Phiếu giả và những truyện khác

Phiếu Giả Và Những Truyện Khác

Lượt đọc: 164 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Lời Giới Thiệu

❊ ❊ ❊

Trong một thời đại đậm màu duy vật như thời đại chúng ta, hiện tượng về sức mạnh tâm linh vừa hiếm hoi lại vừa mang ý nghĩa sâu sắc và đầy sức khơi gợi. Không còn gắn liền với “quyền thiêng liêng” của đấng quân vương, sức mạnh ấy vẫn đứng vững qua sự sụp đổ của các thể chế phong kiến và thần quyền, tồn tại như một nguồn năng lượng thần bí phát tiết từ nội tâm cá nhân thay vì là công cụ cưỡng chế của thuật trị nước.

Khi đã thoát khỏi xiềng xích cổ hủ của giáo điều và chuyên chế, nguồn sức mạnh ấy vượt thoát mọi sự phân tích. Ta không biết làm sao để đo lường tác động của nó lên người khác, và thậm chí lên chính bản thân mình. Tựa như ngọn gió, nó thấm đẫm bầu khí quyển ta hít thở, vừa khiến trí óc ta bối rối lại vừa thôi thúc tâm can bằng một uy lực vô hình nhưng không thể cưỡng lại.

Năng lực tinh thần này, thứ mà gánh nặng ngàn cân của chủ nghĩa duy vật bất lực không thể dập tắt, hiện rõ trong cuộc đời và văn nghiệp của những con người thuộc đủ mọi đức tin và quốc tịch. Ngoài những bậc như Đức Phật hay Mahomet, những đấng được hàng triệu tín đồ tôn sùng lên hàng bán thần, còn có những cái tên ắt hẳn sẽ lập tức hiện lên trong tâm trí—những Savonarola, Luther, Calvin, Rousseau—những biểu tượng và tấm gương tiêu biểu cho khát vọng tâm linh. Giữa hàng giáo phẩm tối cao của những linh hồn bất tử nơi cõi vĩnh hằng ấy, ai có thể nghi ngờ việc thời gian sẽ mở rộng cửa đón chào Leo Tolstoy—một thiên tài mà tầm vóc vĩ đại dường như bị che khuất hơn là tôn lên bởi tính cách hai mặt nơi ông; một nhà hiện thực chủ nghĩa từng ra sức đập tan huyền nhiệm Kitô giáo, để rồi chính mình lại trở thành một kẻ thần bí giữa sự chiêm nghiệm Thiên nhiên; một con người với khí chất nồng nhiệt cùng thể chất can trường, vô cùng nhạy cảm trước những đam mê và dục vọng trần thế, người đã không ngừng giao tranh với chính bản thân từ thuở thanh xuân cho đến khi tâm linh, càng thêm vững mạnh qua năm tháng, đã khuất phục hoàn toàn xác thịt một cách nghiệt ngã.

Tolstoy nhà hiện thực hiển nhiên bước thẳng vào hàng ngũ tiền phong của các văn gia hiện đại; thế nhưng Tolstoy nhà lý tưởng lại không ngừng bị những kẻ cùng xuất thân và học vấn chế giễu, khinh miệt—lòng vị tha của ông bị xem là viển vông phi thực tế, còn những lời thuyết giảng của ông thì bị đem đối chiếu với lối sống thường nhật hòng chứng minh ông mâu thuẫn, nếu không muốn nói là dối trá. Đó chính là thái độ phổ biến của giới chính khách cũng như văn nhân đương thời.

Phải chăng ta buộc phải kết luận rằng đại chúng nhân loại đã mất đi mối giao cảm với chủ nghĩa lý tưởng? Hoàn toàn ngược lại, bất chấp chủ nghĩa duy vật hiện đại, hay thậm chí là nhờ vào chính nó, nhiều bậc dẫn dắt tư tưởng tâm linh đã xuất hiện trong thời đại chúng ta và thu hút được sự lắng nghe của đông đảo quần chúng. Thông điệp của họ là lời hiệu triệu hướng tới một lối sống thanh đạm hơn, biết nhận thức trách nhiệm của sự giàu sang, tránh né chiến tranh bằng con đường hòa giải, và xóa bỏ hận thù giai cấp trong tình huynh đệ đại đồng sâu sắc.

Thật không may, khi một tín điều mang tính lý tưởng được đúc kết bằng thứ ngôn từ chuẩn xác và giáo điều, nó luôn đánh mất đi phần nào vẻ đẹp nguyên sơ trong quá trình chuyển hóa ấy. Bởi vậy, triết học Thực chứng của Comte dẫu chứa đựng những khát vọng cao cả nhưng cũng chỉ tạo ra ảnh hưởng hữu hạn. Hay như thơ ca của Robert Browning, tuy không bộc lộ lòng vị tha minh bạch như Cowper hay Wordsworth, nhưng bản chất vẫn hướng thiện và thể hiện sự đồng cảm sâu sắc với kiếp nhân sinh lầm lỗi và khổ đau; dẫu vậy, nó lại bị che lấp bởi một văn phong đôi khi thô ráp và thường xuyên tối nghĩa. Do những trường hợp này cùng nhiều ví dụ khác, chủ nghĩa lý tưởng trong mắt quảng đại quần chúng chỉ gợi lên thứ tình cảm ủy mị mơ hồ của riêng giới thi nhân, một sự trừu tượng vô hồn mà các triết gia đem ra tiêu khiển, mãi mãi là cuốn sách đóng kín đối với kiếp người đang vật lộn mưu sinh.

Thế nhưng Tolstoy lại tìm thấy chủ nghĩa lý tưởng đích thực nơi người nông dân lam lũ có lòng tin vào Thượng đế, chứ không phải nơi tầng lớp trí thức tự phụ chỉ biết tin vào bản thân trước tiên rồi mới thuận miệng thừa nhận sự tồn tại của thần linh sau đó. Bởi lẽ người nông dân từ trong thâm tâm vẫn thấm nhuần tôn giáo với một đức tin ngây thơ, không mảy may gợn chút hoài nghi—thứ đức tin vốn thuộc về thế kỷ mười bốn hay mười lăm hơn là của ngày nay—và họ vẫn tha thiết hướng về Chúa trời dẫu chìm đắm trong mê tín dị đoan cùng sự kìm kẹp chuyên chế của Chính thống giáo Hy Lạp. Chính mớ nghi lễ và giáo điều nặng nề của tôn giáo chính thống quốc gia đã thôi thúc Tolstoy cất lên những lời phản kháng đầy nhiệt huyết, từng bước dẫn ông đến việc bóc tách phần cốt lõi của Kitô giáo ra khỏi cái vỏ tăng lữ giáo quyền, để rồi rốt cuộc chuốc lấy án dứt phép thông công.

Bản án khiển trách rõ rệt của "Thánh hội đồng" đến khá muộn màng—trên thực tế, nó chỉ chính thức có hiệu lực vào khoảng hai năm sau khi cuốn "Phục sinh" xuất bản năm 1901, bất chấp thái độ thù địch dữ dội đối với Giáo hội và Nhà nước mà Tolstoy đã duy trì suốt bấy lâu. Mối thù địch này, vốn được gieo mầm từ vụ đóng cửa ngôi trường của ông và việc lục soát các giấy tờ riêng tư vào mùa hè năm 1862, đã sớm phát triển vượt xa khuôn khổ của một mối hiềm khích cá nhân. Giờ đây, những người nông dân Nga câm lặng và cam chịu đã tìm thấy nơi Tolstoy một tiếng nói sống động cất lên cho nỗi thống khổ của mình.

Xét cả về bản tính lẫn hoàn cảnh, Tolstoy đều hết sức thích hợp để làm người phát ngôn cho giới nông dân. Ông từng gắn bó mật thiết với họ trong những cảnh ngộ thăng trầm của cả thời bình lẫn thời chiến, và ông thấu hiểu họ ở những mặt tồi tệ nhất cũng như cao đẹp nhất. Ngôi nhà xưa của gia đình, Yasnaya Polyana, nơi Tolstoy cùng các anh chị em trải qua thời thơ ấu dưới sự chăm sóc của hai người cô giám hộ, không chỉ là chốn dừng chân cho những người hành hương qua lại các tu viện linh thiêng lớn, mà còn là nơi che chở cho nhiều số phận kém trí thuộc tầng lớp nông dân, những người mà cô Alexandra sùng đạo và nhân từ thường dành nhiều giờ mỗi ngày để cùng đàm đạo tôn giáo và cầu nguyện.

Trong tác phẩm "Thời thơ ấu", Tolstoy đã xúc động hướng về một trong những "kẻ ngây ngô" ấy, một người đàn ông tên là Grisha: “người có đức tin mạnh mẽ đến nỗi khiến ta cảm nhận được Chúa đang ở kề bên, tình yêu thương của người nồng nàn đến mức những lời thốt ra nơi đầu môi chẳng cần qua sự kiểm soát của lý trí. Và người đã ngợi ca Đấng Tối cao xiết bao khi nghẹn ngào không thốt nên lời, chỉ biết phục rạp xuống đất, nước mắt chan hòa”. Bức tranh về đức tin tôn giáo mộc mạc này nằm trong số những ký ức sớm nhất của Tolstoy, và nó đã quay trở lại để an ủi, nâng đỡ tâm hồn ông mỗi khi chao đảo và chìm ngập giữa biển trời nghi ngại. Thế nhưng tình cảm ông dành cho giới nông nô thuở thiếu thời dần pha chút khinh miệt khi những nỗ lực cải thiện đời sống cho họ—một vài trong số đó từng được khắc họa trong "Anna Karenina" và "Buổi sáng của một điền chủ"—đều kết thúc trong thất bại bởi sự dốt nát và bướng bỉnh của họ. Mãi cho đến khi trải qua thử thách nghiệt ngã của cuộc chiến tại Thổ Nhĩ Kỳ và Crimea, ông mới nhận ra nơi người lính bình thường kề vai sát cánh chiến đấu một chủ nghĩa anh hùng vô thức, một đức tin tuyệt đối vào Chúa trời, cùng lòng nhân hậu và sự chất phác của tâm hồn mà hiếm vị chỉ huy nào có được.

