh luận vòng vo tam quốc, phổ biến y như ở Phương Đông ngày nay, và vị cố vấn đáng tin cậy, cân nhắc từng câu từng chữ; kẻ dốt nát cứng đầu nhìn mọi thứ đều đảo lộn ngược đời, há hốc miệng lắng nghe những lời bàn tán lộn xộn của những kẻ xung quanh hắn, và vị học giả, trò chuyện cởi mở với cả người có học lẫn kẻ thất học như nhau, nhận ra rằng, nếu đem so sánh với những khả năng vô tận của tri thức và kỹ năng, tất cả chúng ta đều có vóc dáng tương tự nhau; vị chủ nhân của điền trang hay tỉnh lỵ, người được đối xử bằng sự tôn trọng vô tận bởi những kẻ cấp dưới về thứ bậc lẫn tài sản, và những người hầu hưởng lương chẳng bao giờ thấy thỏa mãn, bỏ đi sau khi đã nhận đầy đủ quà cáp; vị thư ký làm việc quần quật suốt ngày đếm sổ sách, và những thương nhân có lẽ sẽ bán chịu cho bạn khi đồng tiền khan hiếm, nếu trước đó bạn đã kết thân với họ; vị khách ăn tối lịch thiệp, nhẹ nhàng bỏ qua món ăn ưa thích của mình, chỉ tự bằng lòng với thức ăn đạm bạc, và kẻ phàm ăn đến thăm bạn bè vào các bữa ăn, chỉ chịu ra đi khi cái chạn bếp đã hoàn toàn trống rỗng.

Không chỉ tìm thấy những tính cách như thế trong cẩm nang của Ptah-hotep, những khung cảnh thú vị còn được mang đến gần chúng ta qua ngòi bút sậy của nhà quý tộc phong nhã thuở hồng hoang ấy. Chúng ta thấy mình đang dùng bữa tối tại bàn ăn của một đại nhân. Cấp dưới của ông ngồi xung quanh, hầu như không dám ngước mắt nhìn lên khỏi đĩa thức ăn, không dám nói chuyện với chủ nhà cho đến khi được hỏi đến. Ông phục vụ thức ăn trước mặt mình tùy theo sự quý mến của ông dành cho từng vị khách; và những kẻ ít được sủng ái hơn tìm thấy sự khuây khỏa trong suy ngẫm rằng ngay cả việc phân phát thức ăn cũng tuân theo Ý Trời. Chúng ta bước tiếp. Giờ đây ta đang ở trong sảnh hội đồng cùng các giám thị và quan chức khác của tỉnh lỵ, với vị lãnh chúa của chúng ta đang chủ tọa. Chúng ta kinh ngạc nhận thấy sự trang nghiêm tột cùng và việc tuân thủ nghiêm ngặt các tập tục cùng thứ bậc trong thời kỳ cổ xưa này. Nhiều người đã tề tựu báo cáo về các vấn đề thuộc thẩm quyền của họ, và những người khác tranh luận về chúng. Kẻ đang phát biểu lúc này đang bàn về một ngành buôn bán mà hắn chẳng biết gì sảng, và một chuyên gia đứng lên giải quyết gọn gàng các lập luận của đối thủ. Giờ đây chúng ta đang ở giữa một nhóm người đang chia chác tài sản. Một kẻ trong số họ đã cố gắng, tất nhiên rồi, dùng thế lực ép buộc bạn bè nhường cho hắn phần hơn đáng lẽ hắn được nhận, và khi thất bại, liền bỏ nhà ra đi trong cơn thịnh nộ. Hắn sẽ phải hối hận về sau thôi. Cứ thế là thế.

