Bí mật của “Skonk”
Nó bắt đầu đâu đó trong khoảng những năm 1930. Địa bàn của chúng tôi ở sâu trong rừng, tại Dogpatch, Kentucky, nơi mà thảm kịch đang xảy ra. Hàng chục người dân địa phương bị đầu độc hằng năm, họ chết bởi khói độc của dầu chồn hôi, một hợp chất được tạo ra bằng cách nghiền những con chồn hôi chết và những đôi giày mòn, rồi ủ tại nơi gọi là Skonk Works. Hay ít ra, đó là cách mà Al Capp kể lại câu chuyện.
Al Capp là tác giả của bộ truyện tranh huyền thoại Li’l Abner, và Skonk Works là một trong những sáng tạo đáng nhớ nhất của ông – mặc dù Capp không mấy liên quan đến sức mạnh đáng kể của thuật ngữ này. Thay vào đó, chúng ta có thể cảm ơn hãng hàng không vũ trụ khổng lồ Lockheed về điều này.
Năm 1943, kỹ sư trưởng của Lockheed, Clarence “Kelly” Johnson, nhận một cuộc gọi từ Bộ Quốc phòng Mỹ.
Máy bay chiến đấu của Đức đã xuất hiện ở khắp châu Âu, và Mỹ cần phải đáp trả. Một nhiệm vụ cực kỳ quan trọng trong khi thời gian thì quá gấp. Mặc dù vậy, Kelly đã có một ý tưởng. Tại trụ sở của họ ở Burbank, California, ông tập hợp một đội ngũ gồm các kỹ sư và công nhân cơ khí sáng giá nhất của mình, cho họ quyền tự do thiết kế – không có ý tưởng nào bị cho là quái gở hoặc điên rồ – và tách biệt họ khỏi phần còn lại của bộ máy quan liêu ở Lockheed. Không ai được biết về mục đích của dự án mới này hay được phép tiết lộ điều gì về nhiệm vụ của họ nếu không có thẩm quyền liên quan. Những nhân viên này làm việc trong một căn lều xiếc thuê cố tình được đặt cạnh một nhà máy nhựa bốc mùi hôi thối (để tránh sự tò mò của những người xung quanh). Việc thở thôi cũng đã vô cùng khó khăn. Đó là lý do tại sao kỹ sư Irv Culver mượn thuật ngữ của Al Capp và gọi nơi này là Skonk Works.
Mọi việc tiếp diễn cho đến một ngày, Cục Hải quân liên lạc với Lockheed để cập nhật tình hình về máy bay phản lực mới của họ (tên kỹ thuật là P-80) và tình cờ nhầm sang số máy của Culver. Ông trả lời điện thoại: “Người trong Skonk Works, Culver nghe.”
Và cái tên gắn liền với họ từ đó. Một vài năm sau, do yêu cầu của người nắm bản quyền bộ truyện tranh, cái tên được viết thành Skunk Works.
Và Skunk Works đã thành công. Máy bay phản lực quân đội đầu tiên của Mỹ được đưa đến Lầu Năm Góc, đáng kinh ngạc là chỉ sau 143 ngày, sớm hơn thời hạn đến 7 ngày. Trong một dự án quân sự, thường thì nhà thầu còn chưa nhận được giấy tờ ký tá trong khoảng thời gian đó chứ chưa nói đến việc tạo ra bất kỳ thứ gì. Và suốt những thập kỷ kế tiếp, đội Skunk Works của Lockheed đã lặp lại thành công này, họ tiếp tục sản xuất ra những chiếc máy bay nổi tiếng thế giới – U-2, SR-71, Nighthawk, Raptor – với cùng phương pháp như vậy. Những chiếc máy bay này giúp Mỹ giành chiến thắng trong chiến tranh lạnh, tất nhiên là vậy, nhưng tác động to lớn hơn của chúng là ở mặt tổ chức: trong nửa thế kỷ tới, với bất cứ công ty nào muốn đạt được những mục tiêu táo bạo, skunk thường là phương pháp sáng tạo thành công.
Mọi người từ Raytheon, DuPont cho đến Walmart, Nordstrom đều đã tham gia vào cuộc chơi sáng tạo này. Vào đầu những năm 80, Steve Jobs, nhà đồng sáng lập Apple, đã thuê một tòa nhà nằm sau nhà hàng Good Earth ở Thung lũng Silicon, tập trung 20 nhà thiết kế tài năng tại đây, và hình thành skunk works của riêng mình để tạo nên chiếc máy tính Macintosh đầu tiên. Bộ phận này hoàn toàn độc lập với phòng nghiên cứu và phát triển thông thường của Apple, và do đích thân Jobs lãnh đạo. Khi mọi người hỏi ông tại sao lại cần cơ sở mới này, Jobs đã nói: “Làm cướp biển thì tốt hơn gia nhập Hải quân.”
Khi nói đến việc khích lệ sự đổi mới táo bạo, tại sao làm cướp biển lại tốt hơn? Tại sao phương pháp skunk liên tục thúc đẩy tạo ra những thành công tuyệt vời như vậy? Và quan trọng nhất là, điều này có liên quan gì đến những doanh nhân ngày nay và khát khao đạt tới sự táo bạo?
Thật ra là có rất nhiều liên quan.
Bí mật của skunk: Phần Một
Ở những chương trước, chúng ta đã thấy công nghệ gia tăng theo cấp số nhân mang lại cho các doanh nhân ngày nay sự tiếp cận đáng kinh ngạc ra sao, giúp cho nhiều nhóm các nhà sáng tạo nhỏ giải quyết những thách thức khổng lồ một thời chỉ có thể thuộc về các doanh nghiệp lớn hoặc chính phủ như thế nào. Đây là tin cực kỳ quan trọng. Tại Đại học Singularity, một trong những nguyên lý cốt lõi của chúng tôi là những thách thức vĩ đại nhất của thế giới chứa đựng trong nó các cơ hội kinh doanh tuyệt vời nhất. Và nhờ vào công nghệ đột phá, lần đầu tiên trong lịch sử, các doanh nhân thật sự có thể tham gia vào cuộc chơi này. Nhưng có một khó khăn là: Chỉ có công nghệ đột phá thì không thể thành công được.
Theo đuổi sự táo bạo không chỉ là khó khăn về mặt công nghệ mà còn là những thách thức lớn lao về mặt tâm lý. Tất cả những người tiên phong được phỏng vấn cho cuốn sách này đều nhấn mạnh tầm quan trọng của cuộc chơi tâm lý, rằng nếu không có một hướng suy nghĩ đúng, các doanh nhân chắc chắn không có cơ hội để thành công. Tôi hoàn toàn đồng ý. Thái độ kiểm soát cuộc chơi. Dù bạn nghĩ bạn có thể hay không thể thì bạn đều đúng cả. Vì vậy mục tiêu của Phần Hai này là cung cấp cho bạn một thái độ cấp tiến – một loạt các chiến lược tâm lý thiện chiến đã được thời gian kiểm nghiệm dành cho những ý tưởng làm lớn và táo bạo.
Để đạt được mục tiêu này, chúng tôi sẽ tiếp cận ba điểm chủ chốt. Trong chương này, chúng ta sẽ nghiên cứu phương pháp sáng tạo skunk, tìm hiểu những cơ chế cốt lõi khiến hướng tiếp cận đổi mới này là một trong những cách thành công nhất trong lịch sử. Tiếp theo, chúng ta sẽ khám phá những công cụ và kỹ thuật tâm lý mà cá nhân tôi đã sử dụng trong cuộc sống và công việc của mình. Cuối cùng, để kết thúc Chương 2, chúng ta sẽ gặp một nhóm các doanh nhân tỷ phú xuất chúng – Elon Musk, Jeff Bezos, Richard Branson và Larry Page – những người quan trọng không chỉ vì họ thành công về mặt tài chính mà còn vì thành công đó đã cho họ khả năng nghĩ lớn – một kỹ năng rất cần thiết để giải quyết những thách thức vĩ đại.
Nhưng đầu tiên, hãy nói đến bí mật của skunk.
Theo truyền thống, khi khám phá những bí mật này, các nhà nghiên cứu bắt đầu bằng việc phân tích 14 quy luật của Kelly Johnson về sự sáng tạo. Đây là một hướng tiếp cận hữu ích, và trong phần tiếp theo, chúng ta sẽ đi sâu vào hướng này. Nhưng trước tiên, sẽ rất hữu ích nếu nói đến một bản chất không thể thiếu của phương pháp này nhưng thường bị bỏ sót trong các cuộc thảo luận về mục tiêu của dự án.
Các công ty thường không sử dụng skunk cho những việc kinh doanh thông thường. Mô hình tăng tốc khởi nghiệp sáng tạo này chỉ luôn dành cho việc kinh doanh phi thường. Chúng được tạo ra để giải quyết những vấn đề cỡ siêu anh hùng, được tạo ra một cách hữu ý xung quanh những mục tiêu mà các nhà tâm lý học gọi là mục tiêu cao cả khó nhằn. Và chính bản chất khó khăn của những mục tiêu đó lại chính là bí quyết đầu tiên cho sự thành công của skunk.
