Cuộc chiến với nhiệt

Fort Benning, bang Georgia, có ba thứ gây nên sốc nhiệt: độ ẩm, ánh mặt trời chói chang và Trường Huấn luyện lính Ranger Lục quân. Lính Ranger, cũng giống như những người anh em nổi tiếng hơn của họ là lính biệt kích SEAL Hải quân, thuộc lực lượng đặc nhiệm Mỹ. Theo những tín điều nói về họ, lính Ranger là một “binh sĩ tinh nhuệ”, có thể “di chuyển xa hơn, nhanh hơn và chiến đấu lì lợm hơn bất kỳ một sắc lính nào khác”. Josh Purvis có thể xem là người cực kỳ tinh nhuệ bởi khi tôi gặp anh, anh đã là một sĩ quan huấn luyện tại Trường Huấn luyện lính Ranger Lục quân và một ứng cử viên sáng giá cho Cuộc thi Lính Ranger giỏi nhất được tổ chức thường niên. Cuộc thi giống như một cuộc tranh tài thể thao nhiều môn hỗn hợp, và là cuộc thi duy nhất có cả tấn công bằng lưỡi lê và vác “rác”. (Rác ở đây không có nghĩa là chất thải.) Những người tham gia thi đấu phải hành quân và chạy hơn 32 km với một ba lô nặng hơn 27 kg, và mỗi năm, một số người sẽ phải thi vác rác lần hai, ở tư thế nằm ngang. Dưới cái nóng tới 38 độ C thì “nhanh hơn, mạnh hơn” có thể trở thành một cam kết chết người.

Hôm nay Purvis, cùng với một người huấn luyện khác, sẽ hành quân dưới cái nóng nhân tạo. Là đối tượng nghiên cứu trong một thí nghiệm về khả năng chịu nóng, họ sẽ phải bước nhanh và leo dốc trong vòng hai giờ trên máy tập chạy bên trong “lò nướng” tại CHAMP dưới sức nóng 40 độ C, CHAMP là tên viết tắt của Hiệp hội Nghiên cứu về Sức khỏe và Năng lực Quân sự, một cơ quan của Đại học Khoa học Sức khỏe Quân sự. Một số quân nhân có tiền sử rất dễ bị sốc nhiệt và gặp các vấn đề sức khỏe khác do nhiệt, và Lục quân muốn có một cách nào đó để nhận ra những người như vậy trước khi đẩy họ vào cái nóng cháy da cháy thịt của một buổi chiều ở vùng Trung Đông với 50 kg trang thiết bị và nhiều người khác phó thác mạng sống cho họ.

Purvis đang đứng dựa vào một chiếc bàn dài, cởi trần và điền vào bảng câu hỏi về “trạng thái tâm lý”. Tôi thấy anh đánh dấu vào cột “trung bình” bên cạnh một câu miêu tả “sảng khoái hết sức”. Sảng khoái không hoàn toàn là một từ phù hợp cho Josh Purvis. Sảng khoái khiến ai đó bước đi nhún nhảy, nháy mắt và có xu hướng huýt sáo. Tôi không tin Josh Purvis lại huýt sáo. Nét mặt của anh, dẫu rất điển trai, toát ra vẻ cứng ngắc, giống như sự bồn chồn bị kìm nén vậy.

Nhà nghiên cứu, một phụ nữ tóc vàng dáng người gọn gàng có nước da tươi sáng, kêu Josh nắm tay lại. Bà cùng các đồng nghiệp đang tìm kiếm những chỉ dấu sinh học và gien để chỉ cần xét nghiệm máu là có thể nhận biết được những người lính dễ bị ảnh hưởng bởi các bệnh do nhiệt, nhờ đó chỉ huy của họ có thể theo dõi họ sát sao hơn. Tuy nhiên, yêu cầu trên của bà không liên quan gì đến việc lấy máu. “Josh, cho chúng ta thấy cơ bắp của con nào.” Nhà nghiên cứu là mẹ của Josh, Dianna Purvis.

Tay của Josh vẫn để sát sườn. “Mẹ.”

Bà Purvis giơ ra một quả táo từ suất ăn dùng trước cuộc thử nghiệm. “Josh, ăn nhẹ chút trước khi vào lò đi.”

“Mẹ, thôi đi.”

Tôi không thể nhìn thấy Josh đã đánh dấu vào ô nào cho phần miêu tả “khó chịu”, “tức tối”, “tới hạn” nhưng tôi đoán rằng anh đánh dấu vào ô “một chút”. Mẹ của anh đã đặt “thiết bị đo”. Anh sẽ được thử nghiệm về sức chịu đựng - với nhiệt độ và các yếu tố khác - và kết quả sẽ hiển thị ở một cảm biến nhiệt hậu môn: một loại nhiệt kế nhỏ, dẻo và nhét được vào hậu môn. Cảm biến nhiệt hậu môn được gắn vào sợi dây dài một mét tám nối với một chiếc máy xách tay dán nhãn Physitemp Thermes. Kích cỡ của nó tương đương một quyển sách bọc bìa cứng và nặng như một viên gạch, đủ nặng để nếu như bạn có đặt nó xuống mặt bàn, rồi rời đi mà quên mất mình đang nối với nó thì bạn chắc chắn sẽ bị kéo khựng lại trước khi lôi nó rơi khỏi bàn.

Chiếc nhiệt kế gắn hậu môn giúp các nhà nghiên cứu giám sát được nhiệt độ cơ thể của đối tượng nghiên cứu. Giống như mọi hệ thống điện hóa sinh học khác, cơ thể con người hoạt động tốt nhất khi các cơ quan quan trọng hoạt động trong một khoảng nhiệt độ xác định nằm trong khoảng 36,3 tới 37,5 độ C. Khi nhiệt độ cơ thể bạn bắt đầu tăng, dù là do môi trường xung quanh quá nóng hay bạn đang vận động mạnh, hay cả hai, cơ thể sẽ dùng nhiều cách để hạ nhiệt về khoảng nhiệt để bạn thấy thoải mái. Trước hết là đổ mồ hôi.

