Cuối cùng, hãy để tôi kể cho bạn nghe một câu chuyện nhỏ về sâu bướm. Điều này có vẻ như đưa chúng ta đi xa khỏi nguồn gốc và nguy cơ của các bệnh lây truyền từ động vật nhưng, hãy tin tôi, nó rất phù hợp.
Câu chuyện về con sâu bướm bắt đầu từ năm 1993. Năm đó, tại thị trấn rợp bóng cây nơi tôi sống, dường như mùa thu đã đến sớm – sớm hơn bình thường đối với một thung lũng ở phía tây Montana, nơi những cơn gió lạnh bắt đầu thổi vào giữa tháng Tám, những cây bông chuyển màu không lâu sau Ngày Lao động, và trận tuyết lớn đầu tiên thường gây ảnh hưởng xấu đến Halloween. Lần này thì khác. Đó là tháng sáu. Nó có vẻ giống như mùa thu vì lá đã biến mất khỏi các thân cây. Chúng đã đâm chồi nảy lộc vào tháng năm, hé nở và tươi xanh; và sau đó, chỉ một tháng sau, chúng biến mất. Chúng đã không khuất phục trước nhịp điệu tự nhiên của mùa. Chúng không chuyển sang màu vàng, rơi rụng, chất đống trong các rãnh nước như lớp mùn mùa thu dậy mùi hương. Chúng đã bị ăn.
Rất nhiều ấu trùng nhỏ, có lông đã xuất hiện giống như một bệnh dịch trong Exodus, tước bỏ tán lá của cây cối. Nhị thức Latinh cho những kẻ phàm ăn lá này là Malacosoma disstria, mặc dù rất ít người dân thị trấn chúng tôi biết điều đó vào thời điểm đó. Chúng tôi đã sử dụng một tên khác.
Tờ báo địa phương cho biết: “Sâu bướm lều”, một cách gọi mơ hồ nhưng không hẳn là không chính xác. “Sâu bướm lều,” những người làm việc ở công viên và các kỹ thuật viên nông nghiệp của dịch vụ khuyến nông quận gọi như vậy, những người đang trả lời các cuộc gọi từ hàng tá công dân lo lắng mỗi ngày. Đài phát thanh cũng gọi là “sâu bướm lều.” Và chẳng bao lâu sau, tất cả chúng tôi đều đứng trên vỉa hè, nói chuyện “những con sâu bướm lều!” qua lại với nhau. Trong sự huyên náo, chúng tôi quá bận rộn nên không nhận thấy rằng những “con sâu bướm lều” đặc biệt này không dựng lều[1]. Chúng chỉ tập hợp và di chuyển theo những tập thể dày đặc, giống như linh dương đầu bò trên sông Serengeti. Tên chung đầy đủ của chúng (tên viết sai chính thức của chúng?) là sâu bướm lều rừng; một loài côn trùng có quan hệ họ hàng gần, sâu bướm lều miền tây (Malacosoma californicum) có xây dựng những nơi trú ẩn bằng lụa giống như cái lều. Chúng tôi không quan tâm đến sự tinh tế trong côn trùng học đó. Chúng tôi muốn biết làm thế nào chúng tôi có thể giết những thứ chết tiệt trước khi chúng ăn hết những cây gỗ cứng thành thị đáng yêu của chúng tôi trơ tận gốc.
Nó thật tuyệt vời, theo một cách xấu xí. Không phải cây nào cũng trơ trọi, nhưng nhiều cây, đặc biệt là trong số những cây du cổ thụ cao chót vót và những bụi cây xanh tươi đứng dọc vỉa hè, tỏa tán qua các ngõ xóm. Nó diễn ra nhanh chóng. Những con sâu bướm kiếm ăn hầu hết vào ban ngày hoặc buổi tối sớm, nhưng sau đó, vào những đêm tháng sáu mát mẻ, chúng ta có thể đứng bên dưới một cái cây lớn và vẫn nghe thấy tiếng lách tách nhẹ nhàng, giống như tiếng lửa từ xa, của phân của chúng chảy xuống tán lá. Vào những buổi sáng, chúng ta sẽ thấy những vỉa hè rải đầy những hạt phân như hạt anh túc. Thỉnh thoảng, một con sâu bướm đơn độc sẽ lao xuống một sợi tơ và đung đưa ở đó một cách chế nhạo ngang tầm mắt. Vào một ngày mưa phùn se lạnh, quá lạnh đối với sâu bướm, chúng ta có thể phát hiện ra chúng đang chụm vào nhau hòa đồng, cao phía trên thân cây hoặc trong các chạc cành cây, hàng trăm thân xám mờ xếp thành từng đống, giống như những con bò xạ hương co ro chống chọi với một cơn bão ở Bắc Cực. Một số người trong chúng tôi đi nghỉ cuối tuần, để lại bãi cỏ mới cắt, tất cả đều có vẻ ổn, và trở về nhà thì thấy cây của chúng tôi đã bị rụng lá. Chúng tôi trèo lên thang và xịt nước rửa bát xà phòng từ chai spritzer lên những con sâu bướm. Chúng tôi chuốc chúng với sương vi khuẩn hoặc các hóa chất phân tử dài ghê gớm, theo các đơn khác nhau của các nhân viên cửa hàng làm vườn địa phương, những người biết nhiều hơn chúng tôi. Chúng tôi đã nhờ đến đội SWAT gồm những người từ Nitro-Green. Tất cả các biện pháp này dường như chỉ được một chút ít hiệu quả và, tệ hơn, chỉ độc hại và vô ích. Những con sâu bướm tiếp tục gặm nhấm.