Vào cuối những năm 1960, Gary Latham, nhà tâm lý học của Đại học Toronto, và Edwin Locke, nhà tâm lý học của Đại học Maryland đã khám phá ra rằng thiết lập mục tiêu chính là một trong những cách dễ dàng nhất để tăng cường sự khích lệ và nâng cao hiệu quả công việc. Khám phá này thật sự đã gây sốc vào thời điểm đó. Mọi người thường cho rằng những nhân viên vui vẻ là những người làm việc hiệu quả, và việc đặt quá nhiều áp lực lên nhân viên – bằng việc áp đặt mục tiêu – được xem là ý kiến tồi trong kinh doanh. Nhưng qua hàng chục nghiên cứu, Latham và Locke đã tìm ra rằng việc thiết lập mục tiêu đã làm gia tăng hiệu quả và hiệu suất công việc từ 11-25%. Đó thực sự là một động lực. Nếu một ngày dài 8 giờ đồng hồ là những gì cơ bản mà chúng ta có thì việc xây dựng một khung tâm lý xung quanh các hoạt động (hay còn gọi là mục tiêu) sẽ giống như được tiếp thêm 2 giờ làm việc vậy.
Nhưng không phải mọi mục tiêu đều giống nhau. “Chúng tôi nhận thấy rằng nếu bạn muốn tăng cao nhất mức độ động viên và hiệu quả công việc,” Latham nói, “thì những mục tiêu lớn sẽ dẫn đến kết quả tốt nhất. Những mục tiêu lớn vượt trội một cách đáng kể so với mục tiêu nhỏ, vừa và mơ hồ. Nó dẫn đến sự tập trung và kiên trì – đó là hai trong số những yếu tố quan trọng nhất quyết định hiệu quả công việc. Những mục tiêu lớn giúp chúng ta tập trung chú ý và kiên trì hơn. Kết quả là chúng ta làm việc hiệu quả hơn, sẵn sàng để đứng dậy và thử lại nếu thất bại.”
Đây là một thông tin quan trọng dành cho nhà kinh doanh đột phá. Bắt đầu xây dựng một công ty là điều rất khó khăn. Bắt đầu xây dựng một công ty với ý định phá vỡ một ngành công nghiệp – quả thực là một điều đáng sợ. Nhưng nghiên cứu của Locke và Latham cho thấy vẫn có những đòn bẩy tiềm ẩn. Bởi vì việc luyện khả năng tập trung và nâng cao sự động viên bằng cách thiết lập những mục tiêu lớn, chúng ta đang từng bước đạt được những mục tiêu đó.
Tuy nhiên để những mục tiêu cao và khó nhằn này làm được điều kỳ diệu đó, Locke và Latham nhận thấy rằng có những yếu tố trung gian quyết định – đây là từ các nhà tâm lý học dùng để mô tả điều kiện “nếu-thì” – cần thiết phải có mặt. Một trong những yếu tố quan trọng nhất là sự cam kết. “Bạn phải tin vào những gì bạn đang làm,” Latham nói tiếp. “Những mục tiêu lớn hoạt động tốt nhất khi có sự liên kết giữa những giá trị của một cá nhân với khao khát đạt được kết quả mục tiêu đó. Khi mọi thứ sẵn sàng, chúng ta hoàn toàn cam kết – nghĩa là chúng ta tập trung nhiều hơn, thậm chí có sức bật tốt hơn, và kết quả là đạt được hiệu quả cao hơn.”
Vẫn còn một điểm quan trọng khác. Khi Kelly Johnson tạo ra skunk works, mục tiêu ban đầu không phải là tạo ra một chiếc máy bay mới trong thời gian kỷ lục – đó chỉ là một trong nhiều kết quả đạt được trong quá trình vươn đến mục tiêu lớn chính yếu: cứu thế giới khỏi sự nguy hiểm của Quốc xã. Đây chính là loại mục tiêu lớn mà bất cứ ai cũng có thể ủng hộ. Đó là lý do tại sao các kỹ sư đồng ý làm việc hàng giờ trong một lều xiếc bốc mùi khủng khiếp. Và quan trọng nhất, sự thống nhất giữa giá trị cốt lõi và kết quả mong muốn đã thúc đẩy hiệu suất công việc. Đó cũng là một trong những lý do khiến chiếc máy bay đó được hoàn thành trong khoảng thời gian kỷ lục.
Bí mật của skunk: Phần Hai
Tại skunk works của Lockheed, Kelly Johnson điều hành một con tàu nhỏ. Ông yêu thích sự hiệu quả. Phương châm của ông là “nhanh, im lặng, đúng giờ” và một bộ các quy tắc. Và vì chúng ta đang nghiên cứu những bí mật sâu kín của skunk nên chúng ta cần phải tìm hiểu “những quy tắc của Kelly”.
Ngăn cách skunk works khỏi phần còn lại của bộ máy điều hành tổ chức – đó chính là điều bạn nhận ra nếu nghiên cứu đến tận cùng bản chất những quy tắc của Johnson. Trong số 14 quy tắc của ông, có bốn điều chỉ dành riêng cho các dự án quân sự, và vì vậy có thể loại chúng ra khỏi cuộc thảo luận này. Ba trong số đó là cách thức để gia tăng quy trình lặp lại nhanh chóng (một chủ đề chúng ta sẽ bàn trong chốc lát), nhưng tất cả bảy quy tắc còn lại đều là cách thức để thực thi sự cô lập. Ví dụ, ở quy tắc số 3: “Số lượng người có bất cứ liên quan nào đến dự án này cần phải được hạn chế theo nguyên tắc nghiêm ngặt nhất.” Quy tắc 13 cũng tương tự như vậy: “Việc người ngoài tiếp cận dự án và những người có liên quan đến nó phải được kiểm soát chặt chẽ bởi những biện pháp an ninh thích hợp.” Sự cô lập, theo Johnson, là chìa khóa quan trọng nhất cho sự thành công của một skunk works.
Có hai lý do cho điều này. Nhu cầu giữ bí mật quân sự là điều hiển nhiên, nhưng quan trọng hơn, chính sự cô lập đã kích thích việc chấp nhận rủi ro, khuyến khích những ý tưởng kỳ lạ, ngông cuồng và đối lập với những hoạt động quán tính của tổ chức. Tính quán tính của tổ chức là khái niệm để chỉ một công ty khi đã thành công thường kiềm chế mong muốn phát triển và thu phục những công nghệ mới, hướng đi mới do không muốn phá vỡ thị trường hiện hữu và bị mất tiền. Quán tính tổ chức là nỗi sợ hãi về sự thất bại quy mô lớn, nguyên nhân khiến Kodak không nhận thấy được tương lai tươi sáng của máy ảnh kỹ thuật số, IBM ban đầu đã bác bỏ máy tính cá nhân, và America Online (AOL) hiếm khi xuất hiện trực tuyến.
Nhưng điều gì đúng với một tổ chức thì cũng đúng với doanh nhân. Giống như cơ sở skunk works cô lập nhóm sáng tạo khỏi bộ máy lớn, các doanh nhân thành công cần một sự ngăn cách giữa họ và phần còn lại của xã hội. Như Burt Rutan, người giành giải thưởng Ansari X PRIZE, có lần đã chỉ dạy tôi: “Trước một ý tưởng đột phá là một ý nghĩ điên khùng.” Thử nghiệm các ý tưởng điên rồ nghĩa là chống lại ý kiến của các chuyên gia và chịu rủi ro lớn. Nó có nghĩa là không sợ sự thất bại. Bởi vì bạn sẽ thất bại. Con đường đi đến dấu ấn táo bạo được trải đầy những thất bại, và điều này có nghĩa rằng việc có một chiến lược sẵn sàng để xử lý rủi ro và học từ thất bại là rất quan trọng.
Trong một buổi nói chuyện tại re:Invent vào năm 2012, CEO của Amazon là Jeff Bezos giải thích: “Nhiều người nhận thức sai về những việc mà các doanh nhân giỏi làm. Những doanh nhân giỏi không thích rủi ro. Họ tìm cách giảm thiểu rủi ro. Khởi nghiệp một công ty đã là một sự rủi ro rồi… [do đó] bạn phải loại bỏ rủi ro một cách hệ thống từ những ngày đầu đó.”
Đây chính xác là điều mà ba quy tắc cuối cùng của Kelly Johnson hướng đến.