Không có điều gì rõ ràng được biết về hai nhà quý tộc này ngoài những gì được kể về họ trong các tác phẩm của họ. Một ngôi mộ đẹp của một nhân vật tên là Ke'gemni hiện vẫn tồn tại ở Memphis; các chức danh của ông, theo như có thể xác định được,[11] là: Thẩm phán Tòa án Tối cao: Thống đốc Xứ sở đến tận Biên giới, Nam và Bắc: Giám đốc mọi Mệnh lệnh. Ông đôi khi bị cho là một người với vị Ke'gemni của chúng ta; nhưng tôi được đảm bảo bởi những người có đủ thẩm quyền phán đoán nhất rằng ngôi mộ này không thể có trước Triều đại thứ Năm (trễ hơn trọn vẹn ba năm trăm năm so với niên đại gán cho nhà đạo đức học), vì vậy giả thuyết cho rằng họ là cùng một người có thể bị loại bỏ vì tính xác suất quá thấp. Không có nhân vật nào khác mang tên này được biết đến.

Tình hình cũng tương tự đối với Ptah-hotep. Gần Memphis có lăng mộ của một vài nhà quý tộc mang tên này, trong đó có hai người sống dưới triều đại của Isôsi; và trong trường hợp này một lần nữa, người ta lại mặc định rằng một[12] trong hai người này phải là tác giả của cuốn Lời dạy. Nhưng trong bất kỳ trường hợp nào, các chức danh cũng không trùng khớp hoặc bao hàm những chức danh được gán cho ông. Chức danh cao nhất mà ông mang, Trưởng nam của Nhà vua, không hề xuất hiện ở bất kỳ ngôi mộ nào trong số này. Đúng là một trong số những người cùng thời này là Tùy trưởng Thế tập; nhưng chúng ta biết rằng Ptah-hotep là một cái tên rất phổ biến vào thời điểm này, và trong bối cảnh thiếu vắng những bằng chứng chắc chắn hơn, sẽ là khôn ngoan nếu tránh việc đồng nhất những cái tên giống nhau dựa trên những căn cứ thiếu sót. Do đó, chỉ nhờ vào sự tình cờ phát hiện ra cuộn bản thảo này mà hai vị vương tử thời cổ đại ấy — những người có thể xác đã tan biến vào bụi cát sa mạc qua bao thế kỷ — mới thoát khỏi sự lãng quên hoàn toàn; những con người "đã nắm giữ quyền lực trong vương quốc của họ, những người nổi tiếng vì sức mạnh, đưa ra lời khuyên bằng sự hiểu biết của mình, và tuyên bố những lời tiên phong: Những người lãnh đạo nhân dân bằng lời khuyên của họ, và bằng tri thức học thức thích hợp cho nhân dân, khôn ngoan và hùng biện trong những lời dạy của họ". Và đối với những kẻ như thế, những kẻ từ những năm tháng xa xôi "đã để lại một cái tên phía sau, để những lời ca ngợi họ được truyền tụng", thì có biết bao nhiêu kẻ "không có lấy một đài tưởng niệm; đã diệt vong như thể chưa từng tồn tại; và trở nên như thể chưa từng sinh ra; và cả con cháu của họ sau họ nữa".[13]

Tôi từng có ý định thực hiện một phân tích chi tiết về tư duy đạo đức của Ptah-hotep và Ke'gemni, nhưng điều đó có vẻ không cần thiết; vì họ đưa ra lời khuyên một cách quá rõ ràng và giản dị, ta hoàn toàn có thể yên tâm để họ tự nói lên suy nghĩ của chính mình. Nhưng như những điểm đặc biệt đáng chú ý, tôi xin chỉ ra lòng khoan dung nhân hậu đối với sự dốt nát được quy định ở § 1 (Ptah-hotep), và lý do tuyệt vời được đưa ra cho quy định đó, trái ngược hoàn toàn với sự khinh miệt dành cho kẻ ngốc nghếch cứng đầu (Ph. 40); sự chăm sóc cần thiết dành cho một người vợ (Ph. 21), điều tạo nên sự tương phản rõ rệt với tập tục của các quốc gia Phương Đông khác về mặt này;[14] sự nhấn mạnh to lớn đặt lên các bổn phận hiếu thảo (Ph. 38, 39, 41, 42, 43); sự nhiệt thành đối với lòng vâng lời, được diễn tả bằng một mớ biệt ngữ chơi chữ (Ph. 38) — thứ từng một thời là đỉnh cao phong cách của các văn nhân Ai Cập nhưng giờ đây từ lâu đã mất đi hương vị của nó; những nội dung thú vị về phép tắc trên bàn ăn (Kg. 2, 3, Ph. 7, 9), trong xã hội (Kg. 4, Ph. 14, 18, 20, 34), và trong các vị trí quan chức (Ph. 5, 8, 13, 15, 16, 17, 24, 28). Một bảng phân loại sơ lược bao gồm nhiều phần được trình bày dưới đây:

