Đạo lý tranh luận — Phép ứng xử cho khách mời — Từ cha đến con — Một vị quan tòa công minh — Đối đãi với kẻ tôi tớ — Phận sự của bậc quyền quý — Thử thách tình bạn — Vẻ đẹp của sự vâng lời — Từ thế hệ này sang thế hệ khác — Người được nhà vua sủng ái

Lời huấn dụ của quan tổng trấn kiêm tể tướng Ptah-hotep, dưới triều vua Thượng và Hạ Ai Cập Isôsi, người sống đời đời cho đến tận cùng thời gian.

A. Quan tổng trấn kiêm tể tướng Ptah-hotep cất lời: 'Hỡi bệ hạ, lạy chúa công của thần, ngày tàn của đời người đã đến gần; tuổi già đang trùm xuống [thân tôi]; sự suy yếu kéo đến, và nét trẻ con lại hiện về. Kẻ [đã già nua] nằm xuống trong đau khổ mỗi ngày. Đôi mắt kém đi; tai đã lãng đi. Sức lực suy giảm, lòng dạ chẳng phút nào yên. Miệng im bặt, chẳng thốt nên lời; tim ngừng đập, chẳng còn nhớ gì hôm qua. Xương cốt nhức nhối khắp toàn thân; điều lành hóa thành điều dữ. Mọi vị giác đều mất sạch. Tuổi già giáng lên con người ngần ấy thứ, tồi tệ ở mọi phương diện. Mũi nghẹt ngát, chẳng thể thở nổi vì suy nhược (?), dù đứng hay ngồi.'

'Vậy xin ngài, chúa công, hãy cho phép thần lùi bước, trao lại quyền cai quản [cho con trai tôi]. Hãy để tôi truyền lại cho nó lời của những kẻ từng lắng nghe lời khuyên từ người xưa; những kẻ từng lắng nghe các vị thần. Xin ngài hãy rủ lòng thương để việc này được thực hiện, hầu quét sạch tội lỗi khỏi những kẻ có trí tuệ, và ngài có thể soi sáng khắp chốn giang sơn.'

Đức vua đáp:[1] 'Vậy hãy dạy nó những lời của người xưa; mong sao nó trở thành điều kỳ diệu trước các hoàng tử, để họ bước vào và cùng lắng nghe với nó. Hãy uốn nắn tâm can họ cho ngay thẳng; và hãy giảng dạy nó sao cho đừng gây nhàm chán.'

B. Nơi đây bắt đầu những châm ngôn về lời ăn tiếng nói tao nhã, do Thủ hiến thế tập, Thánh phụ,[2] Người được thần linh yêu quý, Trưởng nam của nhà vua, dòng dõi hoàng tộc, quan tổng trấn kiêm tể tướng Ptah-hotep xướng lên, khi ngài dạy dỗ những kẻ vô tri về nghệ thuật nói năng chuẩn mực; vinh quang của kẻ vâng lời, sự hổ thẹn của kẻ vi phạm.

Ngài bảo con trai mình rằng:

1. Đớc vội kiêu ngạo vì mình có học thức; mà hãy trò chuyện với kẻ vô tri hệt như với bậc hiền triết. Bởi chẳng có giới hạn nào cho kỹ năng, cũng chẳng có người thợ thủ công nào nắm giữ trọn vẹn mọi tinh hoa. Lời nói tao nhã hiếm hoi hơn cả viên ngọc lục bảo mà những nữ nô tìm thấy giữa đám sỏi đá.

2. Nếu con gặp một kẻ đang tranh luận, một người có thiện chí và khôn ngoan hơn con, hãy buông xuôi tay, khom lưng xuống,[3] chớ giận dữ khi hắn không đồng tình (?) với con. Hãy kiềm chế lời ác ý; đừng bao giờ phản đối khi hắn cất lời. Nếu hắn đối xử với con như kẻ không biết gì về sự việc, sự khiêm nhường của con sẽ đánh đổ mọi luận điệu của hắn.

3. Nếu con gặp một kẻ đang tranh luận, người ngang hàng với con, kẻ ở trong tầm với của con, chớ khá làm thinh khi hắn thốt ra điều gì sai quấy; làm thế con sẽ khôn ngoan hơn hắn. Tiếng hoan hô từ người nghe sẽ thật lớn lao, và danh tiếng của con sẽ rạng rỡ trong mắt bậc quyền quý.

4. Nếu con gặp một kẻ đang tranh luận, một kẻ bần hàn, nghĩa là không xứng tầm với con, chớ tỏ thái độ khinh miệt chỉ vì hắn thấp kém. Hãy mặc kệ hắn; tự khắc hắn sẽ lúng túng tột cùng. Đừng chất vấn hắn chỉ để làm vui lòng mình, cũng đừng trút giận lên kẻ đang đứng trước mặt con; thật hổ thẹn khi làm rối trí một kẻ tâm hèn. Nếu con định làm điều đang ấp ủ trong lòng, hãy nén nó lại như một thứ bị bậc quyền quý chê bai.