Những ấn tượng khắc sâu trong lòng Tolstoy suốt thời kỳ quân ngũ ấy đã đem lại tính chân thực sống động cho các cảnh chiến trận trong "Chiến tranh và Hòa bình", đồng thời hằn rõ trong những suy tưởng và cuộc đối thoại giữa hai nhân vật chính, Hoàng tử Andre và Pierre Besukhov. Vào đêm trước trận Borodino, khi trò chuyện với Pierre trước mặt người lính hầu tận tụy Timokhine, Hoàng tử Andre đã nói: “‘Thắng lợi quyết không thể, và chưa bao giờ là kết quả của chiến lược, súng đạn hay quân số cả.’

‘Thế thì nó bắt nguồn từ đâu?’ Pierre hỏi.

‘Từ cảm xúc trong tôi, trong anh ấy’—chàng chỉ về phía Timokhine—‘và trong từng người lính một.’”

Kế đó, chàng đối chiếu sự khác biệt về tinh thần giữa sĩ quan và binh lính.

“‘Hạng người thứ nhất,’ chàng bảo, ‘chẳng màng đến điều gì ngoài tư lợi bản thân. Thời khắc quyết định đối với họ là lúc họ có thể hất cẳng một đối thủ, giật lấy một tấm huân chương hay tước hiệu mới. Tôi chỉ thấy một điều: ngày mai, một trăm ngàn quân Nga và một trăm ngàn lính Pháp sẽ giáp mặt quyết chiến; kẻ nào chiến đấu ngoan cường nhất và ít tiếc thân mình nhất sẽ giành phần thắng.’

‘Đúng là như thế, thưa Đức ngài, sự thật mười mươi là thế,’ Timokhine lẩm bẩm; ‘đây đâu phải lúc để tiếc thân mình. Ngài có tin chăng, binh lính trong tiểu đoàn tôi chẳng ai nếm lấy một giọt rượu mạnh? “Hôm nay đâu phải ngày để uống rượu,” họ bảo thế.’”

Trong trận đánh mang tính bước ngoặt diễn ra sau đó, Pierre đã vô cùng kinh ngạc trước sự kiên định dưới làn mưa đạn vốn luôn là nét đặc trưng của người lính Nga.

“Mỗi người ngã xuống lại như một nguồn kích thích gia tăng. Gương mặt những người lính ngày càng rạng rỡ hơn, như thể đang thách thức cơn bão tố đang dội xuống đầu họ.”

Tương phản với bức tranh về "tinh thần quả cảm" tuyệt vời ấy là hình ảnh viên sĩ quan trẻ mặt mày tái nhợt, lo âu nhìn quanh quất khi bước thụt lùi với thanh kiếm chúc xuống.

Ở những đoạn khác, Tolstoy luôn công bằng khi ngợi ca lòng dũng cảm và tinh thần yêu nước của mọi cấp bậc trong quân đội Nga, nhưng có thể thấy rõ ràng rằng mối đồng cảm chân thành nhất của ông luôn dành cho những người lính bình thường. Nét phác họa về Plato, một người lính giản dị trong "Chiến tranh và Hòa bình", đã rung lên thứ tình cảm và lòng quý mến chân thật biết bao!

“Plato Karataev trạc chừng năm mươi tuổi, nếu xét theo số chiến dịch mà anh từng tham gia; bản thân anh cũng chẳng thể nói chính xác tuổi mình, và mỗi khi cười—mà anh thì rất hay cười—anh lại để lộ hai hàm răng trắng khỏe. Mái tóc và chòm râu của anh chưa hề vương một sợi bạc, còn dáng điệu toát lên vẻ nhanh nhẹn, cương nghị và trên hết là sự khắc kỷ. Gương mặt anh dẫu hằn nhiều nếp nhăn nhưng lại mang một nét biểu cảm xúc động của sự mộc mạc, trẻ trung và hồn nhiên. Khi cất tiếng bằng chất giọng êm ái như ngâm nga, lời lẽ anh tuôn chảy tựa một mạch suối nguồn. Anh chẳng bao giờ nghĩ về điều mình vừa nói hay sắp nói tiếp theo, và sự hoạt bát cùng những ngữ điệu nhịp nhàng trong giọng nói đã tạo nên sức thuyết phục thấm sâu. Sớm tối, mỗi khi đi ngủ hay thức dậy, anh đều nguyện: ‘Lạy Chúa, xin cho con ngủ say như đá và thức dậy nhẹ nhõm như ổ bánh mì.’ Và quả thực, vừa nằm xuống là anh đã ngủ thiếp đi như một tảng chì, để rồi sáng ra khi thức giấc, anh lại tươi tỉnh, hoạt bát và sẵn sàng cho mọi công việc. Việc gì anh cũng làm được, chẳng quá khéo mà cũng không quá vụng; anh nấu ăn, may vá, bào gỗ, đóng lại đế giày, lúc nào cũng bận rộn với công việc này việc nọ, chỉ cho phép mình trò chuyện và ca hát khi đêm về. Anh hát không giống như một ca sĩ biết có người nghe, mà hát như chim muông cất tiếng ca dâng lên Chúa Trời, Cha của muôn loài, xem điều đó là nhu cầu tất yếu như việc đi lại hay vươn vai. Giọng hát của anh tha thiết, ngọt ngào, ai oán, gần như nữ tính, hòa hợp lạ lùng với vẻ mặt nghiêm trang. Khi chòm râu mọc dài trở lại sau vài tuần bị giam cầm, dường như anh đã trút bỏ được tất cả những gì không thuộc về con người thật của mình—cái bộ mặt vay mượn mà đời lính đã khoác lên anh—để trở về làm một người nông dân, một con người của quần chúng nhân dân như trước. Trong mắt những tù nhân khác, Plato chỉ là một người lính tầm thường, thi thoảng bị họ trêu chọc và sai bảo đủ thứ việc vặt; nhưng đối với Pierre, anh mãi mãi là hiện thân của sự giản dị và chân lý, đúng như những gì chàng đã cảm nhận được ngay từ đêm đầu tiên nằm bên cạnh anh.”

Đây rõ ràng là một nét phác họa từ thực tế đời sống, một trang trích từ "Nhật ký Crimea" của Tolstoy. Nó hoàn toàn hòa hợp với quan điểm được bộc lộ trong "Những bức thư từ Sebastopol" (đặc biệt là trong tập thứ hai và thứ ba), đồng thời cho thấy sự thay đổi mà hiện thực chiến tranh đã tác động lên chàng quý tộc trẻ tuổi vốn kiêu kỳ, người trước đây chỉ đoái hoài đến những kẻ thuộc tầng lớp thượng lưu môn đăng hộ đối. Với một tầm nhìn rộng mở cùng những lý tưởng mới mẻ, ông trở về St. Petersburg khi chiến dịch Crimea kết thúc, được giới tinh hoa văn học chào đón và được xã hội thượng lưu săn đón. Vài năm trước đó, hẳn ông đã vô cùng hân hoan trước một sự tiếp đón như vậy. Nhưng giờ đây, nó lại va đập chát chúa vào nhận thức vừa bừng tỉnh của ông về tấn bi kịch của kiếp nhân sinh. Ông nhận thấy mình hoàn toàn xa lạ với nhóm văn nhân tụ họp quanh mình, đứng đầu là Turgenev. Trong mắt Tolstoy, bọn họ thật giả tạo, tầm thường và vô đạo đức, và ông chẳng buồn che giấu quan điểm của mình. Mối bất hòa dẫn đến những màn cãi vã dữ dội nhanh chóng nổ ra giữa Turgenev và Tolstoy; để rồi sau đó, hoàn toàn vỡ mộng về người đồng nghiệp vĩ đại cũng như về giới văn đàn St. Petersburg, Tolstoy phủi sạch bụi trần nơi kinh đô, từ bỏ binh nghiệp và xuất ngoại du ngoạn qua Đức, Thụy Sĩ cùng Pháp.

Tại Pháp, ác cảm ngày một tăng đối với án tử hình trong ông càng trở nên sâu sắc hơn khi ông tận mắt chứng kiến một buổi hành quyết công khai, và những ý nghĩ đau đớn bị khơi dậy trước cảnh máy chém đã ám ảnh tâm hồn nhạy cảm của ông suốt một thời gian dài. Rời nước Pháp sang Thụy Sĩ, tại đây, giữa khung cảnh thiên nhiên tươi đẹp và trong vòng tay bầu bạn bè, ông mới có được những giây phút tạm lắng dịu những căng thẳng tinh thần.

“Một đóa hoa tươi thắm, ngát hương dường như vừa nở rộ trong tâm hồn tôi; nỗi mệt mỏi và sự thờ ơ với vạn vật từng xâm chiếm tôi trước kia nay bỗng chốc nhường chỗ, chẳng qua giai đoạn chuyển tiếp rõ rệt nào, cho một cơn khát khao yêu thương, một niềm hy vọng tràn trề, một niềm vui sướng khôn tả khi thấy mình còn sống.”

Những ngày tháng thanh bình ấy đã mở ra một tình bạn thân thiết giữa ông và một người phụ nữ mà trong những lá thư từ qua lại sau này thường tự xưng là cô của ông, song trên thực tế lại là một người chị họ xa. Người phụ nữ ấy, Nữ bá tước Alexandra A. Tolstoy, một Thị nữ trong Cung đình, chỉ giao thiệp thuần túy trong giới quý tộc hoàng gia. Bà là người thông minh và giàu lòng thấu cảm, nhưng lại vô cùng sùng đạo theo lối chính thống và thuộc mẫu phụ nữ thượng lưu khuôn phép; do đó, trong khi nhân sinh quan của Tolstoy dần chuyển dịch từ một nhà quý tộc sang một nhà cải cách xã hội, thì góc nhìn của bà vẫn giữ nguyên không đổi. Kết quả là sau khoảng bốn mươi năm trao đổi tư tưởng một cách chân thành và thắm thiết, họ bàng hoàng nhận ra sợi dây thấu hiểu cuối cùng giữa hai người đã đứt đoạn, và tình bạn ấy đành đi đến hồi kết.