Trước chuyến đi này, tôi vẫn nghĩ cơ thể tự tiết mồ hôi để làm mát giống như một kiểu nhúng nước làm mát. Nhưng mồ hôi không hề mát. Nó ấm như máu. Nếu truy xuất nguồn gốc thì nó chính là máu. Mồ hôi bắt nguồn từ huyết tương, phần chất lỏng không màu của máu. (Việc nhúng nước làm mát dựa trên sự truyền nhiệt: tiếp xúc với thứ mát hơn. Cực kỳ hiệu quả nhưng không phải lúc nào cũng ứng dụng được.) Mồ hôi làm mát dựa trên sự bay hơi: xả nhiệt cơ thể vào không khí. Giống như thế này: khi bạn bắt đầu bị quá nhiệt, các mạch máu dưới da dãn ra, kích thích máu dồn về đó. Từ các mao quản dưới da, phần huyết tương nóng được thải ra qua các tuyến mồ hôi - có khoảng 2,4 triệu tuyến như vậy - trên bề mặt da và bốc hơi. Sự bốc hơi mang nhiệt ra khỏi cơ thể, dưới dạng hơi nước.

Đó là một hệ thống rất hiệu quả. Khi nhiệt độ quá oi bức, một người có thể thải ra tới 2 kg mồ hôi mỗi giờ trong vài giờ liên tục. “Nói chung, mất 10 kg mồ hôi [trong một ngày làm việc] không phải là việc hiếm gặp đối với những công nhân làm việc trong các nhà xưởng nóng bức và các binh sĩ đồn trú tại vùng nhiệt đới đang làm nhiệm vụ,” Yas Kuno, vị giáo sư sinh lý học kỳ cựu của Đại học Y dược Nagoya vừa mới mất, viết trong cuốn Human Perspiration (tạm dịch: Sự đổ mồ hôi của con người), bản in năm 1956. “Người ta sẽ hoài nghi… khi nghĩ rằng một lượng lớn mồ hôi lớn như vậy có thể được tiết ra từ những tuyến vô cùng nhỏ.” Dù cho, tính theo khối lượng, thì mô tuyến nước bọt của con người còn nhiều gấp đôi mô tuyến mồ hôi nhưng lượng mồ hôi có thể được tạo ra lại nhiều gấp sáu lần lượng nước bọt.

Quyển Human Perspiration tương đối dày: 417 trang. Có rất nhiều thứ để viết ra[1], một phần vì việc nghiên cứu về mồ hôi của Kuno đã kéo dài suốt 30 năm, phần nữa vì ông có rất nhiều người hỗ trợ: “tính ra phải khoảng 65 người”. Cuốn sách còn có một tập các bức ảnh đen trắng chụp những người đàn ông Nhật mặc quần sịp nam, người đẫm mồ hôi sau một thời gian ngồi trong Buồng kích thích đổ mồ hôi. Do những người này được xoa một loại bột đặc biệt sẽ biến thành màu đen khi thấm mồ hôi, nên ngực, trán và môi trên của họ lấm tấm những hạt trông giống như là một loại mốc sương cực độc. Một bộ các hình ảnh làm lộ rõ những chỗ mồ hôi đổ khác nhau trên da đầu người[2]. Thay vì tự lấy dao cạo đầu, các nhà nghiên cứu nhờ sự giúp đỡ của “18 nhà sư Nhật, những người luôn cạo trọc đầu vì lý do tôn giáo” và tiến hành thí nghiệm, phớt lờ mọi cuộc gọi từ Đại học Nagoya.

Bên ngoài phòng thí nghiệm tùy biến nhiệt độ, ít người coi trọng việc đổ mồ hôi, điều này làm cho Kuno khá chua xót. “Thật lạ kỳ,” ông viết, “chỉ các bệnh nhân [những người mắc bệnh không thể đổ mồ hôi], những người luôn phải chịu đựng cái nóng khủng khiếp mới coi trọng giá trị của việc đổ mồ hôi, còn người bình thường lại luôn càu nhàu vì đổ quá nhiều mồ hôi.” Những kẻ ngốc. Trong suy nghĩ của Kuno, hệ thống điều chỉnh nhiệt tuyệt vời của cơ thể người chẳng khác gì thứ thúc đẩy bước tiến của nền văn minh. “Loài người sống ở khắp nơi trên trái đất,… trong khi hầu hết các loài động vật lại chỉ có thể sống trong một vùng giới hạn nào đó. Loài người có được lợi thế ấy một phần nhờ vào trí thông minh, tuy nhiên việc họ có thể sống được ở những vùng cực kỳ nóng bức là nhờ tuyến mồ hôi rất phát triển.” Nếu cơ thể không đổ mồ hôi, đã không có Chiến dịch Tự do cho Iraq, không có Trường Huấn luyện lính Ranger Lục quân đặt tại bang Georgia.

Nếu việc đổ mồ hôi hiệu quả đến vậy, tại sao vẫn có 14.577 quân nhân Mỹ gặp các vấn đề sức khỏe do nhiệt trong khoảng năm 2007 đến năm 2011? Bởi vì họ đã làm việc quá sức. Khi những người đổ mồ hôi vắt kiệt sức, cơ bắp đang hoạt động ấy bắt đầu cần đến lượng máu mà cơ thể dùng cho việc đổ mồ hôi. Hậu quả nhẹ nhất của việc tranh giành máu này là xây xẩm mặt mày và kiệt sức vì nóng - ngất. Do máu được bơm tới da để làm mát cùng lúc với việc phải dồn vào các cơ bắp nhằm cung cấp ôxy cho các hoạt động của cơ thể, cơ thể sẽ ngày càng khó để duy trì huyết áp cần thiết để bơm máu lên não. Khi không đủ máu mang ôxy lên não, bạn sẽ bị bất tỉnh. (Trái với suy nghĩ thông thường, thi thoảng nhiều người bị quá nhiệt không bất tỉnh khi đang hoạt động mà lại lăn ra khi đã đứng yên; bởi vì các cơ chân co rút ngăn máu không chảy xuống được đó.)

Việc xây xẩm mặt mày vì nóng nghe có vẻ đáng xấu hổ nhưng nó lại không quá nguy hiểm. Bất tỉnh vừa là triệu chứng, nhưng cũng là cách chữa trị. Khi bạn nằm trên mặt đất, máu lại chảy về não và bạn sẽ dần trở lại trạng thái bình thường. Chỉ cần ai đó mang cho bạn chút nước rồi dìu bạn vào bóng râm là bạn sẽ ổn.

