Đến lúc chọn nghề, Paul đã trở thành phóng viên của một tờ báo ở Montana. Trước đó, nó đã sớm nhận ra mục đích sống của đời mình; trong suy nghĩ của em trai tôi, mục đích này không mâu thuẫn với câu trả lời đầu tiên trong sách Giáo lý vấn đáp Westminster.

Hiển nhiên khác biệt giữa chúng tôi lẽ ra đã không quá lớn nếu chúng tôi không ở trong một gia đình gắn bó. Ở một bên của bức tường trong trường Chúa nhật của chúng tôi có viết câu: Thiên chúa là tình yêu.

Chúng tôi luôn cho rằng năm chữ này được viết riêng cho gia đình bốn người của chúng tôi và chẳng ăn nhập gì với thế giới bên ngoài. Tôi và em trai tôi nhanh chóng phát hiện ra rằng ở ngoài đó đầy những kẻ vô lại, càng xa khỏi Missoula, Montana thì càng nhiều hơn. Chúng tôi cũng ý thức được rằng mình rất cứng rắn, càng trưởng thành, nhận thức đó càng lớn lên, ít nhất là cho đến khi chúng tôi ngoài hai mươi tuổi và có thể còn lâu hơn, lâu hơn rất nhiều. Nhưng ngay sự cứng rắn của chúng tôi cũng khác nhau. Tôi cứng rắn vì được trui rèn trong môi trường khắc nghiệt là Kiểm lâm Hoa Kỳ và các trại khai thác gỗ. Từng buổi sáng trôi qua, tôi và mẹ tôi kinh hãi chứng kiến vị mục sư Scotland cố ép đứa con nhỏ của mình ăn cháo bột yến mạch. Cha tôi cũng kinh hãi, lúc đầu là vì đứa con ruột của ông không chịu dùng thức ăn của Chúa, và sau một thời gian là vì đứa con nhỏ xíu của ông tỏ ra cứng rắn hơn ông. Khi vị mục sư nổi điên lên, đứa bé cúi đầu trên đĩa thức ăn và chắp tay như thể cha nó đang đọc kinh trước bữa ăn. Chỉ có một biểu hiện cho thấy nó cực kỳ giận dữ: Môi nó sưng lên. Cha tôi càng phát hỏa thì món cháo càng nguội lạnh, cuối cùng thì cha tôi bùng nổ.

Lúc đó, không chỉ mỗi người chúng tôi nghĩ rằng Paul cứng rắn, mà nó cũng biết rằng chúng tôi cùng nghĩ về nó như vậy. Paul biết rằng tôi đã làm đốc công của một đội chữa cháy rừng và nếu nó làm dưới quyền tôi mà say xỉn khi làm việc, giống như khi nó làm phóng viên, thì tôi sẽ gọi nó về trại và đuổi thẳng cổ. Tôi biết rằng cơ hội để nó trở thành lính cứu hỏa cũng thấp như việc ăn cháo bột yến mạch vậy.

Chúng tôi có chung một triết lý về ẩu đả đường phố là nếu có vẻ như không tránh nổi thì “tiên hạ thủ vi cường”. Chúng tôi đều nghĩ rằng đa số bọn khốn không cứng rắn như chúng huênh hoang - ngay cả những đứa dáng vẻ lẫn giọng điệu đều có vẻ “đầu gấu”. Nếu đột nhiên chúng cảm thấy vài cái răng rơi ra, chúng sẽ xoa miệng, nhìn đám máu trên tay rồi đề nghị đãi mọi người một chầu rượu để dàn hòa. Theo lời em tôi thì: “Ngay cả nếu chúng vẫn còn thích đánh nhau thì anh đã giành ưu thế lớn khi cuộc đấu bắt đầu”.

Chỉ có một điều không ổn với triết lý này - nó chỉ đúng về mặt thống kê. Đôi khi bạn lao vào một gã cũng thích đánh nhau như bạn nhưng lại thiện chiến hơn. Nếu bạn đánh gãy vài cái răng của hắn trước, hắn có thể sẽ cố đánh bạn chết tươi.

Tôi cho rằng mình và em trai sẽ không tránh khỏi một cuộc ẩu đả nguy hiểm mà cũng có thể là cuộc đấu cuối cùng. Với triết lý về ẩu đả của chúng tôi thì cuộc đấu đó sẽ giống như bài ca xung trận, khủng khiếp và chớp nhoáng. Có vài đoạn của nó tôi không nhìn thấy. Tôi không nhìn thấy mẹ tôi bước ra giữa cố can hai đứa. Bà thấp người và phải đeo kính, và ngay cả có kính cũng không nhìn thấy rõ. Bà chưa bao giờ chứng kiến một trận đánh nhau và cũng không có khái niệm người ta có thể bị thương nặng đến thế nào khi bị cuốn vào cuộc đấu. Và thế là bà bước ra chắn giữa hai đứa con trai. Thứ đầu tiên của bà mà tôi nhìn thấy là cái đỉnh đầu, mái tóc xám vấn thành búi lớn với một cái lược lớn bên trong; nhưng điều đáng chú ý nhất là đầu bà ở quá gần Paul đến nỗi tôi không có chỗ trống để đấm thằng em. Sau đó, tôi không còn nhìn thấy bà nữa.