Khi có vẻ như chúng có thể di chuyển từ những cây bị tàn phá sang những cây khỏe mạnh, để tìm kiếm thêm thức ăn, chúng tôi đã cố gắng ngăn chặn chúng bằng cách cột vào các thân cây bằng những đường rào bằng keo không thể vượt qua. Điều này thật vô nghĩa (vì sau này tôi được biết, một con sâu bướm lều thường sống ở giai đoạn ấu trùng trên cây nơi nó nở ra) nhưng phản ánh sự tuyệt vọng của chúng tôi. Tôi quan sát người hàng xóm kế bên của tôi, Susan, dựng lên những biện pháp phòng thủ đầy hy vọng như vậy cho hai cây du khổng lồ trước nhà cô ấy, mỗi cây quấn ngang eo với một đai tròn bằng keo xịt, và với tôi đó cũng có vẻ là một ý tưởng hợp lý. Nhưng thứ đó không bắt được một con sâu bướm nào.
Chúng xuất hiện liên tục. Chúng tự tung tự tác. Chỉ đơn giản là quá nhiều, và sự lây nhiễm tiếp tục diễn ra theo lộ trình không thể tránh khỏi của nó. Chúng tôi giẫm lên chúng khi chúng bò trên vỉa hè. Chúng tôi nghiền nát chúng trên đường phố. Chúng ăn, chúng lớn lên, chúng lột lớp da cũ kỹ và lớn hơn nữa. Chúng diễu hành khắp nơi trong thị trấn, coi cây của chúng tôi như cây cần tây.
Cuối cùng thì chúng cũng ăn xong. Chúng đã ăn no nê tới giới hạn, hoàn thành giai đoạn thiếu niên sâu bướm, và giờ chúng đã sẵn sàng cho tuổi dậy thì. Chúng tự quay mình trong kén bọc lá trong một thời gian ngắn cho một quá trình thay đổi hình thái, để xuất hiện trong vài tuần như những con ngài nhỏ màu nâu. Tiếng răng rắc ngừng lại và những ngọn cây, những gì còn lại của chúng, im lặng. Những con sâu bướm, với tư cách là sâu bướm, đã biến mất. Nhưng quần thể côn trùng sâu bệnh khổng lồ này vẫn rình rập trên đầu chúng ta, gần như không thể nhìn thấy bây giờ, giống như một linh cảm u ám lớn về tương lai.
Các nhà sinh thái học có một cách gọi cho một sự kiện như vậy. Họ gọi đó là một đợt bùng phát.
Cách sử dụng từ này chung chung hơn là ý nghĩa của một đợt bùng phát dịch bệnh. Bạn có thể coi các đợt bùng phát dịch bệnh là một tập hợp con. Sự bùng phát theo nghĩa rộng hơn áp dụng cho bất kỳ sự gia tăng số lượng trong quần thể đột ngột, rộng lớn nào của một loài đơn lẻ. Những đợt bùng phát như vậy xảy ra ở một số loài động vật nhưng không xảy ra ở những loài khác. Chuột lemming trải qua các đợt bùng phát; rái cá sông thì không. Một số loại châu chấu có, một số loại chuột, một số loại sao biển, trong khi những loại châu chấu, chuột và sao biển khác thì không. Một đợt bùng phát của chim gõ kiến khó có thể xảy ra. Một đợt bùng phát của chồn sói, khó có khả năng xảy ra. Bộ côn trùng Lepidoptera (ngài và bướm) chứa một số loài bùng phát đáng chú ý – không chỉ sâu bướm lều của một số loại mà còn cả ngài gypsy, ngài tussock, ngài đường tùng và những loài khác. Tuy nhiên, đó là những trường hợp ngoại lệ đối với quy luật chung ngay cả đối với sâu bọ cánh phấn. Trong số tất cả các loài bướm và ngài sống trong rừng, khoảng 98% duy trì các quần thể tương đối ổn định ở mật độ thấp theo thời gian; không quá 2% từng bị bùng phát. Điều gì khiến một loài côn trùng – hoặc động vật có vú, hoặc vi sinh – có khả năng gây ra hiện tượng bùng phát? Đó là một câu hỏi phức tạp mà các chuyên gia vẫn đang cố gắng trả lời.