Tuy nhiên, sốc nhiệt thì có thể gây chết người. Hiện tượng này cũng bắt đầu với sự tranh giành máu trong cơ thể. Trong một ngày nóng bức, khi cơ thể bạn cố đổ mồ hôi để đưa nhiệt độ của cơ thể về khoảng an toàn và bạn không uống đủ nước để bù lại thể tích máu, hơn thế nữa còn luyện tập nặng và cơ bắp đang kêu gào đòi nhận nhiều ôxy hơn - bản thân việc tập luyện cũng sinh nhiệt - phải có thứ chịu hy sinh. “Cơ thể bèn hy sinh máu cung cấp cho nội tạng để chuyển về nơi đang cần,” Sam Cheuvront, một nhà sinh lý học làm việc tại viện Nghiên cứu Y học Môi trường của Quân đội Mỹ (USARIEM), nằm trong khu Thí nghiệm Phức hợp Natick. Các cơ quan nội tạng - một thuật ngữ thay thế cho tim, gan, phèo, phổi - bị cắt nguồn cung cấp ôxy, đường glucô, những thứ lấy đi chất độc. Định danh khoa học của hiện tượng này là chứng thiếu máu cục bộ - một kẻ sát nhân. Cơ quan tiêu hóa bắt đầu ngừng hoạt động. Ruột hoạt động yếu đi có thể làm vi khuẩn xâm nhập vào máu. Hàng loạt các triệu chứng viêm cấp bắt đầu hiển hiện và nhiều cơ quan xuất hiện thương tổn. Tiếp theo đó có thể là mê sảng, đôi lúc là hôn mê sâu và thậm chí là tử vong.

Các nhà khoa học khác đã nhấn mạnh tác hại của nhiệt độ lên hệ thống thần kinh trung ương: các chuỗi protein trong não bắt đầu tháo xoắn - thuật ngữ khoa học gọi là “biến tính” - và ngừng hoạt động. (Khi bạn luộc một quả trứng hay một miếng thịt, chính sự biến tính của protein làm thay đổi kết cấu của chứng.) Cheuvront không tin vào lý thuyết “não nóng”. Sự biến tính của protein xảy ra ở nhiệt độ lớn hơn nhiều so với nhiệt độ 40 độ C của một bộ não bị sốc nhiệt. Thậm chí nhiều phòng tắm nước nóng tại Nhật còn nóng hơn 40 độ C. Cheuvront cho biết vẫn chưa có sự đồng thuận thực sự về cách thức gây tử vong của sốc nhiệt. Ngoại trừ một điều: “có rất nhiều thứ tồi tệ xảy đến.”

Thiếu máu cục bộ nội tạng giúp lý giải vì sao gói đồ ăn sinh tồn trên xuồng cứu sinh của Quân đội Mỹ thoạt nhìn lại giống như một trò đùa ác ý: không có thứ gì để ăn ngoài những gói kẹo viên tròn vị chua nhiều màu sắc không còn mấy thịnh hành của hãng Charms[3]. Nếu như bạn đang bị nướng dưới cái nóng trên một vùng biển nhiệt đới và hệ tiêu hóa của bạn đang dần ngừng hoạt động, bạn không được phép ăn gì cả. Chỉ có một thứ để nói về những viên kẹo chua này: tính axit kích thích tuyến nước bọt tiết nước bọt, một phản xạ giúp những con người đang khát khô cổ trên thuyền cứu sinh cảm thấy dễ chịu hơn.

Độ ẩm bên trong “lò nướng” được đặt ở mức dễ chịu là 40%, lý do chính đáng nhất lý giải cho việc tôi vẫn còn đứng vững được. Khi không khí quanh bạn bão hòa hơi ẩm, phần lớn mồ hôi của bạn sẽ không thể bốc hơi được. Mồ hôi sẽ đọng trên da, lăn trên mặt và trên lưng. Điều quan trọng là, mồ hôi không giúp làm mát cơ thể. Trong những năm 1950, Quân đội Mỹ đã đặt ra một chỉ số nhiệt cho mức độ nhiệt nguy hiểm và vô cùng khắc nhiệt, gọi là nhiệt độ cầu ướt (WBGT): sự giảm thân nhiệt do gió thổi trong điều kiện thời tiết khắc nhiệt. WBGT phản ánh sự kết hợp của nhiều yếu tố gồm nhiệt độ không khí, gió, cường độ nắng và độ ẩm. Trong đó độ ẩm đóng góp tới 70%.

Độ ẩm, nhưng đồng thời cả nhiệt độ nữa. Khi không khí mát, nhiệt độ thấp hơn 33,5 độ C, cơ thể có thể tự làm mát bằng cách tỏa nhiệt trực tiếp ra không khí. Trên 33,5 độ C - cơ thể không thể tự làm mát. Sự tỏa nhiệt luôn đi kèm với sự đối lưu: hơi nước (mồ hôi) nóng, ẩm do cơ thể tạo ra sẽ bốc lên khỏi bề mặt da, và không khí mát hơn sẽ luồn xuống thế chỗ. Không khí chiếm chỗ khô hơn làm cho mồ hôi bốc hơi nhiều hơn nữa. Chính vì thế, khi có gió bạn cảm thấy mát là do gió thổi đi lớp không khí nóng ẩm do cơ thể tạo ra ở gần bề mặt da. Nếu như không khí thổi đến thế chỗ mát hơn và khô hơn, bạn cũng sẽ cảm thấy mát và khô hơn.

Sau 14 phút trong “lò nướng”, tôi đổ mồ hôi lấm tấm.

Josh Purvis, đang chạy trên chiếc máy tập chạy phía sau tôi, đổ mồ hôi sớm hơn rất nhiều. Lông trên cánh tay anh đã dính chặt vào da. Con rồng xăm trên ngực cũng đẫm nước. Tôi coi tất cả các dấu hiệu đó chứng tỏ anh chịu nóng kém, nhưng sự thật thì ngược lại. Những người có khả năng thích nghi tốt hơn với cái nóng, như Dianna Purvis đã khẳng định, “đổ mồ hôi sớm hơn và nhiều hơn”. Hệ thống điều tiết nhiệt trong cơ thể họ hoạt động nhanh hơn. Hệ thống điều tiết nhiệt của tôi phải mất đến 10 phút mới có thể định hình được chính xác điều gì đang diễn ra. Này trong đây nóng phết đấy nhỉ? Tôi có nên làm điều gì đó không? Tôi muốn thưởng thức một que kem ngay bây giờ.

