Ấn bản hiện tại là bản in lại chính xác từ bản do cha tôi biên tập, mang theo những chỉnh sửa cuối cùng của ông bác tôi, và được nhà xuất bản Mr. John Murray ấn hành năm 1859. Nhiều lần tái bản của ấn bản đó đã minh chứng cho sức hút bền bỉ của tác phẩm, và sự cần thiết của lần xuất bản này cho thấy qua gần nửa thế kỷ làm quen, công chúng vẫn chưa hề cảm thấy nhàm chán trước bản dịch chuẩn mực của bộ Nghìn lẻ một đêm. Bí quyết thành công của ông Lane một phần nằm ở sự đồng cảm bản năng với tinh thần phương Đông – điều đã giúp ông tái hiện trung thực âm hưởng đặc trưng của bản gốc – và một phần nằm ở kho tàng phong phú những minh họa về đời sống cùng tư tưởng phương Đông được gửi gắm trong phần Chú thích của ông. Ở các phiên bản giá rẻ khác, vốn dựa trên bản phóng tác tiếng Pháp của Galland, hoàn toàn không có chút âm hưởng hay sắc thái địa phương phương Đông nào; những nét đặc thù về lối sống và phong tục vốn tương phản rõ rệt với phương Tây đều bị bỏ ngỏ không được chú thích hay giải thích. Những phiên bản như vậy chỉ phần nào đáp ứng được việc giới thiệu Nghìn lẻ một đêm cho những ai chỉ quan tâm đến cốt truyện trần trụi; thế nhưng, đối với những độc giả có học thức, những người không chỉ muốn tận hưởng cốt truyện lãng mạn đơn thuần mà còn khao khát thấu hiểu tính cách và thói quen của cả nhân vật lẫn quần chúng, thì chỉ có bản dịch của ông Lane mới đáp ứng trọn vẹn nhu cầu của họ. Đây không đơn thuần là một ấn bản dành cho học giả, mặc dù không một sinh viên nghiên cứu về phương Đông nào có thể thiếu nó; mà vượt qua vòng tròn hẹp đó, tác phẩm từ xưa đến nay vẫn luôn thu hút đông đảo độc giả, những người quan tâm đến việc tìm hiểu những kiệt tác nổi tiếng thế giới qua tấm gương phản chiếu hoàn hảo và trung thực nhất.

Thời điểm hiện tại là cơ hội thuận lợi để tác phẩm tái xuất. Ai Cập giờ đây đang giữ một vị trí hàng đầu trong mắt thế giới, và Nghìn lẻ một đêm cũng chính là tác phẩm nói về Ai Cập nhiều nhất. Dù cho nguồn gốc của nhiều câu chuyện có xuất xứ từ Ấn Độ hay Ba Tư, bối cảnh của chúng lại mang đậm đà màu sắc Ai Cập; và dẫu cho địa danh trong truyện có thể trên danh nghĩa là Baghdad, Ấn Độ, hay thậm chí là Trung Hoa xa xôi đi nữa, thì khung cảnh thực sự của Nghìn lẻ một đêm vẫn là thành Cairo thời trung cổ, dưới thời kỳ của các triều đại Mamluk. Những con người được miêu tả không phải người Ấn hay người Trung Hoa, mà là những người Ả Rập và Ai Cập bằng xương bằng thịt sống vào thế kỷ mười lăm – thời điểm mà một số nhà thờ Hồi giáo và lăng mộ tuyệt đẹp, những công trình vẫn đang làm cho Cairo trở thành niềm say mê của các nghệ sĩ, hãy còn đang được xây dựng, và bàn tay tàn phá của người Thổ Nhĩ Kỳ Ottoman vẫn chưa giáng xuống mảnh đất của các Pharaon. Để có một bức tranh chi tiết về xã hội Ả Rập thời Trung cổ, Nghìn lẻ một đêm không có đối thủ xứng tầm, và chính sự thấu hiểu sâu sắc của ông Lane đối với bức tranh này cùng kho tàng chú thích phong phú được dồn tâm huyết vào đó đã biến ấn bản của ông thành lời bình chú toàn diện nhất mà chúng ta có về đời sống, phong tục, tôn giáo và văn học Hồi giáo, đồng thời là một phần bổ sung không thể thiếu cho tác phẩm nổi tiếng Cuộc sống và phong tục của người Ai Cập hiện đại do chính ông sáng tác.

Thơ ca của đời sống phương Đông đang phai nhạt dần dưới sức tàn phá của văn minh châu Âu; xã hội đặc trưng nơi mà một vị Caliph Harun al-Rashid, một Abu Nuwas, một Kafur, một Saladin, hay một Qaitbay từng say sưa, nô đùa và chinh chiến, nay đang nhanh chóng trở thành câu chuyện của lịch sử hơn là trải nghiệm thực tế, trở thành mảnh đất cho các nhà khảo cổ học chứ không phải lữ khách; và thật may mắn làm sao khi chúng ta có thể tái tạo lại thế giới ấy qua những trang của Nghìn lẻ một đêm – tác phẩm mà người biên soạn đã chứng kiến khi nó hãy còn ở thời hoàng kim, và qua cuốn Người Ai Cập hiện đại – tác phẩm mà tác giả đã thấu hiểu khi nó vẫn còn gìn giữ nét lãng mạn từng làm say mê và quyến rũ bao thế hệ độc giả ở mọi hoàn cảnh.

Stanley Lane-Poole.

Ngày trận Tell el-Kebir, 1882.