5. Nếu con là người đứng đầu, người chỉ đạo hạnh kiểm của quần chúng, hãy luôn cố gắng hòa nhã để phẩm hạnh của chính con không tì vết. Chân lý thật lớn lao, vạch ra con đường ngay thẳng; chưa từng có chuyện nó bị lật đổ kể từ thời trị vì của Osiris.[4] Kẻ nào vượt rào luật lệ sẽ bị trừng phạt. Kẻ vượt rào chính là kẻ tham lam; nhưng sự suy đồi (?) sẽ tước đoạt tài sản của hắn, bởi thời gian hắn làm điều ác chẳng bao giờ dứt. Vì hắn tự nhủ: 'Ta sẽ tự mình thu gom cho bản thân,' chứ không nói: 'Ta thu gom được là nhờ ơn trên.' Nhưng giới hạn của công lý vẫn đứng vững; đó là điều mà người con đời đời ghi nhớ từ cha mình.

6. Chớ gây nỗi sợ hãi trong lòng người; vì thần linh cũng trừng phạt điều [đó]. Bởi có kẻ thù rằng: 'Sự sống nằm ở đó'; rồi hắn bị tước đoạt cả miếng ăn qua ngày. Có kẻ thù rằng: 'Quyền lực [nằm ở đó]'; và hắn bảo: 'Ta chộp lấy những gì ta thấy.' Cứ thế, con người cất lời rồi bị đánh ngã gục. Chính kẻ khác mới là người đạt được thành tựu nhờ ban phát cho kẻ khốn khó; chứ không phải kẻ gieo rắc nỗi hãi hùng cho người. Bởi chuyện gì thần linh đã định đoạt, điều ấy ắt sẽ xảy ra. Do đó, hãy sống trong mái nhà của lòng nhân ái, rồi người ta sẽ tự nguyện đến và dâng hiến những món quà.

7. Nếu con ngồi giữa bữa tiệc của một người thế lực hơn con, hãy đón nhận những gì người ấy ban, đưa lên môi. Nếu con ngước nhìn chủ tiệc đang ở trước mặt mình, chớ đâm thấu người ấy bằng vô số ánh nhìn. Tẩy chay việc trừng trừng nhìn ngài ấy, vì điều đó làm tổn thương tâm hồn.[5] Đừng cất lời cho đến khi ngài ấy ngỏ lời với con; chẳng ai biết điều gì có thể làm phật ý ngài. Hãy nói khi ngài đặt câu hỏi; khi ấy lời con sẽ đẹp lòng ngài. Bậc quý nhân ngồi trước mâm cỗ sẽ phân chia tùy theo sự thúc đẩy của tâm hồn; ngài ban cho kẻ ngài sủng ái — đó là tập tục của bữa tối. Chính tâm hồn ngài dẫn dắt bàn tay ấy. Bậc quý nhân là người ban phát, chứ kẻ hạ cấp không thể tự giành lấy. Thế nên, việc ăn bánh mì nằm dưới sự quan phòng của thần linh; kẻ nào tranh cãi điều đó là kẻ vô tri.

8. Nếu con là sứ giả được phái từ quý nhân này sang quý nhân khác, hãy thật chuẩn xác theo lối của kẻ đã sai phái con, hãy truyền đạt đúng y nguyên lời ngài. Cẩn trọng chớ để lời nói gây nên thù hận, đừng khơi mào cho quý nhân này chống lại quý nhân kia bằng cách bóp méo sự thật. Đừng vượt qua giới hạn, cũng đừng lặp lại những gì bất kỳ ai, dù là vương tôn hay kẻ bần nông, thốt ra khi mở lòng mình; điều đó thật đáng ghê tởm đối với tâm hồn.

9. Nếu con đã cày cấy, hãy thu hoạch mùa màng ngoài đồng, và thần linh sẽ làm cho nó sinh sôi dưới tay con. Đừng nhồi đầy miệng tại bàn ăn của láng giềng....[6] Nếu một kẻ xảo quyệt nắm giữ tài sản, hắn sẽ ăn cắp như cá sấu từ các tu sĩ.

Đừng để một kẻ không con cái mà sinh lòng ganh tị; chớ nên u sầu hay cãi vã vì chuyện đó. Bởi một người cha, dù vĩ đại đến đâu, cũng có lúc ưu phiền; còn người mẹ có con cái, sự bình yên của nàng lại kém hơn kẻ khác. Quả thật, mỗi con người sinh ra đều có [số mệnh] do thần linh định đoạt, Ngài là tù trưởng của một bộ lạc, đáng để ta tin tưởng đi theo.

10. Nếu con ở vị thế thấp hèn, hãy phục vụ một người khôn ngoan, để mọi hành vi của con đều tốt đẹp trước mặt thần linh. Nếu con từng biết một kẻ vô danh tiểu tốt được thăng quan tiến chức, chớ tỏ ra kiêu ngạo với hắn vì những gì con biết về quá khứ của hắn; mà hãy kính trọng kẻ đã được cất nhắc, tùy theo địa vị mới của hắn.