Josh không chỉ thích nghi tốt hơn với nhiệt và độ ẩm, anh còn khỏe mạnh hơn tôi rất nhiều. Cho đến nay, khả năng trao đổi ôxy và phần trăm mỡ của cơ thể là hai yếu tố duy nhất đủ tin cậy dùng để xác định sự khác biệt trong khả năng chịu nóng của mỗi người. Một quả tim khỏe bơm nhiều máu hơn trong mỗi lần đập, đưa được nhiều ôxy đến các cơ hơn. Tim khỏe có thể phân phối nhiều máu hơn đến khắp nơi trên cơ thể và để tạo mồ hôi. Tất nhiên thế không có nghĩa là những người khỏe mạnh không thể bị sốc nhiệt. Trong quân đội, thường những người khỏe mạnh nhất lại dễ trở thành nạn nhân của sốc nhiệt do vận động quá sức, bởi vì họ là những người duy nhất đủ khả năng đẩy mức giới hạn chịu đựng của cơ thể chạm ngưỡng bị sốc nhiệt.

“Cô sẵn sàng mang đồ chưa?” Dianna bỏ một bao cát nặng 13,5 kg vào trong một ba lô rồi đưa cho tôi đeo để tôi cảm nhận được sức nặng mà mỗi binh sĩ tại Afghanistan phải mang theo trong một chuyến hành quân hai ngày liên tục của họ. Quân tư trang thông thường họ phải mang còn nặng hơn gấp ba chỗ bao cát đó - 43 kg, trong đó có áo giáp chống đạn (15 kg), pin (7,3 kg) và vũ khí đạn dược (7 kg). Các thí nghiệm về khả năng sống sót trên sa mạc thời Thế chiến II do Edward Adolph tiến hành đã xác định được việc mang theo khối lượng quân tư trang bằng một nửa mức thông thường khiến một người đàn ông đổ thêm 230 gam mồ hôi mỗi giờ.

Ba lô của tôi chỉ có cát. Tôi không mặc áo chống đạn và không mang theo bất kỳ vũ khí nào ngoại trừ chiếc cảm biến nhiệt hậu môn Thermes. Tôi không biết mang theo thế này thì có thể làm nhiệm vụ gì, nhưng dù nhiệm vụ là gì thì tôi cũng không có đủ thể lực hay tâm trạng để đảm đương. Chỉ sau vài giây đeo thêm ba lô, nhịp tim của tôi tăng thêm 25 nhịp mỗi phút. “Cô vừa đeo thêm vật nặng nên hiện giờ các cơ bắp đang hoạt động của cô cần nhiều máu hơn.” Dianna nói như hét để át đi tiếng quạt. “Và nhiệt độ ở các cơ quan nội tạng của cô đang dần tăng lên. Đang ở mức 37,9 độ C.” Nhiệt độ đang tiến dần tới ngưỡng khiến tôi gục ngã.

Thể trạng luôn có xu hướng thiếu nước của tôi làm cho tình hình trở nên trầm trọng hơn. Tôi thuộc kiểu người mà Nhóm nghiên cứu Nhiệt của USARIEM vẫn hay gọi là “người uống nước miễn cưỡng”. Dù được cho phép uống bao nhiêu tùy thích thì người uống nước miễn cưỡng ở trong buồng đổ mồ hôi vẫn nhanh chóng bị mất 2% khối lượng cơ thể. Và bạn không thể tin tưởng cơn khát sẽ báo hiệu cho bạn biết cần phải uống bao nhiêu nước. Yas Kuno viện dẫn các nghiên cứu trong đó những người đàn ông đã đi bộ từ ba đến tám tiếng mà không uống nước, sau đó họ được phép uống bao nhiêu nước tùy thích. Những người này thường dừng uống ngay khi cảm thấy hết khát. Trung bình, họ dừng uống khi mới chỉ uống vào một phần năm lượng nước đã mất do thoát mồ hôi.

Phía ngoài “lò nướng” là một chiếc bồn tắm khá lớn bằng nhựa màu xanh được đổ đầy nước lạnh dành cho những người có nhiệt độ cơ thể vượt quá 39,5 độ C. Ngâm mình vào nước lạnh chính là cách nhanh nhất để chữa quá nhiệt. Khi một vật rắn hay chất lỏng nóng tiếp xúc với vật mát hơn, chúng sẽ trở nên mát và vật mát trở nên nóng hơn. Đó là sự truyền nhiệt. Sự truyền nhiệt giải thích tại sao người sống sót trong các vụ đắm tàu ở vùng nhiệt đới có thể mất mạng vì hiện tượng “mất nhiệt trong nước ấm”. Chỉ cần nhiệt độ nước biển thấp hơn nhiệt độ cơ thể thì họ sẽ liên tục bị mất nhiệt vào trong nước.

Dĩ nhiên, sự truyền nhiệt cũng có thể làm nóng cơ thể. Nếu như bạn cảm thấy mệt trong sa mạc, đừng ngồi trực tiếp lên nền cát - hay dựa vào một chiếc Land Rover. Cát có thể nóng đến 55 độ C trong khi kim loại còn nóng hơn. Hiện tượng truyền nhiệt cũng giúp lý giải vì sao mặc quần áo rộng lại mát hơn vào mùa hè. Một chiếc áo sơ mi rộng thùng thình cũng nóng lên vì hấp thụ nhiệt, nhưng do vải ít tiếp xúc nhiều với da bạn, nó không - không giống như một chiếc áo phông bó sát - truyền lượng nhiệt đó vào cơ thể bạn. (Quần áo rộng cũng giúp cho mồ hôi dễ bay hơi hơn.)

Nếu chiếc áo rộng thùng thình đó màu trắng thì nó lại còn chống nóng tốt hơn. Quần áo sáng màu phản xạ lại một phần bức xạ mặt trời, do đó bạn chịu ít tác động của những tia nhiệt này hơn. Việc cởi trần đi ngoài trời nóng chỉ làm cơ thể nóng hơn chứ không mát hơn. Trong nghiên cứu “người khỏa thân dưới ánh nắng mặt trời” của Edward Adolph, những người tham gia thí nghiệm ngồi trên những chiếc hộp chỉ mặc đồ lót, đi giày và tất phải chịu đựng cái nóng tăng cao hơn 10 độ C so với nhiệt độ không khí. Bồi thêm vào sự khó chịu đó, đối tượng thí nghiệm thuộc nhóm kiểm soát - một anh chàng mặc đầy đủ quần áo - được ngồi trên một chiếc hộp ngay cạnh. Không phải cái nóng, mà là sự bẽ mặt khiến họ khó chịu.