Cả ba quy tắc này là cách để gia tăng sự lặp lại nhanh chóng – đây chính là một trong những chiến lược giảm thiểu rủi ro tốt nhất từng được tạo ra. Nếu bạn đang tìm một định nghĩa nhanh chóng và dân dã hơn của thuật ngữ này, hãy tạm dùng phương châm không chính thức của Thung lũng Silicon: “Thất bại sớm, thất bại thường xuyên, thất bại hướng về phía trước.” Đầu cơ táo bạo – đặc biệt là kiểu thay đổi thế giới như chúng ta đang ủng hộ ở đây – đòi hỏi loại tiếp cận thực nghiệm này. Tuy nhiên, vì hầu hết các thực nghiệm đều thất bại, nên để có tiến độ thực sự đòi hỏi việc thử nghiệm hàng tấn ý tưởng, giảm thiểu thời gian trống giữa các lần thử, và tăng hiểu biết thu được từ các kết quả. Đó là chính là sự lặp lại nhanh chóng.
Lấy thiết kế phần mềm làm ví dụ. Theo phương pháp truyền thống, ban đầu việc tạo ra sản phẩm diễn ra bí mật trong một vài năm, sau đó, nó bất ngờ tung ra công chúng bằng một đợt ra mắt lớn. Không may là, trong một thế giới thay đổi nhanh chóng không ngừng, việc dành một vài năm tách biệt khỏi người dùng có thể đồng nghĩa với phá sản.
Bắt tay vào thiết kế mau lẹ là một tư tưởng nhấn mạnh vòng phản hồi nhanh. Thay vì tung ra một viên ngọc được mài giũa chỉn chu, các công ty thời nay cho ra “sản phẩm hữu hiệu tối thiểu”, sau đó tiếp nhận phản hồi ngay lập tức từ khách hàng, sử dụng nó vào lần điều chỉnh kế tiếp, cho ra một phiên bản cập nhật hơn, và cứ tiếp tục lặp lại như vậy. Thay vì quy trình thiết kế mất vài năm, quy trình nhanh gọn này chỉ mất vài tuần và cho ra kết quả trực tiếp theo mong đợi của người tiêu dùng. Đây chính là sự lặp lại nhanh chóng.
“Chúng ta đã thấy điều này ở Gmail,” Salim Ismail nói. “Thay vì để các nhà thiết kế mất đến vài năm để cho ra 25 tính năng tốt nhất mà bất kỳ ai cũng muốn có trong một chương trình email, Google tung ra một phiên bản với khoảng ba tính năng và hỏi khách hàng xem họ muốn chương trình có thể thực hiện thêm điều gì. Gmail đã nhận được phản hồi rất nhanh và tiếp tục lặp đi lặp lại điều đó. Đó là lý do tại sao nhà sáng lập LinkedIn, Reid Hoffman đã nói câu nổi tiếng: ‘Nếu bạn không bị bẽ mặt vì phiên bản sản phẩm đầu tiên, bạn đã đưa sản phẩm ra thị trường quá muộn.’”
Động lực 2.0
Chúng ta đã tập trung khám phá skunk ở các khía cạnh: mục tiêu lớn, sự cô lập, và quy trình lặp lại nhanh chóng như những chiến lược giúp điều chỉnh tâm lý và gia tăng hiệu quả. Phần này cũng tương tự như vậy, nhưng thay vì nghiên cứu các chiến lược đó một cách riêng lẻ, chúng ta sẽ kết hợp chúng với nhau, khám phá cách thúc đẩy hiệu quả cùng những hỗ trợ tâm lý quan trọng từ việc kết hợp chúng với nhau.
Để hiểu được sự thúc đẩy này đòi hỏi chúng ta phải đi sâu vào khoa học của động lực. Thế kỷ trước, khoa học này chỉ tập trung vào phần thưởng ngoại lai (extrinsic reward) – đó là những động lực bên ngoài, điều kiện “nếu-thì” của việc “làm điều này để đạt được điều kia”. Với những phần thưởng ngoại lai, chúng ta thưởng cho những hành vi mà chúng ta kỳ vọng nhiều hơn và phạt những hành vi mà chúng ta không thích. Lấy ví dụ trong kinh doanh, khi chúng ta muốn thúc đẩy hiệu quả công việc, chúng ta thường đưa ra những phần thưởng ngoại lai: tiền thưởng (tiền) và thăng chức (tiền và chức danh).
Không may là, hàng loạt các nghiên cứu đã chỉ ra rằng phần thưởng ngoại lai không hiệu quả như mong đợi. Lấy tiền làm ví dụ. Khi nói đến tăng động lực làm việc, tiền chỉ được xem là vua trong những điều kiện rất cụ thể. Đối với những nhiệm vụ rất cơ bản không yêu cầu bất kỳ kỹ năng nhận thức nào, tiền có thể tạo ảnh hưởng lên hành vi một cách hiệu quả. Nếu tôi đang đóng đinh vào những thanh gỗ với giá 5 đô-la một giờ, thì việc đề nghị trả tôi 10 đô-la sẽ giúp tăng tốc độ đóng đinh. Nhưng với những công việc phức tạp hơn một chút – như là đóng đinh thành hình ngôi nhà – mặc dù chỉ yêu cầu thêm một chút khả năng nhận thức, tiền thật sự tạo ra tác dụng ngược lại: nó làm giảm động lực, cản trở sự sáng tạo và giảm hiệu suất.
Đây không chỉ là vấn đề duy nhất khi dùng tiền làm động lực. Tiền là động lực có hiệu quả cho đến khi những nhu cầu sinh học cơ bản được đáp ứng và còn thừa lại chút ít để tiêu xài tùy ý. Đây là lý do tại sao mà Daniel Kahneman người đoạt giải Nobel, gần đây đã phát hiện ra rằng, ở Mỹ, khi bạn đặt mức độ hài lòng với cuộc sống và mức độ hạnh phúc cùng với mức thu nhập lên biểu đồ, chúng sẽ gối lên nhau cho đến điểm 70.000 đô-la – ví dụ vậy, đây là điểm mà tiền không còn là vấn đề chính nữa – sau đó thì chúng tách xa nhau. Khi con người được trả tiền đủ để không phải thường xuyên lo lắng về các nhu cầu cơ bản nữa, thì những phần thưởng ngoại lai sẽ mất đi tính hiệu quả, trong khi những phần thưởng nội tại (intrinsic reward) – nghĩa là thỏa mãn được về mặt cảm xúc bên trong – sẽ trở nên quan trọng hơn nhiều.
Ba yếu tố đặc biệt quan trọng là quyền tự chủ, sự thành thục và mục đích.
Quyền tự chủ là mong muốn điều khiển chính con tàu của mình. Sự thành thục là mong muốn điều khiển nó tốt. Và mục đích là nhu cầu về ý nghĩa mà hành trình này mang lại. Ba phần thưởng về mặt nội tại này chính là những động lực thúc đẩy chúng ta nhiều nhất. Trong cuốn Drive (Động lực chèo lái hành vi)1, tác giả Daniel Pink đã giải thích:
Khoa học chỉ ra rằng… triết lý tạo động lực kiểu cây gậy và củ cà rốt của thế kỷ XX mà chúng ta xem như là một phần “tự nhiên” của con người – đôi khi cũng có tác dụng. Nhưng chúng chỉ hiệu quả trong một số ít trường hợp. Khoa học chỉ ra rằng phần thưởng “nếu-thì”… không chỉ vô tác dụng trong nhiều trường hợp, mà còn tiêu diệt những khả năng liên quan đến sự sáng tạo ở mức độ cao – trung tâm tiến bộ của xã hội và nền kinh tế hiện tại cũng như tương lai. Khoa học cho thấy bí quyết đạt hiệu quả công việc cao không nằm ở động lực sinh học (những nhu cầu cho sự tồn tại) hay động lực thưởng-phạt, mà là yếu tố thứ ba – mong muốn sâu thẳm của chúng ta về việc định hướng chính cuộc đời mình, để mở rộng và phát triển khả năng của mình, và để sống một cuộc đời có mục đích.
1. Cuốn sách đã được Alpha Books mua bản quyền và xuất bản. (BTV)
Để thực hiện những điều táo bạo, chúng ta cần động lực thứ ba này. Sử dụng công nghệ đột phá để làm đòn bẩy giải quyết các mục tiêu lớn và sử dụng sự lặp lại nhanh chóng cùng với phản hồi nhận được để đẩy nhanh tiến độ đạt được các mục tiêu, đó chính là sự sáng tạo ở tốc độ cực kỳ cao. Nhưng nếu các doanh nhân không thể nâng tầm tâm lý của họ để bắt nhịp cùng với công nghệ, thì họ có rất ít cơ hội để giành chiến thắng trong cuộc đua này.
Và đây là một bí mật khác để tạo ra skunk – yếu tố tạo ra một bản nâng cấp trọn vẹn. Kết hợp các quy tắc về sự cô lập và quy trình lặp lại nhanh mà chúng ta đã nói trong phần này với mục tiêu lớn thống nhất với giá trị cốt lõi ở phần trước, chúng ta có được công thức tuyệt vời về quyền tự chủ, sự thành thục và mục đích. Tách biệt đội ngũ sáng tạo tạo một môi trường mà con người có thể tự do với trí tò mò của họ – điều này làm tăng tính tự chủ. Thử nghiệm lặp lại nhanh đồng nghĩa với chu kỳ học hỏi tăng nhanh, giúp con người đạt đến sự thành thục. Và kết nối những mục tiêu lớn với giá trị cá nhân tạo ra mục tiêu thật sự ý nghĩa.