Bổn phận đối với bề trên (Ph. 2, 7, 8, 10, 16, 27, 31).

Bổn phận đối với người ngang hàng (3, 6, 14, 18, 20, 26, 29, 33, 35, 37).

Bổn phận đối với bề dưới (1, 4, 5, 16, 17, 22). Toàn bộ lời dạy quy về châm ngôn: "Hãy sống tốt, và bạn sẽ hạnh phúc;" hoàn toàn không theo nghĩa đức hạnh là phần thưởng cho chính nó — tôi không nghĩ điều đó có vẻ là một sự đền đáp thỏa đáng đối với Ptah-hotep — mà theo nghĩa phúc lợi vật chất sẽ ban thưởng, như một đương nhiên, cho một cuộc đời danh dự. Theo lập luận của ông, nếu một người vâng lời như một người con, chu đáo như một người đầy tớ, hào phóng và dịu dàng như một người chủ, và nhã nhặn như một người bạn, thì tất cả những điều tốt đẹp sẽ đến với anh ta, anh ta sẽ đạt đến tuổi già trong sự tôn kính của Nhà vua, và ký ức về anh ta sẽ lưu danh lâu dài trên xứ sở. Lý thuyết này, vốn không được coi là thỏa đáng trong thời đại chúng ta, lại được nhấn mạnh bởi hầu hết các nhà đạo đức học cổ đại, những người dường như coi nó, không phải là một sự thay thế cho lương tâm, mà đúng hơn là một lý do tồn tại (raison d'être) hoặc sự biện minh cho nó. Thế nhưng, nhiều thế kỷ trước khi một vị Vua Israel nhìn ngắm vạn vật và nhận ra tất cả chỉ là phù vân, một vị Vua Ai Cập đã để lại bút tích rằng ông đã làm mọi điều tốt đẹp cho thần dân của mình, và rằng "chẳng có sự thỏa mãn nào trong đó cả".