Bạn có thể tưởng tượng được những chuyên gia nghiên cứu về tác động tiêu cực của nhiệt cảm nhận ra sao về những người thích tắm nắng: những con người sẵn lòng nằm phơi thân dưới ánh nắng mặt trời, trên cát nóng, gần như khỏa thân. Không có gì lạ khi họ làm thế ở gần chiếc bồn tắm xanh khổng lồ được gọi là đại dương. Chỉ cần đừng đứng dậy rồi đi đẩy tạ ngay. Việc khiến một nhóm cơ nào đó cử động quá sức cũng khiến bạn có nguy cơ mắc phải một tình trạng có khả năng dẫn đến tử vong được gọi là tiêu cơ vân. Nếu như cơ thể không thể đáp ứng được nhu cầu nhiên liệu khổng lồ của các cơ, cuối cùng thì cơ cũng sẽ bị thiếu máu. Nhiệt độ sẽ làm cho tình hình tồi tệ hơn vì sự tranh giành máu để tạo ra mồ hôi. Tế bào cơ bị đói ôxy sẽ dần bị phân giải rồi đổ vào trong mạch máu. Một trong những thành phần thu được sau phân giải là kali; mức kali trong máu cao có thể gây nhồi máu cơ tim. Một thành phần khác là myoglobin gây hư hại thận - đôi khi đến mức suy thận. Và bây giờ bạn sẽ trở thành một tử thi vạm vỡ ăn ảnh.

Tập tạ là hoạt động giết thời gian phổ biến nhất trong các căn cứ quân sự tại Afghanistan, một nơi còn nóng hơn cả bãi biển Venice. Các loại thực phẩm bổ sung mà các binh sĩ uống vào để hỗ trợ tạo cơ bắp còn làm cho các nguy cơ trên trầm trọng hơn. Thực phẩm bổ sung thường chứa những hợp chất khá nguy hiểm như: chất kích thích để làm tăng khả năng co cơ, các tác nhân kích thích sinh nhiệt để thúc đẩy quá trình trao đổi chất, và creatine, đẩy nhanh quá trình mất nước. Tất cả những thứ trên làm tăng sự tranh giành của các cơ quan đối với nguồn máu giới hạn của cơ thể. CHAMP hiện đang điều hành một cơ sở dữ liệu trên mạng, có tên Chiến dịch Sử dụng Thực phẩm bổ sung An toàn, gồm các bài đánh giá độ nguy hiểm của các sản phẩm khác nhau; tuy nhiên, với hơn chín mươi nghìn loại thực phẩm bổ sung đang được bán trên Internet - và trang Amazoncom giao hàng trực tiếp đến các căn cứ không quân chính - đó là một thách thức kiểu Sisyphus. Với những ai không biết về truyền thuyết này, Sisyphus là một anh chàng người Hy Lạp bị các vị thần trừng phạt nên suốt đời phải lăn một tảng đá khổng lồ lên đỉnh đồi, hay cho đến khi anh ta bị tiêu cơ. Trong năm 2011, đã có 435 quân nhân Mỹ bị tiêu cơ.

Ngay cả những thực phẩm bổ sung protein đơn giản cũng làm tăng thêm mối nguy. Protein có tính tan: nó sẽ rút nước từ các mô cơ vào trong máu để giúp hòa tan các sản phẩm tiêu hóa protein, hoạt động này sẽ làm tăng thêm gánh nặng cho hệ thống bài tiết. Nếu như bạn đang lả đi vì khát trên sa mạc, việc uống nước tiểu không hề có tác dụng. Các protein và muối trong nước tiểu đặc đến mức cơ thể cần phải rút bớt chất lỏng từ mô để làm loãng chúng, khiến bạn trở lại ngay trạng thái khát ban đầu, thậm chí là tệ hơn, vì bây giờ bạn đã bị ám ảnh với việc phải tự uống thứ nước tiểu khai mù của mình.

Hiện tượng tiêu cơ cũng xảy ra đối với người béo phì. Những bệnh nhân bị béo phì ốm yếu nếu phải nằm ngửa lâu - giả sử như trong một ca phẫu thuật thu hẹp dạ dày kéo dài - thường gặp nguy cơ là phần cơ thể nặng nề đè nén các cơ ở lưng đến nỗi tuần hoàn máu khu vực đó bị ngưng trệ. Sau bốn đến sáu tiếng, các tế bào cơ bị chết sẽ vỡ và rò rỉ, và cuối cùng khi người bệnh cũng được cử động, hay được chuyển đi, máu chảy trở lại vùng cơ lưng ấy và cuốn trôi các mảnh vỡ của tế bào chết vào hệ tuần hoàn đột ngột và mạnh mẽ như một dòng thác. Việc bị đè dưới đống đổ nát trong một trận động đất hay mắc kẹt trong xe sau một vụ tai nạn cũng khiến bạn dễ gặp phải những nguy cơ tương tự. Và nguy cơ đó cũng xảy ra đối với những người say đến bất tỉnh và nằm im không cử động sau sáu giờ. Darren Malinoski, chuyên gia nghiên cứu về chúng tiêu cơ vân, đã giải thích cho tôi điều đó; anh là trợ lý phẫu thuật chính tại Trung tâm Y tế Cựu chiến binh Portland. Anh bổ sung thêm rằng tiêu cơ cũng chính là lý do khiến chúng ta trở mình trong lúc ngủ. “Các cơ bắp sắp bị thiếu máu cục bộ sẽ khiến bạn phải cử động.”

“Nhìn này: ngay cả đùi cô cũng bắt đầu ửng hồng,” Dianna nói. Tất cả chỗ máu bị quá nhiệt đó đang được đẩy tới vùng da. “Cô có muốn cố hoàn thành trọn ba muơi phút với chiếc ba lô đó trên lưng không?”

Dĩ nhiên là không hề muốn chút nào. “Tôi nghĩ mình hiểu được vấn đề rồi.”

Dianna hỏi những chàng trai tham gia thí nghiệm về cảm giác của họ. Người hướng dẫn là đồng nghiệp của Josh, Dan Lessard, nói anh cảm thấy buồn tẻ. Josh không nghe thấy câu hỏi vì vẫn đeo tai nghe. Anh bỏ một tai ra và từ đó vang lên tiếng nhạc sôi động và dồn dập rất nhỏ. Đó là nhạc của Five Finger Death Punch, một ban nhạc metal mà khi nghe tôi có thể nói rằng họ dùng tiếng súng máy nhân tạo thay cho tiếng trống.

Josh nói rằng theo kế hoạch thì anh và Dan sẽ có “một bài tập thực sự” vào cuối ngày.