Quan trọng nhất là bạn không cần phải tạo ra một skunk works để tận dụng lợi thế của những động lực nội tại này. Google đưa “sự tự chủ” lên mức độ toàn công ty với 20% tổng thời gian – những kỹ sư được khuyến khích dành 20% thời gian làm việc của họ cho những dự án thiết kế riêng của chính họ – và động lực làm việc tăng đã giải thích tại sao nhân viên Google thường đùa rằng “20% thời gian thật ra nên gọi là ‘120% thời gian’.” Tony Hseih, CEO của Zappos, giúp phá vỡ không gian bán lẻ bằng việc chú trọng vào sự thành thục, đưa việc “theo đuổi sự phát triển và học tập” thành triết lý trọng tâm của công ty với câu nói nổi tiếng: “Thất bại không phải là điều xấu hổ. Nó là một nghi thức của quá trình chuyển đổi.” Và Blake Mycoskie, CEO của TOMS Shoes, khai thác sức mạnh của mục đích ý nghĩa cuộc sống bằng việc quyết định tặng một đôi giày cho trẻ em ở các nước đang phát triển với mỗi đôi giày bán được.
Với nòng cốt mang tính tâm lý này, không có gì ngạc nhiên khi Google, Zappos và Toms đều trở thành thủ lĩnh trong ngành của họ trong thời gian kỷ lục. Tạo ra một công ty với quyền tự chủ, sự thành thục và mục đích ý nghĩa đóng vai trò then chốt chính là tạo ra một công ty phát triển tốc độ cao. Và đây không còn là một sự lựa chọn nữa. Trong một thế giới thay đổi nhanh chóng, loại động lực thứ ba này là nền tảng tuyệt đối cho bất kỳ doanh nhân đột phá nào. Tuy nhiên, không như những công ty lớn, thường phải sáng tạo để sử dụng động lực này, những doanh nhân táo bạo có thể đi trước cuộc chơi, sử dụng quyền tự chủ, sự thành thục và mục đích ý nghĩa vào văn hóa công ty ngay từ khi bắt đầu hơn là đợi đến sau này.
Google đã vận hành skunk như thế nào?
Astro Teller cao và gầy, với chòm râu dê dày, kính không gọng và bộ tóc dài thường cột đuôi ngựa. Ông là cháu trai của hai người từng đoạt giải Nobel, trong đó có Edward Teller, cha đẻ của bom nguyên tử. Ông cũng thuộc nhóm người hay mặc áo thun. Thường thì những chiếc áo thun sẽ có các câu nói vừa hợp lý vừa mỉa mai. Ví dụ như một vài năm trước, khi tham gia diễn thuyết về tầm quan trọng của sự sáng tạo cho một nhóm 80 nhà điều hành cấp cao thuộc nhóm Fortune 200 tại Đại học Singularity, ông mặc chiếc áo thun với dòng chữ: “Safety Third” (tạm dịch: An toàn đứng thứ ba).
Teller đứng đầu GoogleX, skunk works của mạng lưới Internet khổng lồ, mặc dù chức danh kỹ thuật của ông là “Thuyền trưởng đội phóng lên Mặt trăng”1. Chức danh này đến từ buổi nói chuyện giữa ông và CEO Larry Page, không lâu sau khi ông được tuyển vào công ty. “Vào những ngày đầu,” Teller giải thích, “GoogleX được dẫn dắt và chịu ảnh hưởng từ Larry và Sergey. Nhưng khi tôi tham gia, họ muốn một định nghĩa lớn hơn đằng sau mục đích hoạt động của phòng thí nghiệm này. Tôi đã hỏi Larry liệu có phải ông muốn tôi xây dựng một trung tâm nghiên cứu không.”
1. Nguyên văn: Captain of Moonshots, trong đó chữ Moonshots (bắn tên lửa lên Mặt trăng) dùng để chỉ những ý tưởng lạ lùng mà trước giờ chưa ai làm được. (BTV)
“Không,” Page trả lời, “quá nhàm chán.”
“Hay là lồng ấp những ý tưởng sáng tạo?”
“Cũng nhàm chán.”
Teller suy nghĩ một lát và cuối cùng ông hỏi: “Vậy là, chúng ta đang hướng đến Mặt trăng phải không?”
“Chính nó,” Page, “đó chính xác là những gì chúng ta đang làm.”
Và đó chính xác là những gì họ đang làm. Trong những năm vừa qua, Google đã liên tục được nhắc đến với sự táo bạo trong những ý tưởng moonshot của họ. Họ sáng tạo trong mọi lĩnh vực từ khám phá không gian, kéo dài sự sống cho đến trí tuệ nhân tạo và rô-bốt. Nói cách khác, có lẽ hiện nay không có công ty nào khác trên thế giới tham gia vào cuộc chơi sáng tạo ở cấp độ cao như vậy.
Trong một vài trang tới, chúng ta sẽ kiểm nghiệm xem chính xác thì Google thực hiện các ý tưởng moonshot như thế nào, cho bạn một cái nhìn cận cảnh về phương pháp sáng tạo của họ, và tập trung xem những ý tưởng ban đầu nào của Kelly Johnson được họ bảo toàn, ý tưởng nào họ thay đổi và lý giải tại sao lại như vậy, từ góc độ tâm lý.
Hãy bắt đầu với những điều họ bảo toàn.
Ở nhiều cấp độ, nhà máy moonshot của Google không khác gì một skunk works truyền thống. Sự biệt lập cũng là yếu tố chủ chốt trong quy trình của họ. “Trong bất kỳ tổ chức nào,” Teller nói, “phần lớn các nhân viên của bạn sẽ phải leo lên ngọn đồi nơi họ đang đứng. Đó là việc bạn muốn họ làm. Đó là công việc của họ. Một skunk works thì hoạt động hoàn toàn khác. Nó là một nhóm người tìm kiếm một ngọn đồi tốt hơn để leo. Điều này đe dọa đến phần còn lại của tổ chức. Nên việc tách biệt hai nhóm này ra là hoàn toàn hợp lý.”
Việc khuyến khích các nhân viên của skunk chấp nhận rủi ro cũng là hợp lý. “Nếu bạn bảo nhân viên tìm một ngọn núi mới để leo,” Teller nói, “thì thật ngu ngốc khi bảo họ chọn cách leo an toàn. Moonshot là sự rủi ro. Nếu bạn hứng thú với việc giải quyết những thử thách này, bạn sẽ phải chấp nhận những rủi ro thật sự.”
Về điều cuối cùng này thì ông ấy không hề nói đùa. Điều khác biệt giữa GoogleX và skunk truyền thống chính là tầm cỡ của những mục tiêu mà họ đặt ra. Moonshot, theo định nghĩa của họ, nằm ở vị trí giao thoa giữa những dự án táo bạo và khoa học viễn tưởng thuần túy. Thay vì đạt mức tốt hơn 10%, họ muốn nhắm đến sự cải tiến 10x (nghĩa là gấp mười lần) – đó là sự gia tăng 1.000% hiệu quả công việc.
Cải tiến gấp 10 lần là một mục tiêu khổng lồ, và Teller có những lý do cụ thể cho việc nhắm đến mục tiêu cao như vậy. “Bạn cho rằng mục tiêu làm tốt hơn 10 lần sẽ khó hơn gấp 10 lần mục tiêu thông thường,” anh tiếp tục, “nhưng thực ra sẽ dễ đạt được điều lớn hơn thế. Tại sao lại như vậy? Bằng trực giác nó có vẻ không đúng phải không. Nhưng nếu bạn chọn làm tốt hơn 10%, bạn gần như vẫn phải gắn liền với hiện trạng và cố gắng làm cho nó tốt hơn một chút. Nghĩa là bạn bắt đầu với hiện trạng, với tất cả các giả định có sẵn của nó, bị bó buộc trong những công cụ, công nghệ và quy trình mà bạn muốn cải thiện một chút đó. Nghĩa là bạn đang đặt mình và nhóm của mình vào cuộc thi trí tuệ với tất cả những người khác trên thế giới. Theo thống kê, dù có sẵn các nguồn lực, bạn cũng không thể giành chiến thắng. Nhưng nếu bạn chọn những suy nghĩ bứt phá, nếu bạn chọn tạo ra cái gì đó tốt hơn 10 lần, thì không có cơ hội để làm điều đó với những giả thiết sẵn có. Bạn sẽ phải vứt bỏ luật lệ. Bạn sẽ phải thay đổi quan điểm cùng tất cả những trí tuệ và tài nguyên sẵn có bằng sự dũng cảm và sáng tạo.”