Một nhà côn trùng học tên là Alan A. Berryman đã đề cập đến vấn đề này vài năm trước trong một bài viết có tiêu đề “Lý thuyết và phân loại các đợt bùng phát.” Ông bắt đầu với những điều cơ bản: “Từ góc nhìn sinh thái học một đợt bùng phát có thể được định nghĩa là sự gia tăng bùng nổ về sự phong phú của một loài cụ thể xảy ra trong một khoảng thời gian tương đối ngắn.” Sau đó, với cùng một giọng điệu nhạt nhẽo, ông lưu ý: “Từ góc độ này, sự bùng phát nghiêm trọng nhất trên hành tinh trái đất là của loài Homo sapiens.” Tất nhiên, Berryman đang ám chỉ đến tốc độ và mức độ gia tăng dân số của loài người, đặc biệt là trong vài thế kỷ qua. Ông biết mình đang tỏ ra khiêu khích.
Nhưng những con số ủng hộ ông. Vào thời điểm Berryman viết, vào năm 1987, dân số thế giới đạt 5 tỷ người. Chúng ta đã nhiều hơn khoảng 333 lần kể từ khi phát minh ra nông nghiệp.
Chúng ta đã tăng 14 lần kể từ ngay sau Cái chết đen, 5 lần kể từ khi Charles Darwin ra đời, và nhân đôi trong cuộc đời của chính Alan Berryman. Đường cong tăng trưởng đó, trên đồ thị tọa độ, trông giống như mặt tây nam của ngọn núi El Capitan. Một cách khác để hiểu điều này là: Từ khi chúng ta bắt đầu là một loài (khoảng 200.000 năm trước) cho đến năm 1804, dân số loài người đã tăng lên đến một tỷ người; từ năm 1804 đến năm 1927, nó đã tăng thêm một tỷ; chúng ta đạt 3 tỷ vào năm 1960; và mỗi lượt tăng một tỷ người, kể từ đó, chỉ mất khoảng mười ba năm. Vào tháng 10 năm 2011, chúng ta đã đạt đến mốc 7 tỷ và vụt qua như thể đó là biển báo “Chào mừng đến với Kansas” trên đường cao tốc. Con số đó đồng nghĩa với rất nhiều người và chắc chắn đủ điều kiện là mức tăng “bùng nổ” trong “khoảng thời gian tương đối ngắn” của Berryman. Tốc độ tăng trưởng đã giảm trong những thập kỷ gần đây, đúng như vậy, nhưng vẫn ở mức trên 1%, có nghĩa là chúng ta đang có thêm khoảng 70 triệu người mỗi năm.
Vậy là chúng ta là duy nhất trong lịch sử động vật có vú. Chúng ta là duy nhất trong lịch sử động vật có xương sống. Ghi chép hóa thạch cho thấy không có loài thú thân lớn nào khác – có kích thước lớn hơn một con kiến, chẳng hạn, hay như loài nhuyễn thể Nam Cực – đã từng đạt tới số lượng tương đương với của con người trên Trái đất hiện nay. Tổng trọng lượng của chúng ta lên tới khoảng 750 tỷ pound. Kiến của tất cả các loài có tổng khối lượng lớn hơn, loài nhuyễn thể cũng vậy, nhưng không nhiều nhóm sinh vật khác. Và chúng ta chỉ là một loài động vật có vú, không phải một nhóm. Chúng ta to lớn: kích thước cơ thể lớn, số lượng lớn và trọng lượng tập thể lớn. Trên thực tế, chúng ta lớn đến mức nhà sinh vật học lỗi lạc (và chuyên gia về kiến) Edward O. Wilson cảm thấy bắt buộc phải thực hiện một số câu hỏi có hiểu biết về vấn đề này. Wilson đưa ra điều này: “Khi Homo sapiens vượt qua mốc sáu tỷ, chúng ta đã vượt quá có lẽ gấp 100 lần sinh khối của bất kỳ loài động vật lớn nào từng tồn tại trên đất liền.”
Ý Wilson nói động vật hoang dã. Ông đã bỏ qua việc xét tới gia súc, chẳng hạn như bò nhà (Bos taurus), mà có số lượng quần thể toàn cầu hiện nay khoảng 1,3 tỷ. Do đó, chúng ta chỉ gấp 5 lần số lượng gia súc của mình (và có lẽ ít khổng lồ hơn về tổng thể, vì mỗi con đều lớn hơn con người đáng kể). Nhưng tất nhiên chúng sẽ không tồn tại quá nhiều nếu không có chúng ta. Hàng nghìn tỷ pound số bò, được vỗ béo trong các trại chăn nuôi và chăn thả trên các cảnh quan mà trước đây là nơi dành cho các loài động vật ăn cỏ hoang dã, chỉ là một dạng tác động khác của con người. Chúng là thước đo đại diện cho sự thèm ăn của chúng ta, và chúng ta đói. Chúng ta phi thường, chúng ta là chưa từng có. Chúng ta là một hiện tượng. Không có loài linh trưởng nào khác từng dồn trọng lượng trên hành tinh đến mức độ này. Về mặt sinh thái, chúng ta gần như nghịch lý: thân hình to lớn và sống lâu nhưng phong phú một cách kỳ lạ. Chúng ta là một ổ dịch.
❀ ❀ ❀
[1] Sâu bướm lều trong tiếng Anh là “tent caterpillar” (sâu bướm lều)↩️
