Có người thử bút thì kí tên mình, nhưng tôi biết có một người khi thử bút thì viết ngay những dòng chữ “những ngày giông bão”. Viết như một thói quen, vô thức, tự động như cái máy. Suốt mấy chục năm như thế, bắt đầu từ ngày anh học lớp 3, lần đầu viết bút máy.

Một cô bạn gái lần nào đi thi cũng phải mặc chiếc áo có hàng cúc bố đơm thì mới yên tâm vì may mắn.

Có một người cha nhiều năm qua vẫn giữ tiếng chuông điện thoại báo thức là giọng nói của cô con gái học lớp 1: “Bố ơi dậy đưa con đi học!” Dù con gái anh nay đã lớn, đã đi học xa.

Vì sao người ta cứ lưu giữ mãi “đường lối cũ” mà chẳng chịu thay đổi như vậy?

Như người bạn miền Trung cứ tranh cãi mãi với anh bạn miền Bắc. “Thịt ngan này không có muối tỏi thì vứt đi!” “Mô rứa! Thịt vịt Xiêm[1] ni phải chấm mắm gừng mới ngon mi nờ!” “Rau ni phải kêu là ngò tây chứ mô phải mùi tàu!”…

Như tầng dưới tầng trên của chiếc giường trong ký túc xá không thôi cãi nhau nổ đom đóm mắt: Con này phải là con châu chấu, không phải cào cào! Quê tau gọi con ni là con tôm, không phải con tép!

Vì sao người ta cứ họp mãi những phiên chợ cũ của tâm hồn?

Là bởi vì sự gắn bó với những gì là đầu tiên của đời người.

Cái thuở ban đầu lưu luyến ấy

Nghìn năm hồ dễ mấy ai quên[2]

Là thủy chung. Thủy là đầu, chung là cuối. Số một đẹp không phải vì nó đứng thứ nhất, mà vì nó là con số biểu thị lần đầu.

Nhớ quê là nhớ lần đầu, ngày đầu của ta trên đời. Nhớ nguồn cội là nhớ về cái gốc đầu tiên.

Cái đầu tiên có sức ám ảnh, tình cảm đó đã trở thành phức cảm. Như ta có thể vô tình không yêu mẹ ta nhất, nhưng mẹ ta luôn là người yêu ta nhất trên đời, vì chính mẹ là người đầu tiên nghe tiếng khóc chào đời của ta. Mẹ luôn lo sợ sẽ tiếp tục nghe tiếng khóc của ta trong đời.

Lưu mãi hình ảnh cũ, thói quen cũ, tính cách cũ, tình cảm cũ, con người cũ, sự bảo thủ đó, xét đến cùng, cũng chỉ là vì người sợ xa người.

Sợ xa người, ở đây gồm cả sợ xa chính mình trong hình ảnh đã cố định ban đầu. Giày tây, khoai tây, và cả khoai tây… tàu, phải phân loại ngay sự dị chủng nếu nó không phải là cái ban đầu.

Và ở người Việt mình sự bảo thủ này có vẻ dày dặn hơn.

Chim xa rừng còn thương cây nhớ cội

Người xa người tội lắm người ơi…

Có thể vì người sợ xa người, trong chinh chiến triền miên.

Thùng thùng trống đánh ngũ liên

Bước chân xuống thuyền nước mắt như mưa.

Cũng có thể cuộc sống nghèo khổ, nên người sợ xa người trong nỗi tha phương cầu thực.

Rồi mùa toóc rạ rơm khô

Bạn về quê bạn biết nơi mô mà tìm.[3]

Có cũ thì mới có mới. Ôn cố tri tân. Bảo thủ là sự chiến thắng của kinh nghiệm. Là cội nguồn của văn hóa. Đổi mới là sự chiến thắng của hi vọng. Là tiền đề của phát triển. Như phần chìm và phần nổi của con thuyền. Như chân quét của chiếc compa là người cha cởi mở, phóng khoáng, là cánh buồm hứng gió và đi tới. Chân trụ là mẹ, là bảo thủ để lưu giữ những giá trị. Có mẹ, có cha mới thành một mái nhà.

[1] Ngan.

[2] Câu trong bài “Lời than thở của nàng mĩ thuật” của Thế Lữ.

[3] Ca dao.”Toóc rạ, rơm khô” nghĩa là chân ra mục rã, rơm đã được phơi khô.