Việc thay đổi quan điểm là yếu tố then chốt. Nó khuyến khích chấp nhận rủi ro và nâng cao tính sáng tạo, đồng thời chống lại sự suy giảm không thể tránh khỏi.
Teller giải thích: “Thậm chí nếu bạn nghĩ mình sẽ làm tốt hơn gấp 10 lần, thì thực tế sẽ làm giảm đi 10 lần đó. Luôn luôn là như vậy. Sẽ có những thứ định giá đắt đỏ hơn, hoạt động chậm hơn; những thứ bạn nghĩ rằng không bị cạnh tranh thì điều đó lại xảy ra. Nếu bạn nhắm đến 10 lần, bạn có thể chỉ còn 2 lần vào thời điểm hoàn thành. Nhưng tăng gấp 2 vẫn là một điều tuyệt vời. Ngược lại, nếu bạn chỉ nhắm đến tăng gấp 2 lần (ví dụ 200%), bạn sẽ chỉ còn lại 5% và bạn cần phải thay đổi quan điểm để nhắm đến mục tiêu cao hơn.”
Điều quan trọng nhất ở đây là, chiến lược tăng gấp 10 lần này không chỉ đúng với các tổ chức lớn. “Một công ty khởi nghiệp là một skunk works đơn giản mà không có công ty lớn bên cạnh,” Teller nói. “Thuận lợi là không có gì ngáng chân; còn bất lợi là bạn không có tiền. Nhưng đó không phải lý do để từ bỏ những mục tiêu lớn lao. Tôi nghĩ điều ngược lại là đúng. Nếu bạn công khai tuyên bố mục tiêu lớn của mình, nếu bạn lên tiếng cam kết đẩy nhanh tiến độ hơn những gì bạn có thể làm được với những phương pháp bình thường, thì bạn sẽ không có đường lùi. Với hành động đó bạn đã cắt đứt mọi ràng buộc giữa bản thân và tất cả các giả định của chuyên gia.” Vì vậy bằng việc phấn đấu cho những mục tiêu thật sự to lớn, các nhà khởi nghiệp đang sử dụng cùng chất xúc tác sáng tạo mà Google sử dụng để đạt những mục tiêu như vậy.
Điều đó nói lên rằng bản thân việc sẵn sàng chấp nhận rủi ro lớn hơn không bảo đảm bạn sẽ thành công. Hướng tiếp cận thử nghiệm lặp lại nhanh “thất bại sớm, thất bại thường xuyên” vẫn được áp dụng. Kết quả là, việc giảm thiểu một số rủi ro nghiêm trọng cũng quan trọng không kém.
Tại GoogleX, việc giảm thiểu này đến từ quy trình vòng tròn phản hồi đặc biệt. “Chúng tôi thử rất nhiều thứ,” Teller nói, “nhưng chúng tôi không để cho hầu hết trong số đó tiếp tục. Ở những giai đoạn khác nhau, chúng tôi chấm dứt hầu hết các dự án. Chỉ một số rất ít được nâng lên cấp độ tiếp theo. Cuối cùng thì có vẻ như mọi thứ đều đi đúng hướng, giống như chúng tôi là những thiên tài – nhưng đó không phải là tất cả những gì đang diễn ra.”
Điều đang diễn ra là “dữ liệu hay là chết”. GoogleX yêu cầu tất cả các dự án của họ phải đo lường được và kiểm chứng được. Họ sẽ không bắt đầu một dự án mà họ không có cách nào đánh giá tiến độ của nó. Và họ đánh giá tiến độ của dự án thường xuyên. Đôi khi có những dự án bị kết thúc, đôi khi chúng được xếp vào danh sách thích hợp của Google, đôi khi chúng bị đình trệ – nghĩa là chúng có thể tiếp tục nhưng không được phát triển. “Khi dự án nào đó được quan tâm,” Teller nói, “nó sẽ được phép tiếp cận khá phóng túng. Nhưng nhìn một cách tổng thể thì đây là một quy trình khá khắt khe.”
Thuyết tiến hóa của Darwin cũng được áp dụng quy trình lặp lại nhanh. Những ý tưởng lớn cải thiện tiến độ đang cạnh tranh với những ý tưởng lớn khác. Dù nó không phải cuộc chơi thắng thua có tổng bằng không vì có nhiều hơn một người chiến thắng – nhưng nó cũng rất khốc liệt. Nói cách khác, như phiên bản skunk của Google, tăng mức độ chấp nhận rủi ro cùng với tầm cỡ của mục tiêu đặt ra (yêu cầu tốt gấp 10 lần) đã buộc những mục tiêu này cạnh tranh trong một môi trường sinh thái thực nghiệm giảm thiểu rủi ro.
Và trong khi những doanh nhân tầm trung có thể không đủ khả năng để bắt đầu, chấm dứt, hay đình trệ hàng chục dự án một lúc – thì hệ thống Google có thể thiết lập nhiều dự án thử nghiệm, sử dụng quy trình lặp lại nhanh và vòng phản hồi chặt chẽ để tiến về phía trước một cách nhất quán hơn. Không chỉ vậy, như Teller lập luận, sự chặt chẽ này còn mang lại lợi thế huy động vốn. “Mọi người nghĩ rằng những dự án táo bạo không nhận được tài trợ do sự liều lĩnh của nó. Nhưng không phải như vậy. Chúng không nhận được tài trợ là do thiếu khả năng đo lường. Không ai muốn đầu tư lớn trước và đợi 10 năm để thấy một dấu hiệu khả thi nào đó. Nhưng thường là, nếu bạn có thể cho thấy tiến độ theo từng chặng, thì các nhà đầu tư sẽ tham gia khá nhiệt tình.”
Tám nguyên tắc cải tiến của Google
Nếu như Kelly Johnson có 14 quy tắc, thì Google có tám nguyên tắc quản lý chiến lược của họ, được tóm tắt trong một bài báo nổi tiếng năm 2011 của Phó Chủ tịch cấp cao mảng quảng cáo của Google, Susan Wojcicki. Qua cuốn sách này, chúng ta sẽ thấy chúng được nêu bật bởi những cách khác nhau và thực hiện bởi những người khác nhau. Không nghi ngờ gì nữa, những quy tắc này là cốt lõi cho sự thành công của bạn với tư cách là một doanh nhân đột phá. Tôi đề nghị bạn hãy viết chúng ra, treo lên tường, sử dụng chúng như một phễu lọc cho ý tưởng khởi nghiệp tiếp theo của mình, nhưng trên hết là, đừng có phớt lờ nó. Hãy lướt qua chúng một lượt nhé:
1. Tập trung vào người dùng. Chúng ta sẽ xem lại điều này ở Chương 6, khi Larry Page và Richard Branson nói về tầm quan trọng của việc xây dựng doanh nghiệp lấy khách hàng làm trọng tâm.
2. Chia sẻ mọi thứ. Trong một thế giới siêu kết nối với một lượng khổng lồ về giá trị thặng dư nhận thức, việc cởi mở là rất quan trọng, cho phép số đông giúp bạn sáng tạo và xây dựng dựa trên ý tưởng của nhau.
3. Tìm kiếm ý tưởng khắp nơi. Trọn vẹn Phần ba của cuốn sách này sẽ dành để nói về nguyên tắc giúp nguồn lực đám đông có thể đóng góp cho bạn những ý tưởng, sự thật ngầm hiểu, sản phẩm và dịch vụ tuyệt vời.
4. Nghĩ lớn nhưng bắt đầu nhỏ. Điều này là căn bản trong số 109 tư tưởng của Đại học Singularity. Bạn có thể bắt đầu một công ty mà ở giai đoạn đầu chỉ ảnh hưởng lên một nhóm nhỏ, nhưng nhắm đến tác động tích cực của nó lên hàng tỷ người trong vòng một thập kỷ.
5. Không bao giờ tránh né thất bại. Tầm quan trọng của quy trình lặp lại nhanh: thất bại thường xuyên, thất bại nhanh và thất bại hướng về phía trước.
6. Đánh lửa bằng trí tưởng tượng, nạp nhiên liệu bằng dữ liệu. Sự nhanh nhẹn, lanh lợi là chìa khóa để tạo nên sự khác biệt với các doanh nghiệp lớn truyền thống. Sự nhanh nhẹn đòi hỏi được tiếp cận nhiều với những ý tưởng mới và thường là điên rồ cùng rất nhiều dữ liệu tốt để chọn ra những ý tưởng đáng giá từ mớ hỗn độn. Chắc chắn là, những nhà khởi nghiệp thành công nhất ngày nay đều hướng về dữ liệu. Họ đo lường mọi thứ và sử dụng công nghệ máy học, thuật toán phân tích dữ liệu, từ đó đưa ra quyết định.
7. Hãy là một nền tảng. Hãy nhìn những công ty thành công nhất được định giá hàng tỷ đô như AirBnb, Uber, Instagram,… Tất cả đều vận hành trên nền tảng. Của bạn thì sao?