Dẫu vậy, những bức thư vẫn còn đó như một chứng tích quý giá và đầy thú vị về một trong những tình bạn hiếm hoi của Tolstoy với phụ nữ. Chúng bộc lộ qua những lời giãi bày không phòng bị những nét tinh tế trong bản tính đa diện của ông, đồng thời làm sáng tỏ ấn tượng mà ông để lại cho những người thân cận cũng như những độc giả chỉ biết đến ông qua trang viết, vào cái thời điểm mà triết lý đạo đức của ông vẫn còn đang trong thời kỳ thai nghén. Giờ đây, chúng sắp được xuất bản thành sách dưới sự bảo trợ của ông M. Stakhovich, người mà tôi vô cùng hàm ơn vì đã rộng lòng cho phép tôi tiếp cận các bản gốc để trích dẫn những đoạn sau đây. Qua một trong những lá thư đầu tiên của nữ bá tước, ta biết được rằng những cảm xúc yêu thương, hy vọng và hạnh phúc ngập tràn nơi Tolstoy khi ở Thụy Sĩ đã lan tỏa một cách đầy cuốn hút sang những người xung quanh ông.

“Người tốt theo một cách rất khác thường,” bà viết, “và chính vì thế mà người ta khó lòng cảm thấy bất hạnh khi ở bên người. Em chưa từng gặp người mà lại không ước ao mình trở thành một kẻ tốt đẹp hơn. Sự hiện diện của người là một niềm an ủi... biết bao nhân tố nơi người có thể làm sống dậy một trái tim, dẫu có lẽ chính người cũng chẳng hề hay biết.”

Vài năm sau, bà kể lại cho ông một câu chuyện khôi hài về ấn tượng mà các tác phẩm của ông đã tạo ra nơi một chính khách lỗi lạc.

“Em phải kể cho người nghe một mẩu chuyện nhỏ này. Cách đây không lâu, khi dùng bữa trưa với Hoàng đế, em ngồi cạnh ngài Bismarck bé nhỏ của chúng ta, và nổi máu tinh nghịch, em bắt đầu thăm dò ông ấy về người. Thế nhưng em vừa mới thốt ra tên người thì ông ấy đã lập tức thao thao bất tuyệt với sự hào hứng tột bậc, bắn ra hàng tràng những lời ca ngợi sự hoàn hảo của người sang tả hữu; chừng nào ông ấy còn khoa chân múa tay tán tụng người với những đường gươm mũi giáo, khói lửa đạn bom, thì mọi chuyện vẫn còn bình thường và đúng với tính cách của ông ấy; thế nhưng thấy em chăm chú lắng nghe với vẻ thích thú, con người này liền bốc đồng lao vút vào một sự thần thánh hóa về mặt tâm linh. Khi đạt đến đỉnh điểm, ông bắt đầu lúng túng rồi vấp váp một cách bất lực trong chính những câu chữ của mình! Trong khi đó miệng vẫn nhai trơ cả xương một miếng sườn tuyệt hảo, đến nỗi cuối cùng em chẳng còn nhận thức được điều gì ngoài hai chóp tai của ông—hai cái tai to tướng ấy. Tiếc thay em chẳng thể nhắc lại nguyên văn! Nhưng làm sao mà nhắc được cơ chứ? Rốt cuộc chẳng còn lại gì ngoài một mớ âm thanh hỗn độn và những từ ngữ gãy vụn.”

Về phần mình, Tolstoy cũng cởi mở không kém, và trong giai đoạn đầu của cuộc thư từ, đôi khi ông lại rơi vào mạch tự vấn nội tâm—điều mà trong những năm tháng sau này đã trở thành thói quen cố hữu.

“Thuở nhỏ tôi tin tưởng một cách say mê và chẳng hề suy nghĩ. Rồi đến năm mười bốn tuổi, tôi bắt đầu nghĩ về cuộc đời và bận tâm tới tôn giáo, nhưng nó lại chẳng khớp với những lý thuyết của tôi, thế nên tôi đoạn tuyệt với nó. Không có nó, tôi vẫn có thể sống hoàn toàn thanh thản suốt mười năm ròng... mọi thứ trong đời tôi đều được phân bổ đồng đều, chẳng có chỗ nào dành cho tôn giáo. Rồi đến một thời kỳ mà mọi sự đều trở nên sáng tỏ; đời sống chẳng còn điều gì bí ẩn nữa, nhưng chính cuộc sống lại đánh mất đi ý nghĩa của nó.”

Ông kể tiếp về hai năm sống ở vùng Kavkaz trước cuộc Chiến tranh Crimea, khi tâm trí ông, vốn đã rệu rã vì những sự phóng túng thời trai trẻ, dần tìm lại được sự tươi mới, và ông bừng tỉnh nhận ra mối giao hòa với Thiên nhiên—thứ cảm thức mà ông gìn giữ cho đến tận cuối đời.

“Tôi vẫn còn giữ những trang ghi chép thời ấy, và giờ đây khi đọc lại, tôi không thể hiểu nổi làm sao một con người lại có thể đạt tới trạng thái thăng hoa tinh thần như tôi đã từng trải qua. Đó là một khoảng thời gian vừa đau đớn vừa ngập tràn hạnh phúc.”

Ở đoạn sau, ông viết: “Trong hai năm lao động trí óc ấy, tôi đã khám phá ra một chân lý cổ xưa và giản dị, nhưng dẫu sao tôi lại thấu hiểu nó sâu sắc hơn những người khác. Tôi nhận ra rằng sự sống bất tử là có thật, tình yêu thương là có thật, và người ta phải sống vì người khác nếu muốn có được hạnh phúc khôn cùng.”

Tại điểm này, ta nhận ra hố sâu ngăn cách giữa tính khí của người Slav và người Anh. Chẳng một người Anh thông thường nào ở tuổi hai mươi bảy (như Tolstoy lúc bấy giờ) lại đi theo đuổi những suy tưởng kiểu này, hoặc nếu có, nhiều khả năng anh ta cũng sẽ khăng khăng giấu kín chúng cho riêng mình.

Ngược lại, đối với Tolstoy và người cô của ông, việc đắm mình vào những trừu tượng vị kỷ rồi mổ xẻ chúng lại dường như là điều tự nhiên nhất trên đời; bởi một người Nga chẳng hề mang nỗi e ngại rụt rè kiểu Anglo-Saxon khi miêu tả trạng thái tâm linh của mình, và họ cũng chẳng hề ngán ngại siêu hình học hơn là việc người Anh tranh luận về chính trị hay thể thao.

Để giúp độc giả Anglo-Saxon có thể đồng điệu và thấu cảm với một tâm thức xa lạ nhường ấy, hoàn cảnh sống của Tolstoy cần phải được miêu tả cặn kẽ hơn những gì mà hầu hết các nhà viết tiểu sử về ông từng bận tâm. Do đó, bài giới thiệu này hướng tới việc minh họa những yếu tố và hoàn cảnh góp phần tác động vào tiềm thức trong sự tiến hóa tâm linh của Tolstoy, hơn là một bài tiểu sử theo nghĩa chặt chẽ; bởi lẽ rõ ràng rằng muốn đánh giá công bằng hành động của một con người, ta phải thấu hiểu những động cơ làm nảy sinh hành động đó; mà những động cơ ấy lại đòi hỏi chiếc chìa khóa nằm trong tính khí, trong các mối quan hệ xã hội và trong nguồn gốc dân tộc của ông. Chiếc chìa khóa như vậy là đặc biệt cần thiết đối với các học giả nghiên cứu về Tolstoy tại Anh hay Mỹ, bởi sự tương phản rõ rệt giữa người Nga với người Anh hay người Mỹ ở những phương diện này—một sự tương phản mà chính Tolstoy cũng từng bị ấn tượng mạnh mẽ trong chuyến thăm Thụy Sĩ như đã nhắc đến ở trên. Thật khó kìm được nụ cười trước nỗi khó chịu tinh thần sâu sắc mà tâm hồn Slav nhạy cảm phải chịu đựng khi ở giữa những vị khách Anh lạnh lùng, im lặng thường lui tới khách sạn Schweitzerhof ("Nhật ký của Hoàng tử D. Nekhludov", Lucerne, 1857), những người mà ông nhận ra rằng sự kín kẽ của họ "không dựa trên lòng kiêu hãnh, mà xuất phát từ việc chẳng hề có chút mong muốn nào được xích lại gần nhau"; trong khi ông lại nhớ tiếc khôn nguôi cái quán trọ nhỏ ở Paris, nơi bàn ăn chung luôn rộn rã niềm vui tự nhiên, cởi mở. Bản tính trầm lặng của người Anh là một ẩn số vượt quá sự hiểu biết của ông; nhưng đối với chúng ta, bí ẩn về tính khí của Tolstoy sẽ được giải mã phần nửa nếu ta không nhìn ông như một hình bóng cắt gai góc trên nền một bức tường trống trải, mà nhìn ông thấm đẫm trong bầu không khí quê hương, giữa những khung cảnh bản xứ của chính mình. Chỉ khi hiểu được những nét phác thảo chính về tính khí người Nga, ta mới có thể nhận ra cá tính riêng của chính Tolstoy: nhân cách khiến người ta yêu mến ông, và tính phổ quát khiến ông trở nên vĩ đại.

Một tập hợp các sắc tộc rộng lớn nhường ấy cấu thành nên đế chế Nga rõ ràng không thể chỉ đại diện bằng một hình mẫu duy nhất, song đối với mục đích của chúng ta, chỉ cần ghi nhận những đặc điểm của cư dân vùng Đại Nga—nơi Tolstoy đã gắn bó phần lớn cuộc đời và là nơi ông thuộc về cả về xuất thân lẫn những mối đồng cảm tự nhiên—là đã đủ.

