Chỉ khi em còn bé, bé lắm í, em mới được ngủ thỏa thuê. Lớn hơn một chút, đến tuổi đi nhà trẻ là em không còn được ngủ như thế nữa. Từ độ đó, em thiếu ngủ. Em có thể nhìn thấy những đứa bé ngủ trên lưng mẹ đi nương. Em cũng dễ thấy nhiều bé em ngủ sau xe mẹ trên đường đi mẫu giáo. Rồi em thức khuya dậy sớm học bài.
Rồi tháng năm làm người lớn với nhiều lo toan.
Trong ký ức của bà ngoại là thèm ngủ trong ca đêm. Suốt mãi về sau này, mỗi khi nghe đài phát nhạc hiệu “tiếng thơ” lúc 10 giờ đêm là bất giác bà rùng mình khiếp sợ, bởi giờ đó mỗi ngày của ngày xưa là giờ bà phải đi ca, dù trong mưa phùn gió bấc, dù đêm giông bão, dù con ốm, dù suốt ngày dài bươn chải chạy chợ làm thêm.
Trong ký ức của bà nội là canh một chưa nằm canh năm đã dậy. Là ngủ gục trên cối giã gạo. Là gánh hàng xáo mười cây số từ lúc gà gáy đầu. Là xương cốt của bà rời rã đớn đau trong tuổi bảy mươi qua.
Em có thể nhìn thấy điều vô lý trong sự “phẫn nộ” của mẹ khi mẹ nghe em mở bài Nothing to lose của nhóm MLTR[1]. Bởi điện thoại di động của bố cài báo thức bằng bài hát này. Và dù có ngủ nướng mấy thì mỗi khi nghe đến câu kết thúc chuông Nothing to lose… là cả nhà vẫn phải vùng dậy.
Trong ngày hè của em có niềm vui là không nghe tiếng chuông đồng hồ báo thức.
Ở trường nào đó của nước Anh người ta đang thí điểm tùy theo “tạng” sơn ca hay là cú của teen để xếp giờ học cho thích hợp. Ở một trường nào đó của Mỹ teen đang đề nghị được học lùi tiết xuống để… ngủ thêm tí nữa. Những sáng kiến ấy đáng được đồng cảm và chia sẻ. Trong số đo hạnh phúc có lẽ nên đưa thêm chỉ số “được ngủ”?
Được ngủ là hạnh phúc, vậy mà sao lại phải ru? Bạn em nói rằng, nước nào cũng có hát ru. Trong tiếng Anh, hát ru cũng được định nghĩa như mình, là bài hát chậm rãi, êm ái để đưa bé em vào giấc ngủ.
Có lẽ phải ru bé bởi bé đã quen trạng thái động, đung đưa suốt chín tháng mười ngày trong bọc nước ối của mẹ? Có lẽ bé đã quen đi nương đi rẫy cùng mẹ trong suốt thời gian nằm trong bụng mẹ, giờ nằm yên một chỗ khó ngủ nên phải đưa nôi và hát ru? Có lẽ “tiếng khóc ban đầu còn đau” nên mẹ phải “ru mộng con thơm… con ngủ giấc tròn”,[2] có lẽ mong con biết nói nên ru con là “mẹ dạy cho con tiếng nói quê hương”[3] như trong lời nhạc của Trịnh Công Sơn?
Nhưng, vậy thì người lớn, sao lại phải ru? Tại sao “tiếng thùy dương mấy bờ” ru người con gái trong thơ Huy Cận? Tại sao phải “ru lòng mình vậy” trong nhạc Phú Quang? Và tại sao phải ru mẹ, ru tình, ru em, ru ta ngậm ngùi, rơi lệ ru người trong nhạc Trịnh Công Sơn? Phải chăng là bởi “trái sầu rụng rơi” của đời người? Phải chăng thuở ấy chiến tranh triền miên, mẹ mất ngủ, anh mất ngủ, em mất ngủ?
Ru con được yên vui
Ru khi mùa mưa tới, ru em mãi yêu người
Ru em hoài bé dại, một hồn thơm cây trái
Ru trên đường em đến, xôn xao từng tiếng chim
Ru em là cánh nhạn, miệng ngọt hạt từ tâm…[4]
Hóa ra khúc hát ru cũng chính là lời kinh cầu nguyện. Ru phận mình, ru lòng mình. Ru đời. Ru người, ru ta. Không biết có nơi đâu cũng có lời ru như thế như trong tiếng Việt? Không biết nơi đâu còn phải ru người lớn ngủ?
Để bây giờ em, một người Việt trẻ, cũng thao thức trong ký ức về giấc ngủ và lời ru.
[1] Michael Learns To Rock, ban nhạc nổi tiếng của Đan Mạch.
[2] Trích lời bài hát “Lời mẹ ru” của Trịnh Công Sơn.
[3] Lời bài “Ca dao mẹ” của Trịnh Công Sơn.
[4] Trích lời bài hát “Ru tình” của Trịnh Công Sơn.