8. Có một sứ mệnh đáng giá. Có lẽ điều quan trọng nhất là liệu công ty bạn có đang gây dựng trên một mục tiêu chuyển đổi cỡ lớn hay không? Khi mọi việc trở nên khó khăn, bạn sẽ tiếp tục hay từ bỏ? Đam mê chính là nền tảng để tiến lên phía trước.
Dòng chảy
Trong quá trình phân tích những bí mật của skunk, chúng ta đã bàn về những thủ thuật tâm trí khác nhau. Ở khía cạnh động lực, chúng ta đã khám phá những mục tiêu táo bạo, mục tiêu liên kết với giá trị, và bộ ba yếu tố tạo động lực là sự tự chủ, sự thành thục và mục tiêu. Ở khía cạnh hiệu quả công việc, chúng ta tăng cường tính sáng tạo bằng việc chuyển sang quan điểm tăng gấp 10 lần, đẩy mạnh việc chấp nhận rủi ro với quy trình lặp lại nhanh, và rút ngắn chu trình học hỏi bằng phản hồi nhanh. Sau đó, để giảm thiểu rủi ro cho cả quá trình, chúng tôi đã giới thiệu tính chặt chẽ của hệ thống thực nghiệm. Nhưng có một điểm quan trọng là các bí mật này không quá đa đạng.
Tất cả các thủ thuật này đều có tác dụng bổ sung. Chúng không chỉ giúp tăng động lực và hiệu quả công việc mà đồng thời là nguyên nhân tạo nên một trạng thái nhận thức được biết đến với tên gọi là dòng chảy.
Về mặt kỹ thuật, dòng chảy được định nghĩa là trạng thái tối ưu của nhận thức khi mà chúng ta cảm thấy thông suốt và hoạt động tốt nhất. Có thể bạn đã từng trải nghiệm trạng thái này. Nếu bạn đã từng dành cả buổi chiều cho một cuộc trò chuyện tuyệt vời hay rất chú tâm vào một dự án công việc mà quên đi mọi thứ khác, tức là bạn đã trải nghiệm trạng thái này. Trong dòng chảy, chúng ta quá tập trung vào nhiệm vụ trước mắt mà bỏ qua mọi thứ khác.
Hành động và nhận thức được hợp nhất. Thời gian trôi qua nhanh. Cái tôi biến mất. Tất cả các khía cạnh của hiệu quả công việc – tinh thần và thể chất – đạt đến trạng trái cao nhất.
Chúng tôi gọi nó là dòng chảy vì đó chính là cảm giác nó mang lại. Khi ở trạng thái này, mọi hành động, quyết định đều diễn ra trơn tru, êm ả. Vấn đề được giải quyết với tốc độ cao, mọi thứ như được cuốn trôi theo dòng chảy hiệu suất.
Điều cuối này không hề là cường điệu. Các nghiên cứu suốt hơn 150 năm qua đã chỉ ra rằng dòng chảy chính là tâm điểm của mọi giải vô địch thể thao, củng cố các đột phá khoa học lớn và góp phần làm nên các tiến bộ đáng kể trong nghệ thuật. “Trong những nghiên cứu kinh doanh gần đây,” John Hagel III, đồng Chủ tịch của Trung tâm tư vấn Center for the Edge thuộc Deloitte nói, “những giám đốc cấp cao nói rằng họ làm việc hiệu quả hơn gấp năm lần trong dòng chảy.”
Đây là con số thống kê đáng kinh ngạc. Hiệu quả hơn năm lần nghĩa là tăng 500%. Như Richard Branson, CEO của Virgin nói: “Trong 2 giờ đồng hồ [ở trạng thái dòng chảy], tôi có thể hoàn thành những việc trọng đại… Giống như tôi không gặp bất kỳ cản trở nào.”
Hagel giải thích rõ hơn: “Trong tất cả các nghiên cứu của chúng tôi về cải thiện hiệu suất tối đa, những con người và tổ chức đạt được thành tựu cao nhất trong khoảng thời gian ngắn nhất luôn là những người chạm đến đam mê và tìm thấy dòng chảy.”
Làm thế nào để tìm được dòng chảy là một câu hỏi khó, nhưng Steven Kotler, đồng tác giả của cuốn sách này, đã dành 15 năm qua để cố gắng tìm câu trả lời. Steven là đồng sáng lập và Giám đốc của dự án nghiên cứu Flow Genome, một tổ chức nỗ lực giải mã khoa học về hiệu suất làm việc của con người.
Một trong những bài học rút ra được từ công việc này là trạng trái dòng chảy chịu tác động của những yếu tố tiền đề – là điều kiện để sản sinh ra nhiều dòng chảy hơn nữa. Có tất thảy 17 yếu tố tạo ra dòng chảy – ba yếu tố liên quan đến môi trường, ba yếu tố liên quan đến tâm lý, mười yếu tố liên quan đến xã hội và một liên quan đến sáng tạo. Chúng ta sẽ đi sâu vào từng tác nhân này ở phần tiếp theo, nhưng điều đầu tiên cần phải biết là dòng chảy theo sau sự tập trung. Nó là trạng thái của sự say mê trọn vẹn. Như vậy, tất cả 17 tác nhân chính là cách thức để nâng cao sự tập trung, hướng sự chú ý vào hiện tại, từ đó tạo ra dòng chảy.
Điều này cũng đưa chúng ta trở lại những bí mật của sự sáng tạo. Tất cả những thủ thuật tâm trí được mô tả trong chương này – những điều được coi là bí mật – đều là cơ chế tạo ra sự tập trung đáng kinh ngạc. Việc tăng cường chấp nhận rủi ro thì rõ ràng: Dòng chảy theo sau sự tập trung, và những hậu quả thì luôn luôn thu hút được sự chú ý của chúng ta. Những mục tiêu lớn sẽ đi kèm với những hậu quả lớn – dường như hậu quả sinh ra để đảm nhiệm chức năng này. Và dĩ nhiên những mục tiêu lớn có giá trị sẽ đi kèm với những hậu quả lớn hơn nữa. Khi sự gắn kết giữa mục tiêu và hậu quả tồn tại, đam mê là kết quả tất yếu. Vì chúng ta luôn tập trung vào những thứ chúng ta có đam mê hơn, nên những mục tiêu có giá trị cũng tăng cường sự tập trung cao hơn. Sự tự chủ, sự thành thục và mục tiêu – ba yếu tố thúc đẩy động lực nội tại và nuôi dưỡng đam mê – cũng hoạt động như vậy. Phản hồi nhanh, nghĩa là, đưa ra chỉnh sửa ngay tức thì; vì vậy chúng ta không bị mất tập trung để nghĩ xem làm thế nào để đạt hiệu quả công việc tốt hơn. Bằng việc tạo ra một môi trường bao gồm các tác nhân tạo dòng chảy, skunk works đã tạo ra được môi trường dòng chảy cao.
Để khám phá xem bằng cách nào doanh nhân ngày nay có thể tạo ra được một môi trường như vậy, phần tiếp theo của cuốn sách sẽ cung cấp một loạt các bước có thể áp dụng ngay lập tức vào cuộc sống và công việc của bạn, và đảm bảo tạo ra sự thay đổi. Chúng ta sẽ chia nhỏ 17 tác nhân tạo ra dòng chảy chi tiết hơn, đặc biệt tập trung vào việc vận dụng chúng cho các doanh nhân đột phá như thế nào.
Tác nhân môi trường của dòng chảy
Tác nhân môi trường là những đặc tính của môi trường giúp con người tập trung cao độ vào dòng chảy.
Những hậu quả lớn là yếu tố đầu tiên trong phần này. Như đã đề cập ở trên, dòng chảy theo sau sự tập trung, còn hậu quả thì thu hút được sự chú ý của chúng ta. Khi có những nguy hiểm rình rập trong môi trường, chúng ta không cần phải cố gắng điều hướng sự tập trung, chính mức độ rủi ro cao đã làm điều đó cho chúng ta.
Điều này không chỉ đúng với chấp nhận rủi ro về mặt vật chất. Khoa học cho thấy những rủi ro khác – về mặt tình cảm, trí tuệ, sáng tạo, xã hội – cũng có tác động như vậy. “Để đạt đến trạng thái dòng chảy,” nhà tâm lý học Ned Hallowell giải thích, “một người phải sẵn sàng chấp nhận rủi ro. Người đang yêu phải sẵn sàng chấp nhận rủi ro bị từ chối để đạt đến trạng thái này. Vận động viên phải chấp nhận rủi ro về thể chất, thậm chí là mất mạng, để đạt được trạng thái này. Người nghệ sĩ phải sẵn sàng bị chê bai, khinh miệt bởi những nhà phê bình, cộng đồng và vẫn tiếp tục cố gắng. Và những người bình thường – như bạn và tôi – phải sẵn sàng sai lầm vụng dại và thất bại như những kẻ ngốc, nếu muốn đạt được trạng thái này.”