Người ta đã nói với chút ít sự thật về các bộ luật đạo đức và luật pháp rằng những gì bị bỏ sót cũng quan trọng gần bằng những gì được bao gồm. Nhưng chúng ta không được đẩy điều này đi quá xa; chúng ta sẽ thật ngốc nghếch nếu khẳng định rằng những điều bị bỏ sót khỏi một bộ luật như của Ptah-hotep đã không được thực hành hoặc không được coi trọng trong thời đại của ông. Chẳng hạn, ông "không biết gì" — theo cách nói của một Nhà Phê bình Cấp cao — về lòng nhân đạo đối với động vật; nhưng chúng ta biết từ nhiều điều rằng người Ai Cập đối xử tử tế với động vật và cưng chiều chúng như vật nuôi. Ngay trong lăng mộ của chính vị Ptah-hotep được nhắc tới ở trên,[15] người có thể là tác giả của chúng ta, có khắc cảnh người ta mang đến cho ông ba con chó và một con khỉ thuần hóa trong lúc ông đang mặc quần áo; có lẽ là để ông có thể tự tay cho chúng ăn. Và tình cảm tử tế này được duy trì xuyên suốt lịch sử Ai Cập. Họ đối xử với động vật giống như những "người bạn câm lặng" trong thời đại đó hơn là người ta có thể tiên liệu từ trước (a priori), và có lẽ nhiều hơn bất kỳ quốc gia cổ đại nào khác. Một lần nữa, ông "không biết gì" về bổn phận đối với người mẹ, dẫu ông rất kiên quyết về bổn phận đối với người cha; nhưng vị thế cao cả của phụ nữ cùng các đặc quyền mẫu hệ của họ mâu thuẫn với bất kỳ suy luận nào cho rằng phép tắc của người Ai Cập có phần thiếu sót về phương diện này. Ke'gemni nói về kẻ không thích giao thiệp rằng hắn là nỗi buồn cho mẹ hắn, và một nhà đạo đức học khác có niên đại không xác định (có lẽ Triều đại thứ Mười hai, khoảng năm 2700 trước Công nguyên), tên là 'Eney, đã nói rất rõ ràng về vấn đề này. Ông nói với con mình: "Ta đã trao cho con người mẹ con, người đã sinh ra con với biết bao đau đớn... Bà đã đặt con tại Phòng Dạy học vì mục đích học sách vở của con; bà kiên nhẫn với con hằng ngày, có bánh mì và bia trong nhà bà. Khi con đã trưởng thành, và đã lấy vợ, trở thành chủ trong nhà mình, hãy ngắm nhìn người đã sinh ra con và cung cấp cho con mọi điều tốt đẹp, giống như mẹ con đã làm. Đừng để bà phải qu trách con, kẻo bà giơ tay cầu xin Thần linh, và Ngài nghe thấy lời cầu nguyện của bà."

Và điều đáng chú ý nhất trong số các sự thiếu sót, không có gì được nói đến về bổn phận đối với các Vị thần. Tại Ai Cập, nơi các vị thần nhiều không thể đếm xuể, nơi hầu như ai cũng là linh mục — bản thân Ptah-hotep là một "Cha Thánh" và "Người được Thần linh Yêu mến" — lại không có lời nào để nói về các nghĩa vụ tôn giáo, dành trọn vẹn tác phẩm của mình cho các nguyên tắc bác ái và bổn phận đối với tha nhân. Dường như đối với ông, việc làm điều đúng đắn trong thế giới này là quá đủ, mà không cần phải suy nghĩ quá nhiều về thế giới bên kia. Điều này càng kỳ lạ hơn ở chỗ các tác giả khác cùng thể loại có rất nhiều lời răn dạy liên quan đến việc thờ cúng và hiến tế; và sự kín tiếng của ông về vấn đề này — một vấn đề vô cùng quan trọng trong mắt những người Ai Cập khác — hoàn hảo đến mức người ta dễ dàng tin rằng đó là sự cố ý. Chúng ta thậm chí có thể nhận ra ở ông một nhân vật tiên phong của "Trường phái Đạo đức" hiện đại, những tín đồ của trường phái này có lẽ sẽ thấy thú vị khi nhận ra quan điểm của họ đã ngầm được nắm giữ từ rất lâu về trước.