Có thể nói về một người Nga trung bình rằng, để đổi lấy một tuổi thơ phát triển sớm, họ vẫn giữ được phần lớn sự vô tư trẻ con trong suốt những năm tháng sau này, đan xen với những cơn buồn bã u uất bệnh hoạn. Họ thường rất nhạy cảm trước vẻ quyến rũ của nữ giới, là những kẻ si tình nồng nhiệt nhưng thất thường, với những đam mê dễ bùng lên dữ dội bao nhiêu thì cũng chóng lụi tàn bấy nhiêu. Những câu chuyện kể và những cuộc tranh luận dài dòng đem lại cho họ sự thích thú mãnh liệt, bởi họ là những kẻ ba hoa, thích triết lý siêu hình và ham tranh cãi. Trong chuyện tiền nong thì bất cẩn và hoang phí, trong công việc thì lề mề và dễ bị mua chuộc; đặc biệt là ở tầng lớp nông dân, họ rất chuộng ca hát, nhảy múa và chè chén; thế nhưng sự vui tươi vô tư lự và thói bạt mạng bất chấp hậu quả ấy lại được cân bằng bởi lòng can đảm và sự chịu đựng mang tính định mệnh trước nỗi đau và hiểm nguy. Ngoài ra, họ có khả năng vươn tới những đỉnh cao lý tưởng—những thứ có thể kết tinh thành các bản anh hùng ca, nhưng hiếm khi biến thành hành động thực tế, do người Slav vốn thiếu khả năng nỗ lực bền bỉ và có tổ chức. Ngược lại, người Anh hiện lên với vẻ lạnh lùng và toan tính, không thể vượt lên trên những vấn đề mang tính lợi ích thực tiễn; chẳng hề quan tâm đến lai lịch hay trải nghiệm của người khác, cũng như chẳng sẵn lòng bộc bạch câu chuyện của chính mình. Những câu hỏi dồn dập mà Plato tra hỏi Pierre trong lần đầu gặp gỡ ("Chiến tranh và Hòa bình") về gia đình, tài sản và đủ thứ chuyện khác, cũng chính là những câu hỏi mà tôi từng bị những người quen tình cờ ở các dinh thự nông thôn hay những bạn đồng hành trên tàu thuyền, xe lửa đem ra tra vấn hết lần này đến lần khác. Sự ngây thơ và vẻ nhân hậu của người hỏi khiến ta không thể nào bực bội, dẫu người ta có thể yếu ớt tìm cách thoái thác những lời gặng hỏi ấy. Mặt khác, họ sẵn sàng mở toang những ngóc ngách sâu kín nhất trong tâm hồn mình cho bạn bước vào, và làm bạn sững sờ trước sự bộc bạch trần trụi của họ. Lẽ dĩ nhiên, điều này liên quan đến tầng lớp điền chủ và giới trí thức nhiều hơn là giới nông dân—những người vốn chậm chạp hơn trong việc biểu lộ tâm tư, và kết hợp một cách kỳ lạ giữa niềm tin vững chắc vào sự toàn năng cùng trí tuệ của giới thượng lưu với mối ngờ vực thâm căn cố đế về những ý đồ của họ đối với mình. Người nông dân giống như một con thú thồ hàng luôn co rúm lại trước mỗi cái lại gần, lúc nào cũng nơm nớp sợ một cú đá hay một đòn roi. Nhưng bù lại, tình cảm của họ dành cho những con vật cùng chia sẻ nỗi nhọc nhằn thường nhật lại là một trong những nét tính cách đáng yêu nhất, một nét mà Tolstoy không bao giờ chán nhấn mạnh—bằng sự xót xa mộc mạc mà ông là bậc thầy, ông miêu tả người nông dân quen chịu đựng những thiếu thốn của bản thân nhưng lại thương xót con ngựa của mình, lấy áo che mưa gió cho nó, hay nhường cả phần ăn ít ỏi để cứu nó khỏi chết đói; và ngay cả trong lời cầu nguyện họ cũng nhớ đến nó, như Plato cầu xin phước lành từ Thánh Florus và Laura, những vị thánh bảo trợ loài ngựa, bởi vì “người ta đâu thể quên loài vật”.

Đặc tính của một dân tộc gắn bó máu thịt với đất đai như thế có mối liên hệ mật thiết với cảnh quan quê hương họ hơn nhiều so với những cư dân hay dịch chuyển của chúng ta, và lòng yêu nước đối với họ mang một ý nghĩa sâu sắc và sống còn, được biểu hiện một cách vô thức trong cuộc sống của họ.

Tinh thần yêu nước ấy—thứ mà Tolstoy từng chối bỏ—dẫu sao vẫn là nguồn sức mạnh thổi hồn vào bản anh hùng ca tráng lệ "Chiến tranh và Hòa bình", vào những câu chuyện kể về người nông dân, vào tài năng hiếm có của ông trong việc tái hiện thứ ngôn ngữ bình dân đầy biểu cảm của người Slav, và vào nghệ thuật kỳ diệu khi thổi vào những bức tranh phong cảnh nước Nga không chỉ vẻ đẹp bề ngoài mà cả ý nghĩa tâm linh sâu sắc. Tôi không thể nghĩ ra một văn gia văn xuôi nào, trừ phi đó là Thoreau, lại hoàn toàn chịu sự mê hoặc của Thiên nhiên như Tolstoy; và trong khi Thoreau bận tâm với những hiện tượng thông thường của đời sống cỏ cây muông thú, thì Tolstoy, gần như chạm tới thuyết Vạn vật nhất thể, lại tìm thấy những tiếng vọng tương ứng với tâm trạng mình nơi cây cối, và nhận được sự khoáng đạt tâm linh từ bầu trời và những bình nguyên bao la. Ông thường đưa các nhân vật của mình vào mối giao cảm với Thiên nhiên, và phú cho họ tất cả vẻ thần bí bẩm sinh trong chính tính khí của mình, bởi đối với ông, Thiên nhiên là “người dẫn đường tới Thượng đế”. Vì thế, trong biến cố hai lần gặp gỡ giữa Hoàng tử Andre và cây sồi già ("Chiến tranh và Hòa bình"), chàng Hoàng tử, dẫu là một con người của hành động hơn là tình cảm và thường có cái nhìn hoài nghi cay độc, vẫn sẵn sàng tìm thấy nơi cây sồi già bên vệ đường vào đầu mùa xuân một hiện thân sống động cho chính nỗi chán chường của bản thân.

“‘Mùa xuân, tình yêu, hạnh phúc sao?—các người vẫn còn ấp ủ những ảo tưởng lừa mị ấy ư?’ cây sồi già dường như muốn nói. ‘Chẳng phải đó vẫn là một sự dối trá muôn thuở hay sao? Chẳng có mùa xuân, chẳng có tình yêu, cũng chẳng có hạnh phúc nào hết! Hãy nhìn những cây thông nghèo nàn dầm mưa dãi nắng kia xem, chúng vẫn muôn đời trơ trọi... hãy nhìn những cánh tay mấu gai đâm ra khắp thân hình tàn tạ khốn khổ của ta đây—ta ở đây, đúng như những gì người ta đã tạo ra ta, và ta chẳng tin vào những hy vọng hay ảo tưởng của các người đâu.’”

Và sau khi để trí tưởng tượng bay bổng như thế, Hoàng tử Andre vẫn ngoái nhìn lại khi đi ngang qua, “nhưng cây sồi vẫn duy trì vẻ bất động bướng bỉnh và ủ rũ giữa hoa cỏ mọc dưới chân nó. ‘Phải, cây sồi ấy đúng, đúng hàng ngàn lần. Người ta phải để lại ảo tưởng cho tuổi trẻ. Còn những kẻ như chúng ta đều biết cuộc đời đáng giá bao nhiêu; nó chẳng còn gì để trao tặng cho ta nữa cả.’”

Sáu tuần sau, chàng quay trở về trên cùng con đường ấy, được đánh thức khỏi cơn mê muội sầu thảm nhờ cuộc hội ngộ mới đây với Natasha.

“Trời nóng bức, không khí có dấu hiệu của một cơn giông; một trận mưa rào nhẹ đã tưới mát bụi bặm trên đường và cỏ dưới mương rãnh; mảng rừng bên trái vẫn chìm trong bóng râm; mảng bên phải khẽ đung đưa trong gió, lấp lánh ướt đẫm dưới ánh mặt trời; vạn vật đang độ trổ hoa, và từ khắp gần xa, lũ chim họa mi đua nhau cất tiếng hót. ‘Hình như ở đây từng có một cây sồi đã hiểu mình,’ Hoàng tử Andre tự nhủ, đưa mắt nhìn sang bên trái và vô tình bị cuốn hút bởi vẻ đẹp của chính cái cây mà chàng đang tìm kiếm. Cây sồi già đã biến đổi, xòe rộng thành một vòm lá xanh mướt, rậm rạp và tràn trề sức sống, khẽ đung đưa trong làn gió nhẹ dưới những tia nắng của ánh hoàng hôn. Chẳng còn thấy đâu những cành gãy hay những vết nứt nẻ; vẻ thách thức cay đắng và nỗi buồn ủ rũ trước kia đã biến mất hoàn toàn; chỉ còn lại những chiếc lá non mơn mởn, căng tràn nhựa sống đã đâm toạc lớp vỏ cây trăm tuổi, khiến người nhìn phải ngạc nhiên tự hỏi liệu có thật cái lão mộc này đã sinh ra chúng hay chăng. ‘Phải rồi, chính là nó!’ Hoàng tử Andre kêu lên, và chàng cảm thấy trái tim mình ngập tràn niềm vui sướng mãnh liệt mà mùa xuân và cuộc sống mới này mang lại... ‘Không, cuộc đời mình không thể chấm dứt ở tuổi ba mươi mốt được! ... Tự mình cảm nhận những gì trong lòng thôi là chưa đủ, người khác cũng phải biết đến nó nữa! Pierre và cái cô bé mảnh dẻ kia, người từng muốn bay vút lên chín tầng mây, phải biết đến ta! Cuộc đời ta phải tô điểm cho cuộc đời họ, và cuộc đời họ phải hòa quyện vào cuộc đời ta!’”