Kìa nhìn xem, sự giàu sang không tự nhiên mà đến; đó là nguyên tắc dành cho kẻ khát khao nó. Nếu hắn tự vươn lên và gom góp lấy, thần linh sẽ ban cho hắn thịnh vượng; nhưng Ngài sẽ trừng phạt nếu hắn lười biếng.

11. Hãy lắng nghe tiếng gọi con tim trong suốt cuộc đời; đừng làm quá những gì được sai bảo. Đừng rút ngắn thời gian để con tim được nghỉ ngơi; việc tước đoạt khoảng thời gian [thư thái] ấy là điều tâm hồn căm ghét. Đừng rút ngắn ban ngày hơn mức cần thiết để duy trì mái nhà của con. Khi đã kiếm được của cải, hãy chiều chuộng con tim; bởi của cải chẳng còn ích gì nếu ta kiệt sức.

12. Nếu con muốn trở thành một hiền nhân, hãy sinh con trai để làm vui lòng thần linh. Nếu nó uốn nắn con đường theo gương con, nếu nó sắp xếp ổn thỏa mọi việc của con, hãy đối xử tốt với nó bằng mọi cách, bởi nó chính là con trai con, sinh ra từ chính tâm hồn con. Đừng dứt bỏ trái tim con khỏi nó, bằng không chính đứa con do con rứt ruột sinh ra sẽ nguyền rủa [con]. Nếu nó lơ đễnh, vi phạm những quy tắc ứng xử và hung hăng; nếu mỗi lời thốt ra từ miệng nó là lời tục tĩu; thì con hãy đánh đòn nó, để lời nói của nó trở nên chuẩn mực. Hãy giữ nó cách xa những kẻ xem thường lệnh truyền, bởi chính họ là kẻ xúi giục nó nổi loạn.[7] Và những kẻ được dẫn dắt thì không đi lạc lối, nhưng kẻ mất phương hướng chẳng thể tìm ra con đường ngay thẳng.

13. Nếu con ở trong phòng hội nghị, hãy luôn hành động theo các bước đã được dặn dò từ đầu ngày. Đừng vắng mặt, bằng không con sẽ bị trục xuất; mà hãy sẵn sàng bước vào và trình báo. Rộng rãi[8] thay chỗ ngồi của kẻ đã cất lời điều trần. Phòng họp hoạt động theo kỷ luật nghiêm ngặt; và mọi kế hoạch đều tuân thủ phương pháp. Chính thần linh cất nhắc người ta vào chiếc ghế ấy; những kẻ chỉ biết chen lấn thì không được như vậy.

14. Nếu con ở giữa đám đông, hãy tạo dựng tình yêu thương cho chính mình, đó là khởi đầu và kết thúc của tâm hồn. Kẻ không rõ con đường của mình sẽ tự nhủ (khi nhìn thấy con): 'Kẻ biết tự kỷ luật bản thân sẽ trở thành chủ nhân của tài sản; ta sẽ noi gương hắn.' Danh tiếng của con sẽ tốt đẹp dẫu con không cất lời; thân xác con sẽ được nuôi dưỡng; gương mặt con sẽ hiện diện giữa những người láng giềng; con sẽ được cung cấp những gì còn thiếu. Còn kẻ có trái tim sai khiến cái bụng, hắn chuốc lấy sự ghê tởm thay vì tình yêu thương. Trái tim hắn tồi tệ (?), thể xác hắn thô tục (?), hắn ngạo mạn trước những kẻ được thần linh ban ơn. Kẻ nào làm nô lệ cho cái bụng ắt có kẻ thù.[9]

15. Hãy tường thuật hành động của con mà không che giấu; hãy bày tỏ hạnh kiểm khi bàn bạc cùng chủ tướng. Sứ giả chẳng có gì là xấu khi lời bẩm báo của mình không nhận được câu trả lời 'Ừ, ta biết rồi' từ vương tử; bởi những gì ngài biết không bao giờ bao gồm [điều này]. Nếu ngài (vương tử) nghĩ rằng mình sẽ phản đối vì chuyện đó, [ngài nghĩ] rằng: 'Hắn sẽ im lặng vì ta đã lên tiếng.'[10]

16. Nếu con là người đứng đầu, hãy đảm bảo rằng những quy tắc con ban hành được tuân thủ nghiêm ngặt; và hãy làm mọi việc như một người nhớ đến những ngày mai sau, khi lời nói chẳng còn giá trị. Đừng quá dễ dãi ban ơn; điều đó dẫn đến sự khép nép (?), sinh ra thói lười nhác.