Những sự thật này cũng cho chúng ta thấy rằng những doanh nhân đột phá với phương châm sống “thất bại hướng về phía trước” có một lợi thế rất lớn. Nếu không sẵn sàng thất bại, chúng ta không thể có khả năng chấp nhận rủi ro. Ở Facebook, có một tấm bảng lớn treo ở cầu thang chính với dòng chữ: “Dịch chuyển nhanh và phá vỡ mọi thứ.”1 Thái độ này vô cùng quan trọng. Nếu bạn không khuyến khích rủi ro, thì bạn đang từ chối thâm nhập vào dòng chảy – đây là cách duy nhất để bắt kịp nhịp độ trong một thế giới thay đổi chóng mặt.
1. Nguyên văn: “Move fast, break things.” (BTV)
Môi trường phong phú, tác nhân môi trường tiếp theo, là sự kết hợp giữa sự mới lạ, khó đoán và phức hợp – ba yếu tố tạo nên sự tập trung tương tự như rủi ro. Sự mới lạ nghĩa là có cả hiểm nguy lẫn cơ hội, và ngay cả khi có một trong hai thì bạn vẫn cần phải tập trung. Sự khó đoán nghĩa là chúng ta không biết điều gì sẽ xảy ra tiếp theo; vì vậy chúng ta phải tập trung nhiều hơn cho sự kiện tiếp theo. Sự phức hợp, khi cùng lúc có quá nhiều thông tin đến với chúng ta, thì tác động mà chúng tạo nên cũng tương tự. Làm thế nào để có được tác nhân này trong công việc? Đơn giản chỉ cần tăng mức độ mới lạ, phức hợp và khó dự đoán vào môi trường làm việc. Đây chính xác là điều mà Astro Teller đã làm, bằng việc bỏ hết những giả định đang tồn tại và đòi hỏi sự cải thiện gấp 10 lần. Đó cũng là điều mà Steve Jobs đã làm khi ông thiết kế Pixar. Bằng việc xây dựng một sảnh lớn ở trung tâm tòa nhà, bao quanh nó là các hòm thư, căng tin, phòng họp, và đặc biệt nhất là nhà vệ sinh, ông buộc nhân viên toàn công ty phải gặp nhau một cách ngẫu nhiên, tăng tối đa sự mới lạ, phức hợp và khó dự đoán trong cuộc sống thường nhật của họ.
Cách biểu hiện có chiều sâu là một loại tổng hòa của các nhận biết về mặt vật lý. Nó có nghĩa là tập trung chú ý với dòng giác quan phức hợp cùng một lúc. Lấy Montessori làm ví dụ. Lớp học Mentessori được minh chứng là một trong những môi trường tạo dòng chảy cao nhất trên Trái đất. Tại sao? Bởi vì họ nhấn mạnh việc học thông qua thực hành. Đừng chỉ đọc về ngọn hải đăng, hãy ra ngoài xây lấy một cái. Bằng việc thực hiện với đôi tay và não bộ, bạn gắn kết các hệ thống giác quan phức hợp cùng lúc, tạo sự tập trung và buộc phải tập trung vào thời điểm hiện tại.
Tác nhân tâm lý của dòng chảy
Tác nhân tâm lý là những điều kiện của môi trường bên trong chúng ta giúp tạo ra dòng chảy. Chúng là những chiến lược tâm lý để tạo sự tập trung vào thời điểm hiện tại.
Trở lại những năm 1970, nhà nghiên cứu tiên phong về dòng chảy Mihaly Csikszentmihalyi đã xác định rằng những mục tiêu rõ ràng, phản hồi tức thì và tỷ lệ thử tháchkỹ năng là ba yếu tố quan trọng nhất. Hãy xem xét kỹ hơn nhé.
Những mục tiêu rõ ràng, tác nhân tâm lý đầu tiên, cho chúng ta biết phải tập trung vào đâu và khi nào. Khi mục tiêu đã rõ, trí óc không cần phải băn khoăn về việc phải làm gì hoặc làm gì tiếp theo – nó đã có câu trả lời. Vì vậy sự tập trung được thắt chặt hơn, động lực cao hơn và các thông tin không liên quan được loại bỏ. Kết quả là, hành động và nhận thức được hợp nhất, và chúng ta tập trung cao độ hơn vào thực tại. Cũng quan trọng không kém, một thực tại, không có quá khứ hay tương lai và ít chỗ cho cái tôi – đó là những yếu tố kéo chúng ta khỏi thực tại.
Cũng cần nhấn mạnh thêm một điều. Khi xem xét những mục tiêu rõ ràng, hầu hết mọi người có xu hướng bỏ qua tính từ “rõ ràng” mà chỉ chú ý đến danh từ “mục tiêu”. Khi được nói thiết lập mục tiêu rõ ràng, chúng ta ngay lập tức hình dung bản thân đứng trên bục nhận giải Olympic, trên sân khấu nhận giải thưởng Academy hay danh sách Fortune 500, và nói rằng “tôi đã nghĩ đến giờ phút này từ khi mới 15 tuổi,” rồi cho rằng đó chính là đích đến.
Nhưng những giây phút đứng trên bục đó có thể kéo chúng ta ra khỏi thực tại. Thậm chí nếu thành công chỉ còn cách bạn không xa, nó vẫn là một sự kiện tương lai phụ thuộc vào niềm hy vọng, nỗi sợ hãi và tất cả những yếu tố gây xao nhãng đẩy bạn ra khỏi thực tại. Hãy nghĩ đến danh sách dài những thất bại trong thể thao: cú ném trượt trong những giây phút cuối cùng của trận Super Bowl; cú putt hụt ở cuối giải golf Augusta Masters. Vào những khoảnh khắc đó, sức hút của mục tiêu đã kéo các vận động viên ra khỏi thực tại, trong khi đó mới chính hiện tại là giây phút quyết định chiến thắng.
Nếu việc tạo ra dòng chảy là đích đến, thì điểm nhấn nằm ở từ rõ ràng, chứ không phải là mục tiêu. Sự rõ ràng cho chúng ta sự chắc chắn. Chúng ta biết phải làm gì và tập trung sự chú ý ở đâu, khi nào. Khi mục tiêu rõ ràng, nhận thức được thay thế bởi ý thức thực tại, và cái tôi được loại bỏ khỏi bức tranh.
Ứng dụng ý tưởng này vào cuộc sống hằng ngày, bạn phải chia nhỏ nhiệm vụ và đặt mục tiêu cho chúng. Ví dụ một nhà văn, tốt hơn là nên cố viết mỗi lần được ba đoạn văn hay, thay vì cố gắng viết nguyên một chương tuyệt vời. Thử thách là cần thiết nhưng bạn phải quản lý được chúng – chỉ cần đủ kích thích để thu hút sự chú ý vào thực tại, nhưng không quá áp lực để bạn phải lùi bước.
Phản hồi tức thì, tác nhân tâm lý tiếp theo của chúng ta, là một đường tắt khác để tập trung vào thực tại. Thuật ngữ này dùng để chỉ sự liên kết trực tiếp và ngay lập tức giữa nguyên nhân và kết quả. Như một cơ chế tập trung, phản hồi tức thì được xem như phần mở rộng của mục tiêu rõ ràng. Mục tiêu rõ ràng cho chúng ta biết chúng ta đang làm gì; phản hồi tức thì cho chúng ta biết làm thế nào để thực hiện tốt hơn. Nếu chúng ta biết cách cải thiện hiệu quả kịp thời, tâm trí không cần phải tìm kiếm manh mối cho việc này; từ đó, chúng ta có thể giữ cho bản thân tập trung hoàn toàn, và vì vậy dễ đạt đến trạng thái dòng chảy.
Thực hiện điều này trong kinh doanh khá đơn giản: thắt chặt quy trình phản hồi. Thực hành thiết kế nhanh. Thiết lập cơ chế đúng đắn để tạo sự tập trung, loại bỏ những băn khoăn. Yêu cầu thêm thông tin. Bao nhiêu thông tin? À, hãy quên việc đánh giá hằng quý đi. Hãy nghĩ đến việc đánh giá hằng ngày. Nhiều nghiên cứu đã nhận ra rằng trong một vài ngành nghề – nhà phân tích chứng khoán, tâm thần học, y học – nếu thiếu sự phản hồi tức thì, những người giỏi nhất cũng sa sút theo thời gian. Bác sĩ phẫu thuật là nghề duy nhất mà kỹ năng của bác sĩ ngày càng cải thiện sau khi ra trường. Tại sao? Do những sai lầm trên bàn mổ và mạng sống của ai đó. Đó chính là phản hồi tức thì.