Trong những bức thư gửi vợ, gửi bạn bè thân thiết và trong nhật ký, tình yêu Thiên nhiên của Tolstoy thường xuyên được bộc lộ. Chiếc áo nhặm của bậc khổ hạnh cùng tấm áo choàng của nhà tiên tri rơi khỏi vai ông, và chất thi sĩ trong ông bừng tỉnh khi, “với một cảm giác gần như ngây ngất,” ông ngước nhìn từ cỗ xe trượt tuyết đang lướt êm ru lên “bầu trời mùa đông đầy sao đầy mê hoặc trên đầu,” hay vào đầu xuân, trong một chuyến tản bộ, ông cảm thấy “say sưa trước vẻ đẹp của buổi sớm mai,” khi ông nhận thấy những chồi non đang phồng lên trên cành tử đinh hương, và “chim muông không còn hót một cách bừa bãi nữa,” mà đã bắt đầu cất lời đối thoại.

Thế nhưng dẫu những chi tiết gợi nhắc như vậy tràn ngập trong nhật ký và thư từ cá nhân, ta vẫn phải tìm đến "Người Cossack" và "Hạnh phúc gia đình" để chiêm ngưỡng những nét nghiên cứu thôn dã được trau chuốt tinh tế, thứ đã đem lại cho những thiên tình sử đầu tay ấy sức quyến rũ điền viên đầy trong trẻo.

Điều thú vị cần lưu ý là sự tươi mới đầy tính nghệ thuật và niềm hoan lạc trước Thiên nhiên này lại cùng tồn tại song hành với những cơn suy sụp tinh thần cấp tính, thi thoảng lại trỗi dậy. Trong "Người Cossack", những mối hoài nghi, những sự lần mò trong tâm tưởng của Olenine—nhân vật mà nhân cách chỉ là một tấm màn mỏng che đậy chính con người Tolstoy—thường xuyên ám ảnh chàng ngay cả giữa những thú vui của chốn rừng núi Kavkaz; Serge, người anh hùng mang nặng tính định mệnh trong "Hạnh phúc gia đình", lại thản nhiên chấp nhận tính tất yếu của “nỗi chán chường cay đắng của tình yêu” giữa hương thơm hoa hồng và tiếng hót của loài chim họa mi.

Nỗi nghi ngờ và tuyệt vọng, càng thêm nặng nề bởi những nỗi phiền muộn và thất bại gắn liền với những nỗ lực thiện nguyện, cuối cùng đã ám ảnh Tolstoy đến mức suýt tự sát.

“Những cuộc tranh chấp về hòa giải đã trở nên quá đỗi đau đớn đối với tôi, công việc trường lớp thì mông lung mờ mịt, những mối hoài nghi nảy sinh từ mong muốn dạy dỗ người khác trong khi lại phải che giấu sự dốt nát của chính mình về những điều cần phải dạy, tất cả khiến tôi đau đớn đến phát bệnh. Lẽ ra tôi đã có thể rơi vào nỗi tuyệt vọng mà suýt nữa tôi đã gục ngã mười lăm năm sau đó, nếu như không có một khía cạnh của cuộc sống mà bấy lâu tôi chưa hề biết tới đã hứa hẹn mang lại cho tôi sự cứu rỗi: đó chính là đời sống gia đình” ("Lời thú tội của tôi").

Nói tóm lại, cuộc hôn nhân của ông với tiểu thư Sophie Andreevna Bers (con gái của Bác sĩ Bers ở Moskva) được tác hợp vào mùa thu năm 1862—sau một thời gian theo đuổi khá dài do nàng còn quá trẻ—và Tolstoy đã bước vào một thời kỳ hạnh phúc cùng sự bình an trong tâm hồn mà trước đây ông chưa từng nếm trải. Những lá thư của ông trong thời kỳ này gửi cho Nữ bá tước A. A. Tolstoy, cho người bạn Fet và những người khác, đều vang vọng những lời nhắc say đắm về niềm hoan lạc mới tìm thấy. Nỗi mệt mỏi và sự do dự, chủ nghĩa thần bí và lòng vị tha, tất cả đều bị quét sạch bởi sức đẩy của tình yêu đắc thắng và niềm hạnh phúc lứa đôi viên mãn. Khi một đứa trẻ chào đời vào tháng Sáu năm sau, và người vợ trẻ với những đường nét trên gương mặt ngời lên “một vẻ đẹp siêu phàm” nằm mỉm cười với người chồng đang quỳ gối nức nở bên cạnh, Tolstoy hẳn đã nhận ra rằng trực giác tiên tri của ông có một lần đã không theo kịp thực tế. Nếu trí tưởng tượng của ông có thể hình dung ra trước ngày cưới rằng thiên chức làm cha có thể đánh thức những chiều sâu cảm xúc đến nhường nào, thì hẳn ông đã không xem sự ra đời của đứa con đầu lòng của Masha trong "Hạnh phúc gia đình" như một biến cố vật chất tầm thường, chẳng hề mảy may tác động đến mối quan hệ giữa đôi vợ chồng đã vỡ mộng. Hẳn ông đã hiểu rằng chính tại thời khắc tối thượng này, chứ không phải trong buổi ban mai của lời hẹn ước lứa đôi, trái tim mới được thắp sáng bởi một niềm hân hoan có số mệnh “sẽ không bao giờ trở lại”.

Ngã rẽ cuộc đời mà Serge và Masha nhanh chóng bước tới, trên thực tế đã bị trì hoãn trong chính cuộc đời Tolstoy nhờ sự trợ giúp thông minh của vợ ông trong công việc văn chương với tư cách một người sao chép bản thảo không biết mệt mỏi, cũng như trong những nỗi lo toan và niềm vui chung gắn liền với việc chăm sóc một đàn con thơ. Những chân trời rộng mở hơn đón chào tầm nhìn tinh thần của ông, toàn bộ con người ông được tiếp thêm sinh lực và bừng lên sức sống. "Chiến tranh và Hòa bình", "Anna Karenina", tất cả những hoa trái rực rỡ của những năm tháng dồi dào sau ngày cưới, đều là minh chứng cho nguồn cảm hứng mà thiên tài của ông đã nhận được. Nhận thức chớm nở của ông về sức mạnh và tầm ảnh hưởng của nữ giới xuất hiện tình cờ trong những bức phác họa xã hội thượng lưu nơi hai kiệt tác ấy, cũng như trong những đoạn kết đầy hùng biện của "Vậy ta phải làm gì?" (1886). Sau khi khẳng định rằng “chính phụ nữ là người định hình dư luận xã hội, và trong thời đại của chúng ta, phụ nữ đặc biệt có quyền uy,” ông cuối cùng đã vẽ nên bức tranh về người vợ lý tưởng, người biết thôi thúc chồng mình và rèn giũa con cái hướng tới sự hy sinh quên mình. “Những người phụ nữ như thế thống trị nam giới và là những vì sao dẫn đường cho họ. Hỡi những người phụ nữ—những người mẹ! Sự cứu rỗi của thế gian này nằm trong tay các bạn!” Trong lời kêu gọi gửi tới những người mẹ trên khắp thế giới ấy lại ẩn chứa một sự phản kháng mà trong các trước tác sau này đã phát triển thành một sự lên án gay gắt. Quả thực, ông đã chọn thiên chức làm mẹ làm biểu tượng cho tình yêu hy sinh trong khảo luận "Về sự sống", tác phẩm xuất hiện không lâu sau "Vậy ta phải làm gì?", song tình mẫu tử, như được thể hiện ngay trong chính mái ấm của ông và ở những nơi khác, trong mắt ông lại là một bản năng cao quý bị định hướng sai lầm.

Cội rễ của tình mẫu tử cắm sâu vào chủ nghĩa bảo thủ. Sự an lành về thể chất của đứa trẻ là điều cốt yếu đầu tiên trong mắt người mẹ—sự phát triển của một cơ thể tráng kiện để một trí tuệ tráng kiện có thể trú ngụ một cách xứng đáng—và hình thức duy vật này, thứ mà Tolstoy với tư cách một người cha đã chấp nhận, thì Tolstoy với tư cách một nhà lý tưởng lại lên án; trong khi cảnh bần hàn mà ông tìm đến như một sự giải thoát cho gánh nặng tâm hồn lại bị ngăn chặn bởi những nỗ lực không ngừng nghỉ của vợ ông. Thế là một vết rạn nứt nảy sinh mà chẳng thể quy lỗi cho bên nào, và từ đó trở đi, Tolstoy cô độc dạo bước trong cõi tinh thần qua một sa mạc tư tưởng, mải miết tìm kiếm chốn an nghỉ mà chẳng thấy đâu, tiến gần một cách nguy hiểm đến bờ vực tự sát trước khi tìm được bến đỗ bình yên.