Bất chấp sự độc đáo này, ông hoàn toàn không hề quên lãng Thần linh. Chúng ta nhận thấy ông có dịp nhắc đến vài lần "Thần linh"[16] trong mối quan hệ của Ngài với nhân loại và các vấn đề của con người. Nếu chúng ta tập hợp các tham chiếu này về Thần linh, chúng ta sẽ thấy rằng các phẩm chất sau đây được quy cho Ngài. Ngài ban thưởng cho sự siêng năng (9, 10) và trừng phạt tội lỗi (6, 10; đồng thời Kg. 5); Ngài là đấng ban phát những điều tốt lành (Ph. 22, 30, 43), định đoạt số phận và an bài trước các sự kiện (6, 7, 9, 26), yêu thương tạo vật của Ngài (26), quan sát hành động của con người (10), mong muốn họ sinh sôi nảy nở (12). Tất cả những điều này hoàn toàn phù hợp với niềm tin của các tôn giáo khác — bao gồm cả Cơ đốc giáo — liên quan đến đấng tối cao. Và ở đây chúng ta chạm đến một đặc điểm dễ chịu khác của cuốn sách cổ xưa nhất này — tinh thần bao dung và sự phớt lờ những câu đố thần thoại và huyền bí mà hầu hết các tác phẩm Ai Cập liên tục đặt ra cho chúng ta. Sẽ được nhận thấy rằng "Thần linh" không hề được nhắc đến bằng tên gọi ở bất kỳ đâu. Osiris (5) và Horus (41) được ám chỉ, nhưng chỉ theo chiều hướng lịch sử, liên quan đến sự cai trị của họ trên mặt đất, chứ không phải như những quyền năng hiện tại. Lý do là vì vào thời điểm đó, các vị thần, ngay cả những vị thần vĩ đại, cũng chỉ mang tính địa phương, nghĩa là việc thờ cúng họ bị giới hạn trong các thị trấn hoặc quận hạt nhất định ("nomes"), và vượt ra ngoài ranh giới đó, tên tuổi của họ sẽ mất đi quyền lực và sức ảnh hưởng mà họ thực thi ở các tỉnh lỵ riêng của mình. Do đó, một cuốn sách nói về chỉ một vị Thần duy nhất — bằng tên gọi — sẽ bị hạn chế rất nhiều về độ phổ biến và tính ứng dụng. Do đó, các nhà đạo đức học và nhà văn giáo huấn cổ xưa, bất kể họ tự mình thờ cúng vị Thần nào, đều kiềm chế không nhắc đến Ngài, vì đối với nhiều độc giả, Ngài sẽ không được công nhận là tối cao; thay vào đó, họ viết "Thần linh", nghĩa là "Vị Thần mà bạn tôn kính, bất kể Ngài là ai". Do đó, nếu độc giả là người bản xứ Heliopolis, vị Thần của họ sẽ là Atômu, Mặt trời lặn; của Memphis, Ptah, Đấng Tỏ bày; của Hermopolis, Thoth, Chủ nhân của những Lời thiêng và Người đứng đầu Tám vị. Chính vì lý do này mà tác giả vô danh của cái gọi là "Lời thú tội Tiêu cực"[17] đã khiến người đã khuất phải thốt lên: "Tôi chưa từng khinh miệt Vị Thần của thị trấn tôi". Và quả thực, Ptah-hotep nói về Thần linh một cách đơn giản và trong sáng đến mức độc giả hiện đại có thể, mà không làm giảm đi dù chỉ một chút các lý tưởng của mình, coi tác giả đang đề cập đến Đấng Tối cao của chủ nghĩa độc thần; và nếu người đó thuộc về thế giới Cơ đốc giáo, hãy đọc là Chúa Trời; nếu thuộc về Hồi giáo, hãy đọc là Allah; nếu thuộc về Do thái giáo, hãy đọc là Jehovah.[18]

Không nghi ngờ gì nữa, khoảng cách giữa lời dạy và thực hành lúc bấy giờ cũng lớn như ngày nay. Chúng ta có lời dạy, chúng ta biết rằng lời dạy đó phổ biến khắp Ai Cập dưới nhiều hình thức khác nhau, nhưng về thực tế thì chúng ta biết rất ít. Bản chất con người ở thời đại nào và nơi chốn nào cũng khá giống nhau, chúng ta phải cảnh giác khi đo lường cái này bằng cái kia, cái chưa biết bằng cái đã biết, và phải bằng lòng coi những lời khuyên ấy như việc phác họa người Ai Cập —

Không phải con người thực của ông, mà là con người ông nên trở thành.