Trận đấu dường như kết thúc ngay lập tức. Bà nằm trên sàn nhà, giữa chúng tôi. Sau đó thì cả hai bắt đầu khóc và đánh nhau như điên dại, đứa nào cũng thét lên: “Đồ chó đẻ, mày đã đánh chết mẹ tao rồi”.

Mẹ tôi gượng dậy. Vì mất kính nên không nhìn thấy gì, bà lảo đảo đi lòng vòng giữa hai chúng tôi, nói mà không biết đang nói với đứa nào: “Không, không phải tại con đâu. Tại mẹ trượt chân ngã thôi”.

Đó là lần duy nhất chúng tôi đánh nhau.

Có lẽ chúng tôi luôn luôn tự hỏi trong hai đứa thì đứa nào cứng rắn hơn, nhưng nếu những câu hỏi thời niên thiếu không được trả lời đúng lúc trước một thời điểm nhất định thì sẽ không bao giờ có thể hỏi lại nữa. Vì thế, chúng tôi trở nên tử tế với nhau, theo như lời răn ghi trên tường. Chúng tôi cảm thấy các khu rừng và dòng sông cũng tử tế hơn khi hai đứa ở bên nhau.

Quả tình là chúng tôi không hay câu cá cùng nhau nữa. Giờ đây, chúng tôi đều đã bước sang tuổi ba mươi, và từ nay về sau, “giờ đây” có nghĩa là mùa hè năm 1937. Cha tôi đã về hưu và cha mẹ giờ sống ở quê nhà Missoula, còn Paul hiện là phóng viên ở Helena, thủ phủ bang. Tôi đã “ra riêng và cưới vợ”, nói theo cách của em tôi về sự kiện này trong cuộc đời tôi. Hiện tại, tôi đang sống cùng gia đình vợ ở một làng nhỏ tại Wolf Creek. Tuy nhiên, Wolf Creek chỉ cách Helena có sáu mươi lăm cây số nên thỉnh thoảng chúng tôi vẫn gặp nhau, có nghĩa là đôi khi vẫn đi câu cá chung. Thật ra, lý do tôi sang Helena lần này cũng chỉ là để gặp Paul bàn về vụ câu cá.

Còn một lý do nữa là việc mẹ vợ tôi nhờ. Tôi không thích thú gì, nhưng khá chắc chắn là em tôi cuối cùng sẽ đồng ý. Paul chưa bao giờ từ chối tôi thẳng thừng. Vả lại, nó rất quý vợ và mẹ vợ tôi nên xếp họ vào diện thuộc về lời răn trên tường, mặc dù không bao giờ nó có thể hiểu “đầu óc tôi bị làm sao” khi quyết định lấy vợ.

Tôi tình cờ gặp Paul ở trước Câu lạc bộ Montana. Câu lạc bộ này được những người đào vàng phất lên xây dựng ở địa điểm được cho là đã phát hiện ra vàng đầu tiên ở Last Chance Gulch. Mặc dù mới chỉ mười giờ sáng, song tôi có linh cảm em tôi sắp mua rượu. Tôi báo tin cho Paul trước khi ngỏ lời. Sau khi nghe tôi báo tin, em tôi bảo: “Hắn sẽ được chào đón như bệnh giang mai vậy”.

Tôi dặn em tôi: “Nhẹ tay với hắn một chút. Hắn là anh vợ anh”.

“Em sẽ không đi câu cá với hắn. Hắn ta là dân Bờ Tây và câu cá bằng mồi trùn” - Paul nói.

“Bỏ qua đi. Em biết là hắn sinh ra và lớn lên ở Montana mà. Hắn chỉ làm việc bên Bờ Tây thôi. Và giờ, hắn về quê nghỉ, đã viết thư cho mẹ vợ anh nói rằng muốn đi câu với hai anh em mình. Đặc biệt là với em”.

“Về cơ bản, mọi người ở Bờ Tây đều được sinh ra trên vùng núi Rocky, nơi họ không thành công với nghề câu cá bằng mồi giả, vì thế họ chuyển xuống vùng Bờ Tây và trở thành luật sư, kế toán công có chứng chỉ, chủ tịch các hãng hàng không, kẻ đánh bạc, hay các nhà truyền giáo Mormon”.

Tôi không chắc Paul có định mua rượu không, nhưng thật ra nó đã uống rồi.