Đối với nhiều người, thành quả tuyệt vời nhất của thời kỳ mò mẫm tinh thần, đấu tranh nội tâm và xung đột với các tư tưởng đương thời ấy nằm ở tác phẩm "Vậy ta phải làm gì?" đã được nhắc đến ở trên. Chắc chắn rằng chưa từng có một văn kiện nhân sinh nào bộc lộ tâm hồn của tác giả với sự chân thành lớn lao hơn thế. Không phải vì những đề xuất thực tiễn, mà chính vì tính nhân bản đầy nhiệt huyết, vì lòng vị tha có sức lan tỏa mạnh mẽ, "Vậy ta phải làm gì?" đã đứng vào hàng ngũ của số ít những cuốn sách còn sống mãi với thời gian của thế giới. Nó đánh dấu giai đoạn phát triển khi Tolstoy thực hiện hàng loạt thử nghiệm thiện nguyện thực tế, những việc khiến ông tràn trề thất vọng, song lại “hữu ích cho tâm hồn ông” khi dạy cho ông biết mầm mống của nỗi khốn cùng nhân loại nằm sâu dưới bề mặt đến nhường nào. Những khu ổ chuột ở Moskva, chật ních những kiếp người chìm đắm không lối thoát; những đồng bằng Samara hoang tàn vì nạn đói nơi bệnh tật và sự chết đói hoành hành, bất chấp dòng thác từ thiện tuôn trào nhờ những lời kêu gọi của Tolstoy và bất chấp sự tận tụy cá nhân không biết mệt mỏi của ông, càng củng cố thêm niềm tin, vốn thường xuyên được khẳng định trong các tác phẩm của ông, về sự bất lực của đồng tiền trong việc xoa dịu nỗi đau thương. Dù cho các hệ thống tổ chức từ thiện của chúng ta có đưa ra những phản biện nào đi chăng nữa đối với nhận định này, thì không còn nghi ngờ gì rằng ở nước Nga, điều đó đã và vẫn luôn đúng.

Thực trạng xã hội của nước Nga tựa như một vùng biển không có thủy triều, vẻ tĩnh lặng ủ rũ của nó thỉnh thoảng lại bị phá vỡ bởi những cơn bão kinh hoàng để rồi tan biến trong cơn cuồng nộ vô vọng. Sự thoái trào nối gót mọi bước tiến lên, và bước tiến mà mỗi thế hệ kế tiếp đạt được chỉ vừa vặn nhận ra một cách mong manh.

Thế nhưng trong thời kỳ hòa bình sau khi Chiến tranh Crimea kết thúc, tâm hồn của nhân dân Nga đã bị khuấy động sâu sắc bởi tinh thần Tiến bộ, và niềm hy vọng dâng cao khi Alexander II lên ngôi.

Việc giải phóng nông nô chỉ là một trong số hàng loạt cải cách dự kiến đang thu hút tâm trí mọi người. Lương tri dân tộc bừng tỉnh và vang vọng lại tiếng kêu của nhà ái quốc lưu vong Herzen: “Bây giờ hoặc không bao giờ!” Sự nghiệp giáo dục được khơi dậy, và khoảng bốn mươi ngôi trường dành cho con em nông dân đã được thành lập theo mô hình mà Tolstoy đã mở tại Yasnaya Polyana (1861). Văn đàn rạo rực sức sống mới, và một thế hệ các nhà văn trẻ xuất sắc xuất hiện, trong đó có những cái tên nổi tiếng khắp châu Âu như Dostoevsky, Nekrassov và Saltykov. Đáng tiếc thay, triều đại của sự Tiến bộ chẳng kéo dài được bao lâu. Giới quan liêu bao quanh Sa hoàng hoảng sợ, và vội vã củng cố quyền lực của mình bằng những biện pháp áp bức mới. Nhiều trường học bị đóng cửa, bao gồm cả trường của Tolstoy, và sự tự do báo chí non trẻ vừa chớm nở đã bị bóp nghẹt bởi sự kiểm duyệt khắt khe nhất.

Bằng cái cách đáng buồn ấy, lịch sử về sự cai trị tồi tệ và hỗn loạn nội bộ của nước Nga đã liên tục lặp lại suốt sáu mươi năm qua, quay cuồng trong cùng một cái vòng luẩn quẩn của đàn áp, bức hại khốc liệt và sự chà đạp hoàn toàn các quyền cá nhân, kéo theo những đòn trả thù tàn khốc từ phía những người bị áp bức; tiếng nói phản kháng vừa cất lên đã bị dập tắt trong chốn ngục tù hay giữa những cánh đồng tuyết Siberia, nhưng rồi lại trỗi dậy hết lần này đến lần khác với sự kiên trì không thể dập tắt; những lời kêu gọi tự do chính trị, lập hiến, cải thiện hệ thống và phổ cập giáo dục rộng rãi hơn, tự do báo chí, cùng cách đối xử khai minh đối với quần chúng nhân dân đều bị tiếp nhận và khước từ một cách tàn nhẫn. Câu trả lời mà các nhà cai trị nước Nga dành cho những lời thỉnh cầu này đã quá đỗi quen thuộc với thế giới văn minh, nhưng sự ngoan cố của Pharoah đã chuốc lấy những tai ương của Ai Cập. Bất chấp sự màu mỡ nông nghiệp vô song của nước Nga, những nạn đói vẫn tái diễn với tần suất khủng khiếp, kéo theo bệnh dịch và bạo loạn, trong khi kết cục nhục nhã của cuộc Chiến tranh Nga-Nhật cho thấy ngay cả tinh thần chiến đấu quả cảm của người lính Nga cũng đã bị xói mòn và vấy bẩn bởi sự thối nát của các cấp chỉ huy đặt trên đầu họ. Trong những hoàn cảnh như thế, một nắm những nhà từ thiện có thể làm được gì, và bố thí hay ban phát của cải có ích chi cho một dân tộc đang trên bờ vực tan rã về mặt tâm linh?

Trong những điều kiện ấy, sự ghê tởm của Tolstoy đối với tiền bạc, cùng lời khẳng định của ông về sự vô dụng của nó như một liều thuốc vạn năng cho nỗi đau nhân loại, tỏ ra không chỉ dễ hiểu mà còn là tất yếu, và việc ông từ bỏ tài sản cá nhân là kết quả hoàn toàn hợp lý từ những kết luận của mình. Việc phân chia tài sản cho vợ con ngay trước khi nạn đói lớn bùng nổ năm 1892 đã giúp giải tỏa phần nào tâm trí ông; và những trước tác của Henry George, mà ông được tiếp cận vào thời điểm then chốt này, là một động lực bổ sung để ông tập trung tư tưởng vào vấn đề đất đai. Ông bắt đầu bằng việc đọc tác phẩm "Những vấn đề xã hội" của nhà tuyên truyền người Mỹ, cuốn sách đã lôi cuốn sự chú ý của ông bởi các nguyên lý cốt lõi cùng sự sáng rõ và mới mẻ trong các luận cứ. Vô cùng ấn tượng sau khi nghiên cứu cuốn sách này, vừa đọc xong là ông đã tìm đọc ngay tác phẩm tiền đề của nó, "Tiến bộ và Nghèo đói", nơi tinh hoa của những học thuyết mang tính cách mạng của George được triển khai cặn kẽ.

Kế hoạch quốc hữu hóa đất đai được giải thích trong đó đã cung cấp cho Tolstoy những lý lẽ được cân nhắc thấu đáo và hợp lý cho một chính sách mà vốn dĩ ông đã hết sức đồng tình. Cuối cùng thì đây cũng là một phương thức đảm bảo sự bình đẳng kinh tế cho tất cả mọi người, từ đại điền chủ lớn nhất cho đến người nông dân nghèo hèn nhất—một đề xuất thực tế về cách làm giảm sự bất bình đẳng giữa người giàu và người nghèo.

Các tư tưởng và phương pháp của Henry George rất dễ hiểu. Đất đai do Thượng đế tạo ra cho mọi sinh linh sinh ra trên thế gian này, và do đó, việc giới hạn quyền sở hữu đất đai trong tay một số ít người là sai trái. Nếu một người muốn có một mảnh đất, anh ta phải trả tiền cho phần còn lại của cộng đồng để được hưởng dụng nó. Khoản thanh toán hay tiền thuê đất này nên là thứ thuế duy nhất nộp vào Ngân khố Quốc gia. Việc đánh thuế lên tài sản riêng của con người (hoa màu, sản phẩm từ chính sức lao động của họ) cần phải được bãi bỏ, và thay thế bằng một khoản tiền thuê đất lũy tiến theo giá trị vị trí của mảnh đất đó. Sự độc quyền sẽ chấm dứt mà không làm xáo trộn xã hội một cách bạo lực và bất công bằng các biện pháp tịch thu và tái phân phối. Sẽ chẳng ai để đất đai hoang hóa nếu anh ta bị đánh thuế theo giá trị của nó đối với cộng đồng, chứ không phải theo mục đích sử dụng mà cá nhân anh ta mong muốn. Khi ấy, một người sẽ dễ dàng có được quyền sử dụng đất, và có thể khai thác, phát triển nó mà không bị đánh thuế trên chính sự cần cù của mình. Mọi con người nhờ đó sẽ trở nên tự do trong cuộc sống và trong lao động của họ. Họ sẽ không còn bị buộc phải làm những công việc tha hóa với mức lương rẻ mạt; họ sẽ là những người sản xuất độc lập thay vì kiếm sống bằng việc cung phụng những thứ xa xỉ cho kẻ giàu, những kẻ đã nô dịch họ bằng cách độc quyền chiếm đoạt đất đai. Thứ thuế duy nhất được tạo ra như thế cuối cùng sẽ lật đổ nền “văn minh” hiện tại vốn chủ yếu được xây dựng trên chế độ nô lệ tiền lương.

Tolstoy hoàn toàn tán thành học thuyết này, dự báo một ngày khai sáng khi con người không còn dung thứ cho một hình thức nô lệ mà ông coi là ghê tởm không kém gì chế độ nông nô vừa mới bị xóa bỏ cách đó không lâu. Một số cuộc trò chuyện dài với Henry George khi ông này sang thăm Yasnaya Polyana càng củng cố thêm niềm tin của Tolstoy rằng trong những lý thuyết này chứa đựng những yếu tố thiết yếu để cải biến và phục hưng bản tính con người, tiến một bước dài tới việc san bằng các bất bình đẳng xã hội. Thế nhưng việc truyền bá những lý thuyết ấy vào toàn thể giai cấp địa chủ Nga lại là một nhiệm vụ mà ngay cả thiên tài của ông cũng không thể hy vọng hoàn thành.