Tỷ lệ thử tháchkỹ năng, tác nhân dòng chảy tâm lý cuối cùng, được cho là điều quan trọng nhất. Dưới sự ảnh hưởng của tác nhân này, sự tập trung đạt cao độ nhất khi có một mối liên hệ nhất định giữa độ khó của một nhiệm vụ và khả năng chúng ta thực hiện nhiệm vụ đó. Nếu thử thách quá lớn thì nỗi sợ hãi sẽ lấn át tất cả. Nếu thử thách quá dễ dàng, chúng ta sẽ ngưng tập trung. Dòng chảy xuất hiện gần trung điểm cảm xúc giữa sự nhàm chán và sự lo lắng, mà các nhà khoa học gọi là kênh dòng chảy – nơi mà nhiệm vụ đủ khó để khiến chúng ta phải căng não; nhưng không khó đến mức khiến chúng ta nản lòng.
Điểm hoàn hảo này giúp duy trì sự tập trung vào thực tại. Khi thử thách nằm trong phạm vi những kỹ năng đã biết – nghĩa là tôi đã từng thực hiện nó trước đây và tôi khá chắc là mình có thể làm lại lần nữa – thì kết quả có thể định hình trước. Chúng ta hứng thú nhưng không hề tập trung. Nhưng khi không biết điều gì sẽ xảy ra tiếp theo, chúng ta tập trung hơn vào nó. Sự không chắc chắn chính là tên lửa đưa chúng ta về thực tại.
Tác nhân xã hội của dòng chảy
Có một phiên bản tập hợp các trạng thái dòng chảy được gọi là dòng chảy nhóm. Đây là điều xảy ra khi một nhóm người cùng ở vào trạng thái này. Nếu bạn đã từng chứng kiến những phút cuối cùng của một trận bóng đá, khi mà mọi người luôn ở đúng vị trí vào đúng thời điểm, giống như một màn nhảy được biên đạo xuất sắc, khác hẳn với những điều thường xảy ra trên sân cỏ – thì đó chính là khi dòng chảy nhóm phát huy tác dụng.
Điều này không chỉ xảy ra với các vận động viên. Thực tế là, dòng chảy nhóm vô cùng phổ biến trong khởi nghiệp. Khi cả nhóm cùng hướng đến một mục tiêu duy nhất với tốc độ đáng kinh ngạc – một lần nữa, đó chính là dòng chảy nhóm. “Bởi vì kinh doanh là sự định hướng liên tục trong sự không chắc chắn,” Salim Ismail nói, “đặt trong dòng chảy là yếu tố quan trọng của thành công. Trạng thái dòng chảy cho phép doanh nhân cởi mở và phản ứng với những khả năng có thể xảy ra trong các mối quan hệ hợp tác, hiểu biết về sản phẩm, hoặc tương tác khách hàng. Càng nhiều dòng chảy được tạo ra bởi nhóm khởi nghiệp, cơ hội thành công càng cao. Thực tế là, nếu nhóm khởi nghiệp của bạn hầu như không liên tục nằm trong trạng trái dòng chảy nhóm, bạn sẽ khó lòng thành công. Tầm nhìn tổng thể sẽ bị mất và tầm nhìn bên trong cũng không thấu suốt.”
Vậy làm thế nào để có được dòng chảy nhóm? Đây là lúc tác nhân xã hội tham gia cuộc chơi. Những tác nhân này là các cách thức để thay đổi điều kiện xã hội nhằm sinh ra nhiều dòng chảy nhóm. Một vài trong số đó đã khá quen thuộc. Ba tác nhân đầu tiên – sự tập trung nghiêm túc; mục tiêu chung rõ ràng; giao tiếp tốt (ví dụ, nhiều phản hồi tức thì) – là những phiên bản nhóm của tác nhân tâm lý được xác định bởi Csikszentmihalyi.
Hai yếu tố nữa – sự tham gia bình đẳng và yếu tố rủi ro (về tâm lý, thể chất hay bất kỳ điều gì) – nếu đã hiểu về dòng chảy thì chúng ta cũng hiểu được hai yếu tố này. Năm yếu tố còn lại thì cần thêm chút ít thông tin.
Sự thân thuộc, tác nhân tiếp theo, nghĩa là cả nhóm có một ngôn ngữ chung, có nền tảng kiến thức tương đồng nhau, và phong cách giao tiếp dựa trên sự thấu hiểu, không cần nói thành lời. Nghĩa là mọi người lúc nào cũng hòa hợp với nhau, và khi có điều mới lạ phát sinh, nhịp độ làm việc không bị chậm lại vì không cần phải giải thích dài dòng cho các thành viên.
Tiếp theo là cái tôi đồng điệu – đây là phiên bản nhóm của sự khiêm nhường. Khi cái tôi trở nên đồng điệu với mọi người, không ai tranh phần làm trung tâm và mọi người đều tham gia nhiệt tình.
Ý thức kiểm soát kết hợp với sự tự chủ (tự do làm điều bạn muốn) và sự thành thục (giỏi việc bạn làm). Đó chính là lựa chọn thử thách cho chính mình và có những kỹ năng cần thiết để chinh phục chúng.
Lắng nghe thật sự xảy ra khi chúng ta hoàn toàn gắn kết trong thời khắc hiện tại. Khi đối thoại, thay vì nghĩ về những lời dí dỏm hay mỉa mai mình sẽ nói tiếp theo, lắng nghe sẽ tạo ra sự phản hồi không có định trước xảy ra ngay tại thời khắc đó.
Luôn luôn nói “Tôi đồng ý, và…”, tác nhân cuối cùng, nghĩa là việc tương tác nên là sự đóng góp thêm chứ không phải tranh luận. Mục tiêu là tạo động lực, sự liên kết và sáng tạo đến từ việc không ngừng khuếch đại ý tưởng và hành động của nhau. Đây là tác nhân dựa trên nguyên tắc đầu tiên của hài kịch thực tế. Nếu tôi mở đầu bằng: “Này, có một con voi xanh ở trong nhà tắm, và bạn trả lời: ‘Không, làm gì có’, thì chẳng có gì diễn ra tiếp theo cả. Sự từ chối của bạn đã phá hủy dòng chảy. Nhưng thay vào đó, nếu bạn trả lời theo kiểu ‘À đúng rồi, và…’ – ‘Ừ, xin lỗi nha, tại tôi không biết phải để nó ở đâu nữa, nó lại không hạ nắp bồn cầu xuống à?’ – vậy là câu chuyện sẽ tiếp diễn theo hướng thú vị.
Tác nhân sáng tạo của dòng chảy
Nếu xem xét dưới góc nhìn sáng tạo, bạn sẽ nhận ra khả năng nhận diện mô hình (sự kết nối những ý tưởng mới lại với nhau trong não bộ) và chấp nhận rủi ro (sự can đảm để biến những ý tưởng đó thành hiện thực). Cả hai trải nghiệm này đều tạo ra các phản ứng hữu cơ mạnh mẽ trong não bộ, và nhờ đó bộ não sẽ đi vào trạng thái dòng chảy.
Điều này có nghĩa rằng bất cứ ai trong số chúng ta, nếu muốn có nhiều dòng chảy hơn, chúng ta phải nghĩ khác biệt, đơn giản là vậy. Thay vì giải quyết vấn đề từ những góc nhìn quen thuộc, hãy đi ngược lại hoặc tiếp cận từ hai bên theo cách của bạn. Hãy cố gắng kéo căng trí tưởng tượng và gia tăng tối đa sự mới mẻ trong cuộc sống. Nghiên cứu chỉ ra rằng những môi trường và trải nghiệm mới thường tạo ra những ý tưởng mới (nhiều cơ hội cho việc nhận diện mô hình), quan trọng nhất là, làm cho sự sáng tạo trở thành một giá trị và một đức tính. Đây là điểm mà chúng ta quay lại với những suy nghĩ táo bạo moonshot một lần nữa. Như Teller giải thích: “Bạn thường sẽ không tốn thời gian để buồn bực về việc tại sao bạn không thể dịch chuyển tức thời (teleport) từ đây đến Nhật Bản, bởi vì một phần trong bạn đã nghĩ rằng điều đó là không thể. Tư duy moonshot lại lựa chọn sự buồn bực vì lý do đó.”
Lời khuyên cuối cùng
Một trong những sự thật được biết đến nhiều nhất về dòng chảy là trạng thái này phổ biến – nghĩa là nó xảy ra mọi nơi, với bất kỳ ai, chỉ cần đáp ứng những điều kiện cụ thể. Những điều kiện này là gì? Chính là 17 tác nhân kể trên.
Lý do bởi chúng ta là những vật thể sinh học, và tiến hóa tuân thủ theo thiết kế. Khi điều cụ thể nào đó được đáp ứng, thì thiết kế cơ bản này được lặp lại và lặp lại. Trạng thái dòng chảy chắc chắn sẽ hoạt động. Kết quả là, bộ não của chúng ta được tích lũy kinh nghiệm. Chúng ta đều được thiết kế để tối đa hóa hiệu suất – đó là một đặc tính sẵn có của loài người.