17. Nếu con là người đứng đầu, hãy hòa nhã khi lắng nghe lời cầu xin của kẻ khốn khó. Đừng để hắn ngập ngừng khi giãi bày tâm tư muốn nói với con; mà hãy mong mỏi dứt bỏ nỗi đau cho hắn. Hãy để hắn nói năng tự do, để việc khiến hắn tìm đến con được hoàn thành. Nếu hắn ngập ngừng mở lòng, người ta sẽ đồn đại rằng: 'Có phải vì quan tòa gây ra tội ác nên chẳng ai dám van xin ngài về chuyện đó?' Nhưng một trái tim được dạy dỗ chu đáo sẽ luôn sẵn sàng lắng nghe.

18. Nếu con muốn duy trì tình bạn ở bất cứ chốn nào con đặt chân đến, dù là cương vị chủ nhà, người anh em, hay bạn hữu; đi đến đâu, hãy cẩn trọng đừng du tử cùng phụ nữ. Chẳng nơi nào hưng thịnh khi điều đó xảy ra. Cũng chẳng khôn ngoan gì khi nhúng tay vào; hàng ngàn người đã lụi bại vì lạc thú chốc lát ngắn ngủi tựa giấc mơ. Thậm chí cái chết cũng từ đó mà ra; thật là một thảm cảnh. Còn kẻ sống truỵ lạc, người ta sẽ rời bỏ vì những gì hắn làm, hắn bị mọi người lánh xa. Nếu ham muốn không được thỏa mãn, hắn bất chấp mọi luật lệ.

19. Nếu con muốn hạnh kiểm của mình tốt đẹp, hãy cứu rỗi bản thân khỏi mọi sự hiểm độc, và dè chừng bản tính tham lam, một thứ bệnh tật nội tâm hiểm nghèo (?). Đừng để bản thân rơi vào cạm bẫy ấy. Nó gây bất hòa giữa những người cha vợ và gia quyến của con dâu; nó chia rẽ vợ với chồng. Nó tụ tập về mình mọi điều ác; nó là chiếc đai nịt của mọi thói hư tật xấu.[11] Nhưng kẻ công chính sẽ hưng thịnh; chân lý bước theo dấu chân hắn, và hắn tạo dựng chốn dung thân nơi đó, chứ không ở trong hang ổ của sự tham lam.

20. Đừng tham lam phần chia, đừng chộp lấy những thứ không phải tài sản của mình. Đừng tham lam đối với láng giềng; bởi với một người hiền hòa, lời tán dương có giá trị hơn sức mạnh. Kẻ [tham lam] sẽ tay không trở về từ chốn láng giềng, trơ trọi chẳng có lấy nổi một lời thuyết phục. Người ta sẽ hối hận dẫu chỉ vì một chút tham lam khi cái bụng đã nguội lạnh.

21. Nếu con muốn trở nên khôn ngoan, hãy lo cho gia thất, và yêu thương người vợ đang ôm ấp trong vòng tay. Hãy cho nàng ăn no, mặc ấm; dầu thơm là phương thuốc cho thân thể nàng. Hãy làm vui lòng nàng suốt đời, bởi nàng là một điền trang sinh lợi cho chủ nhân. Đừng thô bạo, vì sự dịu dàng khuất phục nàng còn hơn cả sức mạnh. Hãy ban (?) cho nàng những gì nàng khao khát và hướng ánh mắt tới; nhờ đó con sẽ giữ được nàng trong nhà...

22. Hãy đối đãi tử tế với những kẻ làm thuê từ chính những gì con có; đó là bổn phận của kẻ được thần linh sủng ái. Quả thực, thật khó để làm hài lòng những kẻ làm thuê. Bởi có kẻ[12] nói: 'Hắn là kẻ phóng khoáng; chẳng ai biết điều gì có thể phát ra [từ hắn].' Nhưng sang ngày hôm sau hắn lại nghĩ: 'Hắn là kẻ chi ly (bủn xỉn), nhưng cũng bằng lòng với điều đó rồi.' Và khi ân huệ đã được ban cho người làm thuê, họ lại bảo: 'Chúng tôi đi đây.' Sự bình yên chẳng ngự trị trong thị trấn có những kẻ tôi tớ khốn khổ.

23. Đừng lặp lại những lời lẽ phóng đại, cũng chớ lắng nghe chúng; bởi đó là thốt ra từ một cơ thể bị cơn giận nung nóng. Khi những lời ấy được lặp lại bên tai con, đừng để ý tới, hãy nhìn xuống mặt đất. Đừng bàn tán về nó, để kẻ trước mặt con thấy được sự khôn ngoan. Nếu con bị sai khiến làm một vụ trộm, hãy tìm cách để lệnh đó được rút lại, bởi đó là điều ghê tởm trước luật pháp. Tấm màn che khuất tầm nhìn chính là thứ phá hủy tầm nhìn ấy.