Ông nhận ra sự cần thiết phải đi từ cái riêng đến cái chung, và việc hoàn thiện các thể chế của con người là điều bất khả thi nếu không có sự hoàn thiện tương ứng nơi từng cá nhân. Do đó, phần đời còn lại của ông được dành trọn cho mục đích này. Ông vốn luôn ghê tởm những gì mà ông gọi là những ảnh hưởng dịch bệnh từ bên ngoài: giờ đây ông nỗ lực giải phóng bản thân không chỉ khỏi mọi quy ước hiện hành, mà còn khỏi mọi mối dây liên hệ mà ông từng trân quý trước kia. Việc tự soi xét bản thân và quan sát thế sự đã dạy cho ông thấy con người là những sinh vật đầy nhục cảm, và tính nhục dục ắt sẽ lụi tàn vì thiếu thức ăn nếu không có những bản năng giới tính, nếu không có Nghệ thuật, và đặc biệt là Âm nhạc. Quan điểm sống này được ông thể hiện mạnh mẽ trong "Bản sonata Kreutzer", tác phẩm mà Phụ nữ và Âm nhạc, hai thỏi nam châm thuở thanh xuân của ông, bị kết tội là những thế lực của quỷ dữ. Trước đó, trong "Chiến tranh và Hòa bình" và "Anna Karenina", những nét miêu tả của ông về vẻ quyến rũ của nữ giới đã tựa như những bản liệt kê các loại vũ khí mà một người đàn ông phải tự vũ trang để chống lại nếu không muốn bị hủy diệt. Nàng Công chúa Helena xinh đẹp với đôi vai lấp lánh, bộ ngực trắng ngần không tì vết cùng nụ cười vĩnh cửu rõ ràng là đối tượng bị người sáng tạo ra nàng chán ghét; cũng như Nữ bá tước Betsy, với những thói đỏng đảnh tầm thường cùng những mưu mẹo thu hút sự chú ý tại Nhà hát Opera và những nơi khác, là bia đỡ cho sự khinh miệt của ông. “Phụ nữ là một hòn đá ngáng đường trong sự nghiệp của đàn ông,” một người chồng có đầu óc triết lý nhận xét trong "Anna Karenina". “Thật khó để vừa yêu một người đàn bà lại vừa làm được việc gì nên hồn, và cách duy nhất để thoát khỏi cảnh bị biến thành kẻ vô dụng là kết hôn.”

Ngay cả trong thư từ qua lại với Nữ bá tước A. A. Tolstoy, giọng điệu xem nhẹ này vẫn chiếm ưu thế. “Phụ nữ chỉ có một vũ khí đạo đức duy nhất để thay thế cho toàn bộ kho vũ khí của nam giới. Đó là tình yêu, và chỉ với vũ khí này thì việc giáo dục nữ giới mới được tiến hành thành công.” Trên thực tế, Tolstoy đã bộc lộ một thoáng tư tưởng phương Đông trong thái độ đối với phụ nữ. Một phần chắc chắn là do tuổi thơ mồ côi mẹ, một phần là do lý tưởng của ông chưa bao giờ được khơi dậy bởi bất kỳ một người phụ nữ nào như cách nó từng được kích thích bởi những cá nhân nam giới, nên các quan điểm của ông vẫn giữ nguyên sắc thái này về các vấn đề giới tính, trong khi chúng lại được mở rộng và điều chỉnh trong hầu hết mọi lĩnh vực triết học nhân sinh khác. Chỉ là, với một sự đảo lộn cảm xúc không hiếm gặp ở những nhà tư tưởng nghiêm túc, sự thu hút đã bị thay thế bởi một sự ghê sợ đạt đến đỉnh điểm bực dọc khi ông viết cho một người bạn nam: “Một người đàn bà khỏe mạnh ư—trời đất, ả ta là một con thú săn mồi chính cống!”

Dẫu vậy, ông vẫn thể hiện lòng tốt và sự đồng cảm lớn lao đối với những người phụ nữ tìm đến ông để mong cầu sự chỉ dẫn. Một trong số đó (một phụ nữ Mỹ, bản thân cũng là một nhà hoạt động thiện nguyện thực tế), cô Jane Addams, đã xúc động bày tỏ cảm nhận của mình về tầm ảnh hưởng cá nhân của ông: “Thoáng gặp Tolstoy đã để lại trong tôi một ấn tượng sâu sắc, không hẳn bởi những gì ông nói, mà bởi chính cuộc sống, sự dịu dàng và linh hồn của ông. Tôi chắc rằng bạn sẽ hiểu khi tôi nói rằng tôi đã tiếp thu triết lý của Tolstoy từ những cuộc trò chuyện của chúng tôi nhiều hơn là từ những cuốn sách của ông.” (Được trích dẫn bởi Aylmer Maude trong cuốn “Cuộc đời Tolstoy”).

Như thường xảy ra trong cuộc đời các nhà cải cách, Tolstoy nhận thấy mình thường tìm được sự đồng điệu với những người xa lạ nhiều hơn là với chính những người ruột thịt của mình. Sự xa cách giữa lý tưởng của ông với lý tưởng của vợ tất yếu ảnh hưởng đến mối quan hệ hôn nhân, và sự suy giảm đồng cảm giữa hai bên không thể tránh khỏi dẫn đến sự ghẻ lạnh về mặt thể xác. Sự căng thẳng của nỗi dằn vặt tinh thần nảy sinh từ những hoàn cảnh này đã trút xuống những trang nhật ký của ông (phần lớn trong số đó tôi đã được phép đọc), những trang chứa đựng những điều quá đỗi thiêng liêng và riêng tư để đem ra sử dụng. Những cuốn nhật ký đã rọi luồng ánh sáng rực rỡ vào những tư tưởng, động cơ và lối sống của Tolstoy, đồng thời điều chỉnh lại một số quan điểm của tôi, giải thích nhiều điểm mờ mịt bấy lâu, bên cạnh việc làm tăng thêm lòng ngưỡng mộ của tôi đối với con người này. Chúng không chỉ chạm đến nhiều chủ đề tế nhị—về mối quan hệ của ông với vợ và gia đình—mà còn đưa ra những lý do thực sự cho việc ông dứt áo ra đi cuối cùng, và giải thích tại sao ông không làm điều đó sớm hơn. Đối với tôi, dường như thời điểm vẫn chưa chín muồi cho những tiết lộ thuộc bản chất này, những điều liên quan quá mật thiết đến những người còn sống.

Bất chấp sự kìm nén nghiêm ngặt, nỗi đau đớn tinh thần của ông vẫn thấm đượm trong bức thư từ biệt đầy xúc động mà ông viết khoảng mười sáu năm trước khi qua đời. Tuy nhiên, ông đã chùn bước không thực hiện nó, bởi không thể tự thuyết phục bản thân rằng đó là một bước đi đúng đắn. Bức thư này đã từng xuất hiện trên các ấn phẩm nước ngoài,* nhưng nó được trích dẫn ở đây bởi “Anh đã đau khổ bấy lâu, Sophie thân yêu, vì sự bất hòa giữa cuộc sống và niềm tin của anh.

* Và trong cuốn tiểu sử ngắn về Tolstoy của Birukov, năm 1911. luồng ánh sáng mà nó rọi chiếu vào tính cách và tâm tính của người viết, những chuyển biến trong tâm trí ông có ý nghĩa lớn lao hơn đối với chúng ta so với những hành động bộc phát mà người ta thường dùng để phán xét ông.

“Anh không thể ép buộc em thay đổi cuộc sống hay những thói quen thường nhật của em. Anh cũng không đủ sức rời bỏ em trước đây, vì anh nghĩ sự vắng mặt của anh có thể tước đi của các con thơ, vốn còn quá nhỏ dại, bất kỳ ảnh hưởng nào mà anh có thể có đối với chúng, và trên hết là anh sẽ làm em đau lòng. Nhưng anh không thể tiếp tục sống như anh đã sống suốt mười sáu năm qua, lúc thì tranh đấu với em và làm em bực bội, lúc thì chính anh lại buông xuôi trước những ảnh hưởng và cám dỗ mà anh đã quen thuộc và đang vây quanh anh. Giờ đây anh quyết định làm điều mà anh hằng mong muốn từ lâu: ra đi... Giống như những người Hindu, ở tuổi sáu mươi, thường tìm về chốn rừng sâu; giống như mọi người già có tâm hướng đạo đều mong muốn hiến dâng những năm tháng cuối đời cho Thượng đế chứ không phải cho những lời nói nhảm nhí, những trò đùa cợt, những chuyện ngồi lê đôi mách, hay môn quần vợt; anh cũng vậy, khi đã bước sang tuổi bảy mươi, tha thiết mong mỏi bằng cả tâm hồn sự tĩnh lặng và cô tịch, và nếu không có được sự hòa hợp trọn vẹn, thì ít nhất cũng là sự chấm dứt nỗi bất hòa khủng khiếp này giữa toàn bộ cuộc đời anh và lương tâm anh.

“Nếu anh ra đi một cách công khai, ắt sẽ có những lời van nài, những cuộc tranh cãi: anh sẽ lại dao động, và có lẽ lại không thể hành động theo quyết định của mình, trong khi sự thể buộc phải như thế. Anh cầu xin em hãy tha thứ cho anh nếu hành động của anh làm em đau lòng. Và riêng em, Sophie, hãy để anh đi, đừng tìm kiếm anh, đừng ôm mối hận thù hay oán trách anh... việc anh rời xa em không có nghĩa là anh có điều gì phàn nàn về em cả... Anh biết em không thể, em không có khả năng nghĩ và nhìn nhận như anh, và do đó em không thể thay đổi cuộc sống của mình và hy sinh cho những điều mà em không chấp nhận. Hơn nữa, anh không trách em; trái lại, anh nhớ lại với tình yêu và lòng biết ơn suốt ba mươi lăm năm dài chúng ta chung sống, và đặc biệt là nửa đầu khoảng thời gian ấy khi mà, với lòng dũng cảm và sự tận tụy của bản năng người mẹ, em đã dũng cảm gánh vác những gì em coi là sứ mệnh của mình. Em đã trao đi biết bao tình mẫu tử và chịu đựng những hy sinh nặng nề... nhưng trong giai đoạn sau của cuộc đời chung sống, suốt mười lăm năm qua, đường đi của chúng ta đã rẽ lối. Anh không thể tự nhận mình là kẻ có tội; anh biết rằng nếu anh có đổi thay thì đó không phải vì em, hay vì thế gian, mà bởi vì anh không thể làm khác được; anh cũng không thể phán xét em vì đã không đi theo anh, và anh cảm ơn em vì những gì em đã trao cho anh và sẽ mãi mãi nhớ về nó với niềm yêu thương trìu mến.