Đã được xác lập rằng họ là một dân tộc tử tế, yêu chuộng hòa bình, hòa nhã và lịch thiệp; nhưng liệu có tuân thủ pháp luật hay không lại là một chuyện khác. Chúng ta không biết gì về luật pháp của họ, nhưng chúng ta biết rằng các tòa án luôn bận rộn, và các quan chức pháp lý thì vô số; và chúng ta còn biết thêm rằng sự xảo trá và thiếu ngay thẳng của họ là điều đã thành proverbial (mang tính thành ngữ) đối với người Hy Lạp và La Mã, và vẫn tồn tại cho đến tận ngày nay.

Tôi đã lưu ý ở trên về sự tương đồng giữa các Lời dạy của người Ai Cập với các sách giáo huấn của người Do Thái (Châm ngôn và Giảng đạo trong Cựu Ước, Khôn ngoan của Solomon và Sách Giảng huấn trong Ngụy thư); điều này sẽ hiển nhiên đối với tất cả độc giả. Hãy so sánh, ví dụ, phần mở đầu của Ptah-hotep (§B) với phần mở đầu của sách Châm ngôn. Không cần thiết phải chỉ ra tất cả các điểm tương đồng một cách chi tiết.

Cuối cùng, tôi muốn nói đến các bản dịch khác.[19] Bản dịch đầu tiên sang bất kỳ ngôn ngữ nào là của Mục sư D. I. Heath, Chủ nhiệm giáo xứ Brading, đảo Wight. Phiên bản này, lần đầu xuất hiện vào năm 1856, đã bị hủy hoại bởi lý thuyết của người dịch cho rằng cuộn giấy cói Prisse chứa các tài liệu tham khảo về cuộc Xuất hành, và được viết bởi "Vua-Mục tử" Aphobis. Làm thế nào ông ta có được cái tên đó từ Ptah-hotep, làm thế nào ông ta đọc được cuộc Xuất hành vào trong cuốn sách của mình, hoặc làm thế nào ông ta có được ba phần tư bản dịch của mình, là điều không thể giải thích nổi. Được viết bằng một văn phong tự thân nó đã là một vấn đề cần phải giải mã, nó ngập tràn những điều vô lý và những lỗi lầm vô cớ, và hoàn toàn vô giá trị. Đây lại là một ví dụ nữa về những kết quả tồi tệ xuất hiện khi một người mang theo một lý thuyết Kinh Thánh có sẵn tiếp xúc với các hồ sơ ghi chép của người Ai Cập. Vào năm tiếp theo, M. Chabas đã dịch một phần giấy cói sang tiếng Pháp, và như có thể mong đợi ở một nhà Ai Cập học với trình độ như thế, bản dịch của ông chính xác hơn vô hạn so với bản trước đó. Vào năm 1869, ngài Lauth đã thực hiện một bản dịch — cũng chỉ là một phần — sang tiếng Latinh, và vào năm 1884, M. Philippe Virey đã xuất bản một nghiên cứu cẩn thận cùng bản dịch hoàn chỉnh của cả hai cuốn sách. Bản dịch của ông[20] sau đó đã được dịch sang tiếng Anh và được xuất bản (với một số chỉnh sửa) trong tạp chí Records of the Past năm 1890, và vẫn là bản dịch hoàn chỉnh duy nhất bằng tiếng Anh. Nó đã được lấy nguyên văn (thậm chí cả các chú thích cuối trang) vào cuốn Oldest Books in the World của Myer, và đã được đưa vào những vần thơ đầy quyến rũ bởi Mục sư Canon Rawnsley trong Notes for the Nile. Do đó, nó có vẻ, theo một nghĩa nào đó, là phiên bản tiêu chuẩn. Tuy nhiên, nó vẫn còn rất nhiều điều đáng bàn về mặt độ chính xác, mặc dù ý nghĩa chung của từng phần thường được nắm bắt. Trong những năm gần đây, ông Griffith đã thực hiện công việc quan trọng đối với văn bản này, và tôi mang ơn các bản dịch của ông cho một số cách đọc.