24. Nếu con muốn trở thành một hiền nhân, và là kẻ ngồi bàn sự vụ trong hội đồng với chủ tướng, hãy dồn tâm trí vào sự hoàn mỹ. Sự im lặng mang lại cho con nhiều lợi ích hơn là ngập tràn lời lẽ. Hãy suy ngẫm xem con có thể bị phản đối thế nào bởi một chuyên gia cất lời trong hội đồng. Thật là ngớ ngẩn khi bàn luận về mọi loại công việc, bởi kẻ tranh chấp với những lời của con sẽ đem chúng ra thử thách.

25. Nếu con có quyền thế, hãy khiến người ta kính trọng mình vì tri thức và sự dịu dàng. Hãy nói năng có trọng lượng, nghĩa là không phải theo kiểu tuân lệnh, vì kẻ nào khiêm nhường (khi ở vị trí cao) sẽ vướng vào sai lầm. Đừng kiêu căng tự mãn, kẻo bị hạ thấp.[13] Chớ làm thinh, nhưng hãy cẩn trọng đừng ngắt lời hay đáp trả bằng sự nóng giận. Hãy vứt bỏ điều đó; hãy tự kiềm chế. Trái tim phẫn nộ thốt ra những lời cay đắng; nó lao thẳng vào kẻ bình yên đang đến gần, chặn đứng lối đi của người ấy.

Kẻ cặm cụi tính toán sổ sách suốt cả ngày chẳng bao giờ có nổi một khoảnh khắc hạnh phúc. Kẻ mãi vui vầy hoan lạc suốt ngày chẳng lo nổi cho gia thất. Người bắn cung giắn trúng đích, cũng như người lái thuyền cập bến bờ, đều nhờ vào sự linh hoạt trong mục tiêu. Kẻ nào thuận theo trái tim mình sẽ nắm quyền cai quản.[14]

26. Đừng cản trở một vương tử khi ngài đang bận rộn; cũng chớ đè nặng thêm trái tim của kẻ đã oằn mình gánh nặng. Bởi hắn sẽ thù ghét kẻ làm mình trì hoãn, nhưng sẽ phơi bày tâm can trước kẻ yêu mến hắn. Việc định đoạt linh hồn thuộc về thần linh, và những gì Ngài yêu mến chính là tạo vật của Ngài. Do đó, hãy bước đi sau một trận cãi vã kịch liệt; hãy làm hòa với kẻ đang thù địch với [con]. Chính những tâm hồn ấy mới nuôi dưỡng tình yêu lớn lên.

27. Hãy chỉ bảo một quý nhân những điều mang lại lợi ích cho ngài; hãy giúp ngài được đón nhận giữa mọi người. Hãy để sự hài lòng của ngài hướng về chủ nhân, bởi sự chu cấp của con phụ thuộc vào ý muốn của ngài ấy. Nhờ đó cái bụng của con sẽ được no đủ; tấm lưng của con sẽ được mặc ấm. Hãy để ngài đón nhận tâm can con, để gia thất được hưng thịnh và vinh quang của con — nếu con muốn nó hưng thịnh — nhờ vào đó. Ngài sẽ chìa bàn tay nhân ái cho con. Hơn thế nữa, ngài sẽ khắc sâu tình yêu dành cho con vào tâm can những người bạn của con. Quả thật, đó là một tâm hồn ưa chuộng việc lắng nghe.[15]

28. Nếu con là con trai của một người thuộc giới tư tế, và là sứ giả đi xoa dịu đám đông,...[16] hãy cất lời mà không thiên vị bên nào. Chớ để người ta nói rằng: 'Hạnh kiểm của hắn giống như đám quý tộc, thiên vị một bên trong lời nói.' Hãy hướng mục tiêu của con về những phán quyết chuẩn xác.

29. Nếu con từng rộng lượng trong quá khứ, từng tha thứ cho một người để dẫn dắt hắn đi đúng đường, hãy lánh xa hắn, đừng nhắc nhở hắn sau ngày đầu tiên rằng hắn đã im lặng trước con [về chuyện đó].

30. Nếu con trở nên quyền quý sau quãng thời gian vô danh, gặt hái của cải từ chốn bần hàn, đứng đầu trong thành phố về những điều này, và có tri thức về các vấn đề hữu ích để được thăng tiến; thì chớ bọc kín trái tim mình trong đống tài sản, bởi con đã trở thành quản gia cho những ân huệ của thần linh. Con không phải là kẻ cuối cùng; sẽ có kẻ khác ngang hàng với con, và rồi [vận mệnh và địa vị] tương tự cũng sẽ đến với hắn.

31. Hãy khom lưng trước thủ lĩnh của con, người giám thị trong cung điện nhà vua, vì gia thất con phụ thuộc vào tài sản của ngài, và tiền lương của con phát đúng kỳ. Thật ngớ ngẩn làm sao kẻ nào cãi vã với thủ lĩnh của mình, bởi ta chỉ có thể sống khi ngài ấy rủ lòng thương...