Chúng tôi đứng nhìn nhau, không thích những gì đang xảy ra nhưng cảnh giác để không sa quá sâu vào sự bất đồng. Tuy nhiên, chúng tôi thật sự quá bất đồng về chuyện anh vợ tôi. Ở một mặt nào đó, tôi còn ít ưa anh vợ tôi hơn Paul - không dễ chịu gì khi thấy trên khuôn mặt một người mà bạn không ưa có những nét của vợ mình.

Em tôi nói: “Ngoài ra, hắn là một kẻ câu cá bằng mồi sống. Tất cả bọn con trai Montana sống ở Bờ Tây ngồi lê la ở quán rượu vào buổi đêm đều phét lác với nhau về tuổi thơ ở vùng đất vỡ hoang của chúng, rằng chúng là thợ săn, thợ đặt bẫy thú và người câu cá bằng mồi giả. Nhưng khi trở về nhà, chúng thậm chí còn không hôn mẹ mình ngoài hiên trước khi cầm lon cà phê Hills Bros. đỏ ra vườn sau đào trùn làm mồi câu”.

Em tôi và chủ bút của nó “bao sân” hầu hết các bài trên báo Helena. Ông chủ bút là một trong những chủ bút “ao làng” cuối cùng thuộc trường phái châm chích cá nhân kiểu cổ điển. Ông ta bắt đầu uống rượu từ sáng sớm để không cảm thấy thương xót bất kỳ ai trong ngày, ông ta và em tôi dành cho nhau sự khâm phục lớn. Cả thị trấn đều sợ họ, đặc biệt bởi vì họ rất sắc sảo, và trong một thế giới thù địch, cả hai đều cần tình yêu của gia đình và đã tìm thấy chỗ dựa đó. Cho đến lúc ấy, tôi vẫn cố ngăn Paul mua rượu nhưng cuối cùng phải chào thua và chắc chắn là em tôi đã nói: “Chúng ta hãy vào quán làm một ly”.

Tôi phạm sai lầm khi cách nói của tôi làm cho nó hiểu thành tôi không đồng ý và chỉ trích ý nó. Tôi nói: “Anh rất tiếc, Paul, nhưng giờ này hãy còn quá sớm, anh chưa thể uống được”.

Phải nói nhanh một chuyện khác, tôi đã không làm rõ thêm ý mình, ít nhất là tôi nghĩ vậy, mà nói tiếp: “Florence nhờ anh hỏi em”.

Tôi ghét phải đổ cho mẹ vợ của mình. Một lý do khiến tôi và Paul quý bà là vì bà trông giống cha tôi. Cả hai đều là người gốc Scotland từ Canada di cư xuống, cả hai đều có mắt xanh và tóc hung vốn là màu đỏ khi họ còn trẻ, và cả hai đều phát âm từ “about” theo phương ngữ Canada - nếu là nhà thơ, họ sẽ gieo vần từ này với “snoot”.

Mặc dù vậy, tôi không cảm thấy quá áy náy, bởi vì chính bà là người đã yêu cầu tôi hỏi Paul, và bà đã bắt đầu làm tôi khó xử khi pha trộn một chút sự thật vào lời tâng bốc của bà. Bà bảo: “Mặc dù mẹ chẳng biết gì về câu cá, song mẹ biết Paul là người câu cá giỏi nhất trên đời”. Đây là một phát biểu tinh tế. Bà biết cách rửa cá khi những người đàn ông quên làm, bà biết cách nấu, và quan trọng nhất là bà biết luôn luôn phải dòm chằm chằm vào giỏ của người câu cá và kêu lên: “Ôi trời, ôi trời!”. Vì thế, bà biết tất cả những gì người phụ nữ nào cùng thời với bà cũng biết về cá mú, mặc dù nếu nói là bà hoàn toàn không biết gì về câu cá cũng đúng.

“Mẹ rất muốn nghĩ đến việc Neal đi câu cùng Paul và con” - bà kết luận, hiển nhiên là bà đang hy vọng hắn sẽ “gần đèn thì rạng”, thậm chí còn hơn cả việc hắn sẽ học được kỹ năng câu cá của chúng tôi. Ở thị trấn của chúng tôi, tôi và Paul được mọi người gọi là “con của thầy giảng”, và hầu hết các bà mẹ đều cố không chỉ trỏ chúng tôi cho con họ xem, nhưng đối với người phụ nữ Scotland này thì chúng tôi là “những đứa con mục sư”. Ngoài ra, là những người câu cá mồi giả, chúng tôi phải ngâm mình đến tận thắt lưng cả ngày trong nước lạnh, điều này thì những kẻ phóng đãng[1] phải đối mặt với những khó khăn có thực nhưng hóa ra là không phải không thể vượt qua.