“Mary đã ngừng sau bảy phút đeo ba lô.” Dianna thông báo. Đừng nói ra như thế chứ!

Josh nói đỡ cho tôi. “Cô đâu có đeo sẵn ba lô lúc chui ra khỏi bụng mẹ đâu. Lần đầu tiên tôi phải đeo thứ ấy, tôi còn thấy căm ghét bản thân mình.” Anh giống như là một người tốt bị dòng đời xô đẩy quá nhiều. Tính lông bông, sự hăng hái của anh, hay bất cứ thứ gì thánh thiện gắn với chúng ta lúc mới sinh, đều trở thành thứ gì đó cứng cỏi hơn tại Iraq. Chiến tranh làm biến tính con người.

Đến 11 giờ 30, chúng tôi được giải thoát khỏi “lò nướng”. “Giờ các bạn có thể lôi kẻ đồng hành với mình ra được rồi,” Kaitlin, kỹ thuật viên phòng thí nghiệm, nói ngụ ý về chiếc cảm biến nhiệt. Trước đó, trong lúc chúng tôi nói chuyện về đặc tính của những vùng toát mồ hôi, Kaitlin giơ cả hai tay lên như thể cô vừa thắng giải quần vợt Wimbledon và tuyên bố, “Nách phải của tôi đổ mồ hôi nhiều hơn.” Chúng tôi xác nhận điều này, và chính nó đã dẫn dắt chúng tôi đến một chủ đề nghiên cứu khác của Dianna: sự khác biệt về khả năng điều tiết nhiệt do gien - hiệu quảkhông hiệu quả, bên tráibên phải, vv - là rất lớn và rất đáng để quan tâm, xét trong bối cảnh hiện nay chúng ta luôn phải duy trì cuộc chiến dường như là bất tận chống lại những kẻ cực đoan tại Trung Đông.

Dianna đề nghị chúng tôi đi tới một quán ăn gần Walter Reed để nói chuyện tiếp. Josh phụ họa. “Chất bổ. Đi nạp nó thôi.”

Bánh Pizza tại quán cà phê Chiến binh nhìn không ngon mắt lắm. Tôi không có ý nói ăn nó sẽ không tốt cho sức khỏe - dù nhiều khả năng là thế - mà ý tôi là cái bánh trông thật tệ. Vỏ bánh trông bệnh tật[4]. Pho mát thì chảy nước. Những lát xúc xích khô như vảy đóng. Tôi đi theo Josh và Dan tới quầy xa lát. Cũng giống như rất nhiều quân nhân khác trong Quân đội Mỹ, họ tuân thủ theo chế độ ăn CrossFit, một loại hình tập luyện tập trung vào sức mạnh cơ bắp thực tế, hay “hữu ích”, thay vì phát triển những nhóm cơ bắp chuyên biệt. Và khẩu phần ăn rất nhiều rau xanh.

“Tất cả mọi người đều muốn tập để trở nên đô con và trông khỏe mạnh,” Josh tranh thủ nói giữa những lần nhai sau khi chúng tôi đã ngồi yên vị. Anh ăn nhanh nhưng có kiểm soát, giống như khi nói hay sải bước trên máy tập chạy vậy. Khi dùng từ “tất cả mọi người”, ý của Josh là lính bộ binh ngày nay. “Có nhiều cách khác nhau để làm điều đó. Cô có thể làm việc nặng nhọc, hay có thể tập thể hình, vì cô không quan tâm đến điều gì khác ngoài vẻ ngoài ưa nhìn. Chẳng ai muốn mất sức cả. Họ thử dùng hoóc môn tăng trưởng. Họ muốn đô con hơn, nhanh hơn.” Mắt anh dán vào đĩa xa lát. “Nhưng đó không phải là sức mạnh hữu ích. Và khi phải dùng đến đám cơ bắp đó, thì họ phải làm mát chúng…”

“Và thứ thực phẩm bổ sung họ sử dụng làm tăng thêm nguy cơ gặp các vấn đề sức khỏe do nhiệt,” tôi nghe thấy bản thân mình đang tự nói.

Đó không phải là vấn đề Josh quan tâm. Anh quan tâm đến thứ khác: những binh sĩ gầy yếu gây nguy hiểm cho cả đơn vị. Anh đưa ra bối cảnh để tôi dễ hiểu: có một nhiệm vụ giả định yêu cầu phải dọn sạch và chiếm giữ một tòa nhà của quân nổi dậy. “Giả sử nhé: giữa cuộc đấu súng, khi cô đã thấm mệt, một đồng đội của cô trúng đạn. Có một điểm tập kết những người thương vong trong căn phòng đầu tiên mà cô vừa chiếm được, tuy nhiên để quay lại đó thì cô phải lôi cả người đồng đội bị thương mặc áo chống đạn. Cô đã mệt xì khói rồi, nhưng cô vẫn phải kéo theo khối lượng của một người không cử động, lúc này cô thực sự thở ra đằng tai luôn.” Anh lấy dĩa xiên tiếp xa lát. Bữa trưa của anh là một sự phối hợp giữa cơn đói và sự tức giận. Xiên, xúc, nhai, nói, và lại xiên. “Liệu cô còn có thể sơ cứu cho cậu ta, người giờ phó thác sinh mệnh vào tay cô, sau khi cô đã mệt nhoài vì trước đó cô muốn thực hiện vài bài tập tăng cơ trong phòng tập?”

Quanh bàn ăn chợt im ắng. Tôi nghĩ chuyện anh đang kể có thể không chỉ là giả thuyết. Tôi đang cố để khớp khái niệm “điểm tập kết những người thương vong”, với sự thật khủng khiếp rằng có nhiều thương vong đến nỗi người ta phải “tập kết” họ.

“Thôi nào,” Dianna nói sau một lúc im lặng. “Ta quay lại chủ đề nóng bức nhé.”

“Con xin lỗi.” Xiên, xiên, xúc, nhai. “Con chẳng có gì nhiều để nói về cái nóng cả. Người ta từng hỏi con, ‘Này, ở Iraq thế nào?’” Thêm một hạt đậu gà bị tiêu diệt trên chiếc nĩa. “Mở lò nướng ra rồi trèo vào thì biết.”

Dianna vẫn kiên trì. “Josh này, mẹ nghe nói có mấy anh chàng đã uống no nước trước khi thực hiện nhiệm vụ để đỡ phải mang theo nước. Nhờ đó họ có thể mang thêm đạn dược.”