Đối với phiên bản được cung cấp ở đây, tôi chỉ xin nói rằng nó đã được thực hiện với sự cẩn trọng đáng kể, không có thành kiến, và, được cho là phù hợp với các phương pháp dịch thuật khoa học; và nó đã được so sánh với tất cả các bản dịch trước đó, và sẽ được nhận thấy là, nhìn chung, chính xác nhất từ trước đến nay.

Và giờ đây tôi xin để Ptah-hotep tự mình lên tiếng. Có lẽ người ta sẽ cho rằng ông đã được giới thiệu với độ dài quá mức; nhưng tôi muốn chỉ ra rằng cuốn sách của ông cho đến nay đã bị công chúng có học thức bỏ qua một cách kỳ lạ, mặc dù thật khó để đánh giá thấp tầm quan trọng của nó đối với văn học như là cuốn sách hoàn chỉnh cổ xưa nhất được biết đến, đối với đạo đức học và thần học như là biểu hiện sớm nhất của bí ẩn mà chúng ta gọi là Lương tâm, và đối với những người yêu thích cổ vật như là một trong những di tích mang tính giáo dục và cảm động nhất của một dân tộc và một cường quốc từng vĩ đại nay đã sụp đổ thành hư không. Nhờ một cơ may tốt lành, những lời của nhà hiền triết của chúng ta đã được chứng minh là đúng đắn, khi ông nói rằng: "Không một lời nào được đặt xuống đây sẽ mất đi khỏi xứ sở này mãi mãi". Ước gì chúng ta thực sự có thêm nhiều những cuốn sách như thế này, nhờ đó chúng ta có thể làm nhẹ đi phần nào bóng tối nằm đằng sau sự mọc lên của hàng triệu mặt trời; và học hỏi xem trái tim con người và các yếu tố của sự giao tiếp giữa người với người thay đổi ít ỏi biết bao qua năm tháng. Và còn những tác giả khác của thời đại đó thì sao, những người mà các tác phẩm và thậm chí cả tên tuổi của họ đã bị quét sạch hoàn toàn? Đối với điều này, không có câu trả lời nào tốt hơn khúc ai ca do người chơi hạc cầm cất lên sát mốc năm nghìn năm trước, từng được viết lại trong lăng mộ của Vua 'Entef:

Những kẻ xây dựng lăng mộ cho mình, ông hát, giờ đây chẳng còn chốn nghỉ ngơi.

Kìa! Những việc làm của họ thì sao? Tôi đã nghe những lời của Yemhotep và của Hardedef, những người mà lời lẽ của họ được con người lặp đi lặp lại không ngừng. Kìa! Chốn ở của họ đâu rồi? Những bức tường của chúng đã đổ nát, và nơi chốn của chúng không còn nữa, cứ như thể chúng chưa từng tồn tại.

Gánh nặng của xứ Ai Cập.

BATTISCOMBE G. GUNN.

3, PARK HILL ROAD,

CROYDON.

[1] Rất nhiều sự khéo léo đã được bỏ ra để chứng minh rằng cung cách và tập tục, sách vở và những thứ khác của người Ai Cập "giống hệt" với chúng ta, như thể sự tương phản được giả định đó phản ánh bất kỳ vinh quang nào đối với họ hoặc đối với chúng ta. Ngoại trừ những tập tục chung cho mọi thời đại và nơi chốn, như uống bia, viết thư tình, lập chúc thư, đi học, và những thứ khác có tính hợp lý từ trước, đời sống người Ai Cập có thể cho thấy rất ít điểm tương đồng với cuộc sống ngày nay.