Đừng cướp phá nhà cửa của những người thuê nhà; cũng chớ ăn cắp đồ đạc của bạn bè, kẻo hắn tố cáo ngay trước mặt con, khiến trái tim lùi bước.[17] Nếu hắn biết chuyện, hắn sẽ hãm hại con. Cãi vã thay vì tình bạn là một điều ngu ngốc.

32. [Bàn về sự tiết chế].

33. Nếu con muốn tìm hiểu bản chất của một người bạn, chớ hỏi qua bất kỳ chiến hữu nào của hắn; mà hãy dành thời gian ở một mình với hắn, để không làm tổn hại đến công việc của hắn. Hãy đàm đạo với hắn sau một thời gian; thử thách tâm can hắn trong một dịp trò chuyện. Khi hắn kể cho con nghe về quá khứ đời mình, hắn đã tạo ra cơ hội để con hoặc cảm thấy hổ thẹn thay hắn, hoặc trở nên thân thiết với hắn. Đừng giữ khoảng cách khi hắn mở lời, cũng chớ đáp lại hắn bằng thái độ khinh miệt. Đừng rút lui khỏi hắn, cũng đừng ngắt lời (?) kẻ chưa nói hết câu, kẻ mà ta còn có thể giúp đỡ.

34. Hãy để gương mặt con rạng ngời suốt những năm tháng sống trên đời. Những gì bước vào nhà kho ắt phải đi ra từ đó; và bánh mì là để sẻ chia. Kẻ bủn xỉn trong tiệc tùng ắt tự chuốc lấy cái bụng rỗng; kẻ gây gổ tự dắt tay mình đến nỗi buồn. Đừng chọn một kẻ như thế làm bạn đồng hành. Những hành động tử tế của một người mới là điều được người đời ghi nhớ trong những năm tháng sau cuộc đời hắn.[18]

35. Hãy hiểu rõ những thương nhân của con; bởi khi sự vụ lâm vào cảnh ngặt nghèo, thanh danh tốt đẹp của con giữa bạn bè chính là dòng kênh được lấp đầy. Nó quan trọng hơn cả tước vị của một con người; và [56] của cải của kẻ này sẽ qua tay kẻ khác. Tiếng thơm của đứa con trai là vinh quang cho người cha; và nhân phẩm tốt đẹp là để lưu danh muôn thuở.

36. Hãy sửa sai từ gốc rễ; hãy dạy dỗ cho tương xứng [với điều đó]. Thói hư tật xấu phải bị nhổ tận gốc để đức hạnh ở lại. Đây chẳng phải chuyện rủi ro gì, bởi kẻ hay cãi vã sớm muộn gì cũng thành kẻ gây gổ.

37. Nếu con khiến một người phụ nữ phải hổ thẹn, kẻ có tâm hồn lẳng lơ, kẻ bị người trong trấn biết rõ là lầm đường lạc lối, hãy đối xử tử tế với nàng một thời gian, đừng đuổi nàng đi, hãy cho nàng ăn uống. Sự lẳng lơ trong tâm hồn nàng rồi sẽ quý trọng sự dẫn dắt của con.

C. Nếu con vâng theo những điều ta đã dạy, mọi phong thái của con sẽ đạt mức tuyệt mỹ; bởi quả thật, phẩm chất chân lý nằm trong số những đức tính ưu việt của chúng. Hãy khắc sâu ký ức về chúng vào miệng lưỡi muôn dân; bởi những châm ngôn ấy thật tuyệt vời. Sẽ chẳng có lời nào được ghi chép nơi đây phai mờ khỏi vùng đất này đến muôn đời, mà sẽ trở thành khuôn mẫu để bậc vương tôn thốt lên những lời hay ý đẹp. Chúng (những lời của ta) sẽ dạy dỗ con người ta cách cất lời sau khi lắng nghe chúng; phải, hắn sẽ trở nên như một kẻ thông thạo việc vâng lời, xuất chúng trong lời nói sau khi lắng nghe chúng. Vận may sẽ mỉm cười, bởi hắn sẽ vươn lên hàng ngũ cao nhất. Hắn sẽ khoan dung cho đến cuối đời; hắn sẽ luôn mãn nguyện. Tri thức sẽ là chiếc la bàn dẫn lối (?) hắn đến chốn bình an, nơi hắn sẽ hưng thịnh khi còn sống trên cõi đời. Kẻ có học[19] sẽ bằng lòng với tri thức của mình. Còn về phần vương tử, đến lượt ngài, quả thật, trái tim ngài sẽ hoan hỉ, lưỡi ngài được uốn thẳng. Và [trong những châm ngôn này] đôi môi ngài sẽ cất lời, đôi mắt ngài sẽ nhìn thấy, và đôi tai ngài sẽ lắng nghe những điều có ích cho con trai mình, để nó hành xử công minh, không chút lừa lọc.

38. Sự vâng lời của một đứa con ngoan là một điều tuyệt diệu; nó bước vào và lắng nghe trong sự vâng lời.

Xuất sắc trong lắng nghe, xuất sắc trong lời nói, đó là bất kỳ ai vâng theo điều cao quý; và sự vâng lời của kẻ biết vâng lời là một điều cao quý.