Bác sĩ Adolph đã xét tới điều này. “Bằng cách uống nước trước,” ông viết, “người uống đã biến dạ dày mình thành một bình chứa nước. Một người đi bộ thông thường có thể mang theo 1,2 lít nước hoặc hơn theo cách này.” Adolph từng yêu cầu một nhóm nam giới mang theo một bụng đầy nước bằng cách cho họ uống khoảng 1 lít nước, rồi bảo họ đi bộ “dã ngoại tiêu nước” ngoài trời nắng. Bằng cách kiểm tra mức độ loãng của nước tiểu, ông kết luận chỉ có 15% tới 25% nước “uống trước” được thải ra qua nước tiểu. Phần còn lại chuyển hóa thành mồ hôi để làm mát cơ thể.

Tuy nhiên, ngoài những tình huống phải sống sót trong sa mạc, Lục quân Mỹ không khuyến khích binh sĩ uống nước trước khi làm nhiệm vụ. Một binh sĩ với cái bụng căng nước sẽ cảm thấy óc ách và năng lực chiến đấu bị suy giảm. Khi những người lính cố uống đầy bụng nước hết mức có thể, họ có thể rất dễ bị ngộ độc nước: pha loãng quá mức lượng muối trong cơ thể và đẩy các cơ quan cơ thể giảm hoạt động đến mức có thể gây tử vong.

Việc đó có lẽ cũng không nam tính lắm. “Nếu mẹ muốn mang thêm đạn,” Josh đáp lại lời gợi chuyện của mẹ anh, “đừng đánh đổi nước uống. Cứ thế vác thêm thôi. Mạnh mẽ lên, vác thêm đi nào.” Thi thoảng Josh thấy mấy quả việt quất trong món xa lát của mình. Anh xử chúng bằng cú xiên chuẩn xác, quyết đoán vào giữa quả. Anh sẽ là “số dách” trong nội dung Tấn công bằng lưỡi lê.

Còn về những tình thế lưỡng nan của quân nhân do thời tiết nóng: hãy nói về áo giáp. Bộ áo giáp hiện nay nặng khoảng 15 kg. Chỉ mới leo cầu thang thôi, bạn đã thấy mình như đang tập tạ vậy. Josh có một đồng đội bị bắn chết trên nóc nhà do không mặc áo chống đạn. “Chỉ huy của anh ta đã phải ra điều trần vì việc đó. Nhưng mà, nếu rơi vào hoàn cảnh ấy tôi cũng chẳng muốn mặc nó đâu.”

“Các anh cởi nó ra vì quá nóng à?” Tôi giống như một con ruồi đang bay vo ve quanh đầu Josh. Như một con chó nhỏ tí xíu đang đứng bên cạnh mắt cá chân anh mà kêu ăng ẳng.

“Tôi cởi nó ra vì việc đó hợp lý.”

Dan góp chuyện với giọng hòa nhã hơn. “Mary, chúng tôi leo lên leo xuống những ngọn núi với hơn 40 kg trang thiết bị trên lưng, đánh nhau với những gã mặc váy và đi dép rọ. Giải pháp của quân đội cho rất nhiều vấn đề là cấp thêm trang thiết bị cho lính, rất nhiều thứ chạy bằng pin trong khi cô chỉ có thể vác được bấy nhiêu thôi.”

Câu trả lời khác của Lục quân Mỹ, thứ mà họ đã luôn dành đủ từ ngữ văn hoa khi nói về nó trong hơn một thập kỷ trở lại đây, đó là một khung xương thủy lực mặc vào người có tác dụng trợ lực khi phải mang nặng. Lockheed Martin đã tải một đoạn phim về sản phẩm mẫu của họ, bộ HULC (Hệ thống mang tải đa năng dành cho người) lên YouTube. Trong đoạn phim đó, các binh sĩ nhảy qua hào và núp dưới những tầng đá khi mặc thiết bị trợ lực bằng kim loại phía ngoài đùi như thể quân đội bắt đầu trưng dụng cả những nạn nhân mắc bệnh bại liệt trong những năm 1950. Bộ HULC đã được thử nghiệm tại Natick vào năm 2010, trong một cuộc “hành quân đường dài” với 39,5 kg trang thiết bị. Một người tham gia thử nghiệm này đã bình luận dưới đoạn phim trên YouTube: “Tất cả mọi người đều không thể chịu nổi sau bốn mươi lăm phút vì những thanh nẹp ống quyển.” Một số khác thì thắc mắc không biết liệu các binh sĩ có thể di chuyển nhanh khi chiến đấu hay có thể tự đứng dậy nếu bị ngã không. Patrick Tucker, biên tập viên về mảng kỹ thuật quân sự cho trang web Defense One, chê thời lượng pin của bộ xương trợ lực: năm giờ, ấy là khi di chuyển chậm (4 kmh) trên đường bằng. Anh nghi ngờ tính hữu ích của HULC tại những nơi khó kiếm được nguồn điện sạc ổn định - “chẳng hạn, các bạn biết đấy, ở gần như là mọi nơi mà binh sĩ phải chiến đấu.”

“Cô có muốn biết vì sao bạn tôi bị giết không?” Josh nói. “Kẻ nào đó có lẽ đã nghe thấy tiếng anh ấy đi vào tòa nhà, vì anh ấy gây tiếng động khi di chuyển do mang theo quá nhiều thứ vô dụng. Đội phòng tránh rủi ro đang tạo ra đủ loại hạn chế. Họ có ý tốt nhưng lại đem lại hậu quả xấu.”

Dianna chỉ vào chiếc máy ghi âm của tôi. “Có lẽ chị nên tắt nó đi thì hơn.” Sự nóng bức không còn là một chủ đề nữa, mà là tâm trạng.

Lái xe trở lại sau bữa trưa, Josh và Dan ngồi ở ghế sau và lên kế hoạch tập luyện. Tôi nghe Dan nói, “một trăm lượt cử giật”, cụm từ đó vang trong tai tôi như là một tựa sách của tiến sĩ Seuss vậy. Ở ghế trước, tôi và Dianna nói chuyện về khoa học. Tôi kể với bà về chuyến thăm của tôi tới Phòng thí nghiệm Natick. Họ có cả loại ma nơ canh biết đổ mồ hôi! Và “lượng nước cần thiết được tính bằng công thức”! Bạn chỉ cần nhập dữ liệu dự báo thời tiết, lượng trang thiết bị các binh sĩ mang theo và mức độ vận động, và nó sẽ đưa ra lượng nước chính xác bạn cần mang theo ra chiến trường. Tôi muốn hét to, tuyệt vời quá, nhưng chợt nhớ Josh đang ngồi nghe ở đằng sau.