[2] Các di tích không để lại nghi ngờ gì về điều này. Bút và mực đã được sử dụng từ Triều đại thứ Nhất, và ngôn ngữ đã được quy về các dấu hiệu trực quan trước thời điểm đó.

[3] Khoảng năm 1770 trước Công nguyên. Trong tất cả các niên đại Ai Cập được đưa ra trong cuốn sách này, tôi tuân theo hệ thống niên đại của Giáo sư Petrie.

[4] Đây là những con số tương đối, tất nhiên rồi, và trong trường hợp của Solomon và Moses là những niên đại mang tính truyền thống. Phê bình hiện đại đặt sách Sáng thế và Châm ngôn muộn hơn nhiều so với các năm 1500 và 1000 trước Công nguyên.

[5] Xem Phụ lục về tài liệu văn học của cuộn giấy cói này.

[6] Đây là những vị vua thuộc Triều đại thứ Mười một, khoảng năm 2986 trước Công nguyên.

[7] Trong bản dịch, các phân chia này được chỉ ra, nhằm mục đích tra cứu, bằng các con số và chữ cái, vốn dĩ không có trong bản gốc. Tương tự đối với Lời dạy của Amenemhê'et (Phụ lục).

[8] Pwenet: việc xác định này không chắc chắn.

[9] Các mảnh vỡ của một bản khác hiện nằm trong Bảo tàng Anh.

[10] Người ta từng cho rằng nó có niên đại muộn tới tận Triều đại thứ Mười bảy (khoảng năm 1600 trước Công nguyên), nhưng phần đông ý kiến ủng hộ khoảng thời gian đã nêu ở trên.

[11] Các bản khắc và điêu khắc từ ngôi mộ này vẫn chưa được xuất bản, nhưng một tác phẩm bàn về nó sẽ sớm ra mắt. Các chức danh trên, ngoại trừ chức danh đầu tiên, được lấy từ Lepsius, Denkmäler aus Ägypten und Äthiopien, Abth. II. 48, Berlin, 1849-68.

[12] Được gọi là Ptah-hotep I bởi các nhà Ai Cập học. Để có miêu tả về lăng mộ của ông, xem Mariette, A., Les Mastabas de l'Ancien Empire, Paris, 1889, D. 62. Đối với vị Ptah-hotep kia dưới thời Isôsi, xem Quibell, J. E., và Griffith, F. L., Egyptian Research Account; The Ramesseum and the Tomb of Ptah-Hotep, Luân Đôn, 1898. Đồng thời xem Davies, N. de G., và Griffith, F. L., Egypt Exploration Fund; The Mastaba of Ptahhetep and Akhethetep tại Saqqara, 2 tập, Luân Đôn, 1900, 1901. Hình nhân nhỏ trên bìa cuốn sách này được lấy từ ngôi mộ này.

[13] Sách Khôn ngoan của Con trai Sirach, chương xliv.

[14] Người Ai Cập là những người theo chế độ một vợ một chồng vào thời điểm này, và người vợ tận hưởng sự bình đẳng xã hội với chồng mình.

[15] Trang 29, chú thích cuối trang.

[16] Nôter.

[17] Đây là một cái tên mang tính tùy tiện không tồn tại trong bản gốc. Sẽ tốt hơn nếu gọi nó là "Tuyên ngôn Vô tội".

[18] Nhiều nhà Ai Cập học từng cho rằng "Thần linh" được nhắc đến trong văn bản này và các văn bản khác là một sự trừu tượng hóa độc thần vô danh vượt qua tất cả các vị thần có tên. Mặc dù giả thuyết này nhận được sự ủng hộ của nhiều tên tuổi lớn, tôi mạo muội nói rằng bằng chứng cho một học thuyết quan trọng như vậy ở mức độ cao nhất là không thỏa đáng.

[19] Những cuốn sách được đề cập ở đây được trình bày chi tiết trong Thư mục.

[20] Chỉ của riêng Ptah-hotep.