“Những thằng bé tội nghiệp” - Mẹ vợ tôi nói, âm “r” của người Scotland nặng trịch sau chữ “poor”. Không như những bà mẹ khác, phụ nữ Scotland phải làm quen với việc những đứa con đi hoang cả về thể xác lẫn tâm hồn, và đối với họ, tất cả những đứa con trai đều hoang đoàng, còn lòng mẹ thì luôn rộng mở chờ đón chúng trở về. Đàn ông Scotland lại dè dặt hơn rất nhiều trong việc cho phép những đứa con trở về, họ có làm vậy chăng nữa cũng chủ yếu là do phụ nữ chi phối.

Paul bảo: “Chắc chắn em sẽ đồng ý nếu Florence muốn vậy”. Và tôi biết rằng nó đã hứa như thế thì sẽ không bao giờ phản đối nữa.

“Chúng ta hãy làm một ly nào” - Tôi nói vào lúc 10 giờ 15. Và tôi trả tiền rượu.

Trước lúc 10 giờ 15, tôi bảo với Paul rằng Neal sẽ đến Wolf Creek vào ngày kia và ngày tiếp theo, chúng tôi sẽ đi câu cá ở sông Elkhorn. Tôi bảo nó: “Đây sẽ là một chuyến dã ngoại gia đình”.

“Tốt thôi” - Paul nói. Elkhorn là một nhánh sông nhỏ đổ vào sông Missouri. Tôi và Paul là những người chuyên câu cá to, chúng tôi nhìn một cách coi thường những người chồng kém cỏi khiến vợ phải chống chế: “Chúng tôi thích cá nhỏ. Chúng ăn là ngon nhất”. Nhưng Elkhorn có nhiều nét đặc trưng, trong đó có giống Cá hồi Nâu khổng lồ từ sông Missouri ngược dòng lên đây.

Mặc dù Elkhorn là một trong những nhánh sông nhỏ mà chúng tôi yêu thích, Paul nói sau khi đã mua cho hai chúng tôi ly thứ hai: “Ngày mai, em không phải viết bài cho đến tận chiều tối, vì thế anh có muốn nghỉ một ngày để hai đứa mình đi câu ở con sông lớn trước khi đi dã ngoại không?”.

Tôi và Paul đã câu ở rất nhiều con sông lớn, nhưng khi một người nói đến “con sông lớn”, người kia biết đó là Blackfoot Lớn. Đó không phải là con sông lớn nhất mà chúng tôi từng câu, nhưng là con sông hùng vĩ nhất, và cũng là con sông có nhiều cá to nhất. Nó chảy thẳng và xiết - nhìn trên bản đồ hay nhìn từ máy bay xuống trông nó gần như một đường thẳng chảy hướng chính tây, xuất phát từ đầu nguồn trên đèo Rogers, nơi Phân tuyến lục địa[2] xuôi xuống Bonner, Montana; tại đây, nó đổ vào nhánh South Fork thuộc sông Clark Fork của dòng Columbia. Suốt dọc quãng đường, nó luôn chảy xiết.

Ở gần đầu nguồn trên Phân tuyến lục địa có một điểm nhiệt kế đo được âm 56,5 độ C - đây là nhiệt độ thấp nhất từng đo được ở Mỹ (không kể Alaska). Từ đầu nguồn xuống đến cửa sông được tạo thành bởi những dòng sông băng. Một trăm lẻ năm cây số đầu tiên, những dòng sông băng từ phía bắc chảy xuống xô vào bờ phía nam của những thung lũng làm lở đất; bốn mươi cây số hạ nguồn được hình thành chớp nhoáng khi hồ băng lớn bao phủ vùng Đông Bắc Montana và Bắc Idaho phá vỡ cái đập bằng băng và trải phần còn lại của những ngọn núi Montana và Idaho ra hàng trăm dặm của đồng bằng Tây Washington. Đó là trận lụt lớn nhất thế giới, có chứng cứ về địa chất chứng minh điều đó; đó cũng là một sự kiện địa chất lớn đến nỗi trí óc con người chỉ có thể cảm nhận mà không thể chứng minh cho đến khi có ảnh chụp từ vệ tinh.

❀ ❀ ❀

[1] Việc câu cá đòi hỏi phải có những phẩm chất về sức khỏe và tính cách, đây là những điều mà Neal không có.

[2] Ở đây là Phân tuyến lục địa châu Mỹ (The Continental Divide of Americas), đường chia nước phân cách lưu vực Thái Bình Dương với lưu vực Đại Tây Dương và Bắc Băng Dương. Đường này kéo dài từ bán đảo Seward ở Alaska, qua Tây Canada, dọc theo các đỉnh của dãy Rocky xuống New Mexico. Từ đó, nó chạy qua đỉnh của dãy Sierra Madre Occidental ở Mexico xuống đến tận cực nam của Nam Mỹ. Nó bị kênh đào Panama cắt ngang.