Vâng lời là điều tốt đẹp hơn mọi thứ trên đời; nó tạo nên thiện chí.

Thật tuyệt vời làm sao khi một đứa con tiếp thu từ cha mình thứ đã giúp người đạt đến tuổi già (Sự vâng lời).

Điều mà thần linh khao khát chính là sự vâng lời; bất tuân là điều thần linh căm ghét.

Thực chất, chính trái tim sai khiến chủ nhân của nó phải vâng lời hay chống lệnh; bởi cuộc sống bình an trọn vẹn của một con người nằm ở trái tim họ.

Chính kẻ vâng lời mới là người tuân thủ những gì được dạy; kẻ yêu thích sự vâng lời, chính hắn sẽ thi hành các mệnh lệnh.

Kẻ biết vâng lời rồi sẽ trở thành người được người khác vâng lời.

Thật tuyệt vời làm sao khi con cái vâng lời cha; và người cha cất lời ấy sẽ tràn ngập niềm vui lớn. Đứa con như thế sẽ ôn hòa như một người thầy, và kẻ lắng nghe nó sẽ tuân theo lời nó nói. Nó sẽ có thân hình tuấn tú và được cha mình kính trọng. Tên tuổi nó sẽ được lưu truyền trong miệng muôn người đang sống trên trái đất này, chừng nào họ còn tồn tại.[20]

39. Hãy để người con đón nhận lời cha, chớ lơ đễnh trước bất kỳ quy tắc nào của người. Hãy dạy dỗ con trai con [như thế]; bởi kẻ vâng lời là người hoàn hảo trong mắt bậc vương quyền. Nếu nó uốn nắn miệng lưỡi theo những gì được dặn dò, luôn cảnh giác và vâng lời, con trai con sẽ khôn ngoan và bước đi lịch thiệp. Sự lơ đễnh dẫn đến bất tuân vào ngày mai; nhưng sự thấu hiểu sẽ củng cố nó. Còn kẻ ngu ngốc, hắn sẽ bị nghiền nát.

40. Về phần kẻ ngu ngốc, thiếu vắng sự vâng lời, hắn chẳng làm nên tích sự gì. Tri thức thì hắn xem là dốt nát, điều có ích thì hắn coi là tai hại. Hắn gây ra đủ loại sai lầm để rồi bị quở trách mỗi ngày. Hắn sống trong cõi chết[59] cùng với điều đó; đó chính là thức ăn của hắn. Trước những lời lẽ nhảm nhí, hắn trầm trồ ngợi khen tựa như trước sự khôn ngoan của bậc vương giả, sống trong cõi chết mỗi ngày. Hắn bị lánh xa vì những bất hạnh của mình, bởi vô số tai ương giáng xuống đầu hắn mỗi ngày.

41. Đứa con biết lắng nghe tựa như Kẻ đi theo Horus.[21] Nó trở nên tốt đẹp sau khi biết lắng nghe; nó già đi, đạt đến sự tôn kính và ngưỡng vọng. Nó lặp lại điều tương tự với các con trai con gái mình, qua đó làm mới lại lời huấn dụ của người cha. Mỗi người đều dạy dỗ như bậc sinh thành đã làm, truyền lại cho con cái họ. Hãy để chúng [đến lượt mình] trò chuyện với con trai con gái chúng, để chúng trở nên nổi danh qua những việc làm. Hãy để những lời con thốt ra gieo mầm chân lý và sự công chính vào cuộc đời con cháu. Khi ấy quyền uy cao nhất sẽ xuất hiện, và tội lỗi rời xa [chúng]. Và những ai chứng kiến cảnh đó sẽ thốt lên: 'Quả thật người ấy đã cất lời vô cùng ý nghĩa,' và họ sẽ làm theo; hoặc: 'Nhưng quả thật người ấy rất từng trải.' Và tất cả mọi người sẽ tuyên bố: 'Chính họ là những kẻ sẽ dẫn dắt quần chúng; tước vị sẽ không trọn vẹn nếu thiếu vắng họ.'

Đừng bớt đi một chữ, cũng chớ thêm vào một lời;[60] chớ đặt cái này vào vị thế của cái kia. Hãy cẩn trọng đừng hé lộ...[22] trong chính con.

Hãy dè dặt lời ăn tiếng nói khi một bậc hiền triết đang lắng nghe con; hãy khao khát được ghi nhớ tốt đẹp trong miệng những người đang nghe con nói. Nếu con bước vào với tư cách chuyên gia, hãy cất lời với đôi môi chuẩn xác (?), để hạnh kiểm của con được đoan trang.