Tôi hiểu sự cao ngạo của anh. Tôi hiểu luôn có rất nhiều yếu tố bị bỏ ngoài công thức đó, những thứ mà người không trực tiếp chiến đấu và sống trong sự điên rồ nơi chiến trường không thể biết được. Tôi biết mọi nhiệm vụ đều có những yêu cầu và nguy cơ riêng. Tôi biết vì sao có những biệt danh khá xúc phạm đặt cho những người ngồi trong phòng điều hòa và nghĩ ra các luật lệ áp đặt lên những con người đang ở dưới làn đạn pháo trong một khoảnh sân giữa trưa nắng hè tại Afghanistan. Dù cho trong chốc lát tôi không thể nhớ ra những biệt danh ấy.

“Lính Ranger ghế bành?” Dan đề xuất. “Bọn bám đít?”

“Nhà khoa học,” Josh nói. Dianna gõ đều ngón cái lên vô lăng. Bà liếc nhìn vào gương chiếu hậu. “Mẹ yêu con, con trai.”

Josh liếc nhìn qua cửa kính ô tô. “Con cũng yêu mẹ. Hẳn là thế.”

Đôi lời nói thay những nhà khoa học quân sự. Tôi đồng ý rằng các tiểu đội trưởng là những người hiểu rõ các chàng trai và cô gái dưới quyền anh ta cần mang theo thứ gì trong các nhiệm vụ. Nhưng chúng ta muốn các tiểu đội trưởng phải được trang bị vũ khí tri thức, và không phải toàn bộ tri thức đều đến từ kinh nghiệm. Nhiều lúc, nó đến từ một gã “bám đít” nào đó tại trường USUHS, người nghiên cứu những hậu quả đặc thù và có nguy cơ dẫn đến tử vong của thực phẩm bổ sung dành cho người tập thể hình. Hay một nhà sinh lý học quân đội, người yêu cầu nhiều anh chàng khác phải lênh đênh trên những chiếc thuyền cứu hộ ngoài cảng của căn cứ không quân Florida và phát hiện việc nhúng ướt quân phục giúp hạ nhiệt cơ thể xuống mức đủ để giữ thêm 74% dịch cơ thể trong một giờ. Hay một nhà khoa học nào đó của Hải quân đã tìm ra cách để rút ngắn thời gian phục hồi sau một cơn tiêu chảy khi hành quân. Những thứ này rất hữu ích khi nhiệt độ ngoài trời lên đến 46 độ C và bạn đang cố giúp cho lính của mình không bị mất nước đến độ kiệt sức. Không có vinh quang gì trong những công việc này. Không ai được tặng huân chương cả. Dù có lẽ, nhiều người đáng được tặng huân chương.

❀ ❀ ❀

[1] Kuno và cộng sự của mình đã dành rất nhiều thời gian để tìm hiểu sự khác biệt giữa việc đổ mồ hôi do trời nóng và do cảm xúc, cảm xúc chỉ khiến mồ hôi đổ ra ở lòng bàn tay chân còn trời nóng thì mồ hôi đổ ở mọi vị trí. Một nhà nghiên cứu đã thử ghép một mảnh da đùi vào lòng bàn tay mình. Liệu mảng da sau khi ghép này, không giống như khi nó nằm ở đùi có thể đổ mồ hôi khi chủ nhân nó cảm thấy căng thẳng? (Có.) Liệu nó có còn khô ráo trong những hoàn cảnh khác, như khi các đồng nghiệp cười khúc khích trước sự hiện diện lạ lùng và hài hước của lông trong lòng bàn tay anh ta không? (Không.) Dĩ nhiên, nghiên cứu về đổ mồ hôi do cảm xúc đã khiến họ nghĩ ra rất nhiều trò đùa quái ác nơi phòng thí nghiệm. Các nhà nghiên cứu nghĩ ra đủ loại thông tin kinh khủng và nói cho đối tượng thí nghiệm. Họ bắt những đối tượng thí nghiệm phải tính nhẩm những phép tính phức tạp; đe dọa sử dụng những biện pháp gây sốc đau đớn, khơi lên “tâm trạng bồn chồn bứt rứt”. Kuno là Stanley Milgram của ngành mồ hôi học.

[2] Đầu của con người đổ mồ hôi nhiều như một bà mẹ suốt ngày lo lắng vậy. Là nơi nâng đỡ bộ não, nó được nuôi bởi rất nhiều mạch máu, và không giống như những mạch máu tại các vùng khác của cơ thể, các mạch máu ở đây không co lại. Do đó các vết thương vùng đầu sẽ rất dễ chảy máu, mặt sẽ ửng đỏ và đổ mồ hôi. Tuy nhiên, các lời nói mà chúng ta thi thoảng vẫn được nghe kiểu như, 90% nhiệt lượng cơ thể thoát qua đầu hoàn toàn không chính xác. “Bố vợ tôi thường nói với tôi như thế khi nhìn thấy tôi đầu trần đi ra ngoài vào mùa đông”, Sam Cheuvront, một nhà sinh lý học nghiên cứu trong lĩnh vực quân sự cho biết. “Tôi nói, ‘Nếu điều ấy đúng thì con có thể đội một chiếc mũ bông trùm tai và cứ thế trần truồng đi ra ngoài mà vẫn giữ được 90% nhiệt cơ thể ư’.” Thực tế, anh ấy sẽ mất nhiệt qua các phần cơ thể phô ra. Dù sao thì phép so sánh đó khiến tôi khá thích thú.

[3] Những gói kẹo của hãng Charms cũng từng nằm trong khẩu phần ăn của lính bộ binh. Những gói kẹo bị loại bỏ vì cánh lính tin rằng chúng mang lại điều xui xẻo. Không người nào trong Ban Giám sát Khẩu phần Chiến đấu tại Natick biết điều mê tín này bắt nguồn từ đâu. Tôi thì thích nhất là phỏng đoán của một tay cuồng súng trên trang web AR15.com: “Bởi vì loại giấy nhựa bọc kẹo rất dính… và dẫn đến việc bạn bị ăn đạn vào đầu vì mải bóc kẹo và lơ là cảnh giác.”

[4] Câu này tác giả dùng từ “edemic”, có vẻ như đây là một lỗi đánh máy thay cho từ “endemic” vì “edemic” là một từ không có nghĩa. (ND)