42. Hãy để trái tim con tràn đầy; nhưng hãy kìm giữ đôi môi. Hạnh kiểm của con phải thật chuẩn xác khi ở giữa các bậc quý tộc, và đoan trang trước mặt chủ tướng, làm trọn những gì ngài sai bảo. Đứa con như thế sẽ cất lời trước những kẻ lắng nghe nó; hơn thế nữa, bậc sinh thành của nó sẽ được sủng ái. Hãy dặt hết tâm can vào lúc cất lời, sao cho các quý tộc lắng nghe phải thốt lên: 'Thật tuyệt vời làm sao những điều thốt ra từ miệng hắn!'

43. Hãy hoàn thành mệnh lệnh mà chủ tướng giao phó. Lời dạy dỗ của người cha thật tốt đẹp làm sao, bởi con người xuất thân từ cha, người từng nói về đứa con khi nó còn chưa thành hình; và những gì làm cho nó (đứa con) còn vượt qua cả những gì được sai bảo. Quả thật, một đứa con ngoan là món quà từ thần linh; nó làm nhiều hơn những gì được giao phó, nó làm điều đúng đắn, và đặt trọn tâm can vào mọi bước đi.

D. Giờ đây, nếu con đạt đến vị trí của ta, thân thể con sẽ trempor hưng thịnh, Nhà vua sẽ hài lòng với mọi việc con làm, và con sẽ thu gom những năm tháng cuộc đời không ít hơn quãng đời ta đã trải qua trên mặt đất. Ta đã tích lũy được trọn vẹn một trăm linh năm tuổi đời, bởi Nhà vua đã ban cho ta nhiều ân huệ hơn cả tổ tiên ta; điều này là vì ta đã thực thi chân lý và công lý cho Nhà vua cho đến tận tuổi xế chiều.

ĐÃ HOÀN THÀNH

TỪ KHỞI ĐẦU ĐẾN KẾT THÚC

ĐÚNG NHƯ NHỮNG GÌ ĐƯỢC TÌM THẤY TRONG BẢN VIẾT.

[1] Nhà vua.

[2] Tước hiệu của một bậc trong giới tư tế.

[3] Thái độ quen thuộc của kẻ bề dưới phục tùng vào thời đó.

[4] Thần Osiris từng được tin là trị vì trên mặt đất hàng ngàn năm trước Mênês, vị vua lịch sử đầu tiên.

[5] Tâm hồn = ka', và xuyên suốt tác phẩm này. Ka' được dịch là con người ở mục § 22, ý chí ở mục § 27.

[6] Một cụm từ tối nghĩa hoặc bị sai hỏng nằm ở đây, không thể dịch thỏa đáng.

[7] Bản dịch còn hoài nghi.

[8] Nghĩa là thoải mái.

[9] Cái bụng của hắn, có lẽ vậy.

[10] Bản dịch trên chưa thỏa đáng; văn bản có thể đã bị sai hỏng. Chưa có bản dịch dễ hiểu nào được thực hiện cho đoạn này.

[11] Nghĩa là mọi thói hư tật xấu đều chứa đựng trong đó.

[12] Một người đầy tớ.

[13] So sánh với Châm ngôn xvii. 18.

[14] Cũng vậy trong cuộc sống, bằng sự đa dạng trong mục tiêu, đan xen giữa làm việc và vui chơi, hạnh phúc sẽ được đảm bảo. Việc đổi hướng gió rõ ràng được ám chỉ trong trường hợp của người lái thuyền.

[15] Đoạn này đề cập đến mối quan hệ giữa con trai của một quý tộc và gia sư của cậu ta, nhấn mạnh những lợi ích từ các học trò cũ ở vị trí cao, nếu những ngày đến trường của họ thật dễ chịu. Câu cuối cùng của đoạn này, cũng như đoạn 23 và 25, có phần lạc đề (à propos des bottes).

[16] Có một cụm từ tối nghĩa ở đây.

[17] Nguyên văn: "Đó là thứ ngăn cản trái tim tiến bước (?)" Một cụm từ kỳ lạ.

[18] Nguyên văn, sau cây gậy hoặc vương trượng của ông ta.

[19] Người hiểu rõ chúng.

[20] Phần lớn đoạn này chơi chữ dựa trên gốc từ 'sôdem, bao gồm cả ý nghĩa lắng nghe (hear) và vâng lời (obey). Trò chơi chữ mệt mỏi này rất phổ biến trong tiếng Ai Cập, đặc biệt là trong các văn bản tôn giáo cổ.

[21] "Những người đi theo Horus" là một triều đại huyền thoại gồm các á thần, được người Ai Cập tin là đã cai trị khoảng 13.400 năm sau triều đại của Horus và trước triều đại của Mênês. Ngoài ra còn có một tầng lớp thần linh mang tên này.

[22] Một từ không rõ nghĩa; có vẻ là một loại thực vật nào đó. Từ này có vẻ không phù hợp ở đây, và có thể mang tính thành ngữ, giống như cách nói "ngôn từ hoa mỹ" của chúng ta. Nhưng dòng trước đó rõ ràng đề cập đến cuốn sách này.