“Từ biệt em, Sophie thân yêu của anh, anh yêu em.”

Sự cô lập về thể xác mà ông khao khát chẳng bao giờ thuộc về ông; nhưng sự cô lập về mặt tâm linh—thứ cốt yếu đối với một vị thủ lĩnh, dù là trong tư tưởng hay hành động—thì cứ lớn dần qua từng năm tháng, đến mức trong chính mái ấm gia đình, ông thực sự “ở trong đó nhưng không thuộc về nó”.

Đôi khi nỗi cô đơn đè nặng lên ông, như khi ông viết: “Bạn sẽ khó lòng tưởng tượng nổi tôi bị cô lập đến mức nào, con người thật của tôi bị những kẻ xung quanh khinh rẻ đến mức nào.” Thế nhưng, dẫu sao ông hẳn cũng phải nhận ra, như mọi bậc tiên tri và hiền triết từng thấu suốt, rằng sự đơn độc của tâm hồn và sự giải thoát khỏi những điều phức tạp vụn vặt của đời sống xã hội là điều cần thiết đối với một nhà thần bí, người luôn không ngừng nỗ lực đơn giản hóa và sàng lọc điều phù du khỏi cái vĩnh cửu.

Bất chấp sự cô lập trong đời sống nội tâm, ông vẫn—hoặc có lẽ nói một cách chính xác hơn là đã trở thành—con người dễ tiếp cận nhất trần đời.

Những lời thỉnh cầu tìm kiếm sự dẫn dắt gửi đến ông từ khắp mọi nơi trên thế giới—Mỹ, Pháp, Trung Hoa, Nhật Bản—trong khi Yasnaya Polyana là chốn thường lui tới của những ai cần lời khuyên răn, sự đồng cảm hay sự trợ giúp thực tế. Chẳng ai cầu cứu ông trong vô vọng; đồng thời, ông cũng hết sức thận trọng khi đưa ra những quy tắc ứng xử rõ ràng. Có thể nói về Tolstoy rằng ông trở thành một nhà lãnh đạo tâm linh ngoài ý muốn của chính mình, bởi ông quá đỗi ngần ngại trong việc nắm giữ uy quyền. Mục tiêu của ông bao giờ cũng là dạy cho các tín đồ của mình tự lắng nghe tiếng nói cảnh báo từ bên trong, và tự nguyện tuân theo tiếng gọi ấy. “Để hiểu được ý nghĩa của Cuộc sống, trước hết bạn phải hiểu được ý nghĩa của Tình yêu,” ông thường nói; “và rồi hãy đảm bảo rằng bạn làm những gì mà tình yêu mách bảo.” Sự ngờ vực của ông đối với những “tư tưởng dịch bệnh” lan rộng sang cả các cộng đồng và hội chúng tôn giáo.

“Chúng ta không được đi đến để gặp gỡ nhau, mà mỗi người chúng ta phải tự đi đến với Thượng đế. Bạn bảo rằng đi cùng nhau thì dễ dàng hơn ư? Phải rồi, để đào đất hay gặt lúa thì đúng thế. Nhưng người ta chỉ có thể đến gần Thượng đế trong sự đơn độc... Tôi hình dung thế giới như một ngôi đền rộng lớn, nơi ánh sáng từ trên cao rọi thẳng xuống ngay chính giữa. Để gặp được nhau, tất cả đều phải tiến về phía ánh sáng. Tại đó chúng ta sẽ tìm thấy nhau, tụ hội từ muôn phương, đoàn kết với những con người mà ta chưa từng ngờ tới; niềm vui nằm ở chính nơi đó.”

Lòng khiêm nhường đã hoàn toàn thay thế sự ngạo mạn thời trai trẻ, thứ khiến ông co mình lại không dám thúc ép người khác đi theo bước chân mình, cũng đã ban cho ông sự dễ bảo như một đứa trẻ đối với những người mà ông chấp nhận làm người thầy tâm linh. Chính Soutaev, một nhà văn nông dân theo phái phi chính thống, bằng những cuộc trò chuyện về những mặc khải trong Phúc Âm, đã giúp ông tìm lại đức tin thuở ấu thơ, và tình cờ đưa ông vào mối quan hệ gần gũi hơn với những con người bình dân sùng đạo nhưng thất học. Ông nhận thấy thay vì than thân trách phận theo lối của giới thượng lưu, họ lại cam chịu bệnh tật và bất hạnh với niềm tin bình thản rằng tất cả đều là ý Chúa, đúng như những gì phải thế và nên thế. Từ những người thầy nông dân của mình, ông đã rút ra những khẩu hiệu Đức tin, Tình yêu và Lao động, và nhờ ánh sáng của chúng, ông đã thiết lập được sự hòa hợp trong chính cuộc đời mình—thứ mà nếu thiếu nó thì sự hòa hợp của vũ trụ mãi mãi là điều bất khả hiện thực. Tiến trình đấu tranh nội tâm ấy—được kể lại với sự thật không chút dung thứ trong "Lời thú tội"—được khắc họa tuyệt đẹp trong "Cha Sergius", câu chuyện cuộc đời của nhân vật hướng tới kết luận mà cuối cùng Tolstoy đã đạt tới, đó là: không phải ở việc rút lui khỏi những thử thách và cám dỗ thông thường của con người, mà chính trong việc chia sẻ chúng, mới là sự hoàn thành tốt nhất bổn phận của chúng ta đối với nhân loại và đối với Thượng đế. Tolstoy đã đưa nguyên tắc này vào thực tiễn, cũng như hiện thực hóa ước nguyện ấp ủ từ lâu là trở nên hữu ích cho người nghèo trên khắp đất nước, bằng cách biên tập và xuất bản, với sự giúp đỡ của người bạn Chertkov,* nền văn học hiện đại đã khơi dậy một niềm đồng cảm và ngưỡng mộ phổ quát đến thế, có lẽ bởi vì chưa từng có công trình nào hoàn toàn là một nỗ lực của tình yêu thương đến vậy.

* Ở nước Nga cũng như ở hải ngoại, ông Chertkov từng là đối tượng của những sự công kích dữ dội. Nhiều hiểu lầm trong những năm tháng cuối đời của Tolstoy cũng bị các nhà phê bình, cùng những kẻ căm ghét hoặc hạ thấp tư tưởng của ông, quy kết cho ảnh hưởng của người bạn này. Những sự công kích ấy thật đáng tiếc và cần phải có một lời phản bác. Từ những câu chuyện kể, phù hợp với túi tiền và trí tuệ của người nông dân nghèo hèn nhất. Công việc được khởi xướng vào năm 1885, và tiếp tục chiếm trọn nhiều thời gian cùng tâm huyết của Tolstoy trong suốt nhiều năm. Ông lao vào các nhiệm vụ biên tập với lòng nhiệt thành; đọc và sửa chữa các bản thảo, đôi khi gửi trả lại cho các tác giả kèm theo lời khuyên về cách tái cấu trúc, và thực hiện các bản dịch từ các tác phẩm nước ngoài—tất cả những điều này bên cạnh những đóng góp sáng tác của chính ông, trong đó ông thực hiện nguyên tắc mà ông luôn đặt ra cho các cộng sự của mình, rằng phải gạt bỏ những nét hoa mỹ văn chương, và phải luôn khắc ghi tầm vóc trí tuệ của những người mà các cuốn sách chủ yếu hướng tới. Ông đã đạt được sự hoàn thành rực rỡ các lý thuyết của chính mình, sử dụng thứ ngôn ngữ bình dân đầy biểu cảm của người nông dân để khắc họa trí tuệ mộc mạc, đức tin tôn giáo và bản tính lương thiện của họ. Đôi khi sự giản dị chủ đạo về phong cách và chủ đề lại nhuốm một màu sắc huyền thoại phương Đông mơ hồ, nhưng dấu ấn cá nhân luôn hiện rõ xuyên suốt. Chưa có thành tựu tương tự nào ngay từ đầu, ông Chertkov đã ra sức truyền bá các tư tưởng của Tolstoy, và không màng danh vọng hay tiền bạc từ sự tận tụy trung thành và một lòng một dạ của mình. Ông đã tiếp tục công việc của mình với một tình yêu thương và sự thấu cảm hiếm có bất chấp muôn vàn khó khăn. Không ai trân trọng hay đánh giá cao tình bạn và sự hy sinh quên mình của ông hơn chính Tolstoy, người đã gắn bó bền chặt với ông kể từ ngày đầu gặp gỡ, luôn hỏi ý kiến và tâm sự với ông trong mọi khoảnh khắc, ngay cả trong suốt thời gian lưu đày đằng đẵng của ông Chertkov.

Bộ sách vỡ lòng giáo dục mà Tolstoy chuẩn bị và xuất bản đồng thời với "Những câu chuyện dân gian" cũng có số lượng phát hành lớn không kém, dẫu chỉ giới hạn trong phạm vi nước Nga, do hết sức phù hợp với mục đích của chúng—đó là dạy cho trẻ nhỏ những kiến thức sơ đẳng về lịch sử, địa lý và khoa học. Chẳng còn mấy thời gian nhàn rỗi dành cho sự phụng sự Nghệ thuật.

Lịch sử về Tolstoy với tư cách một văn nhân tạo thành một trang riêng biệt trong tiểu sử của ông, một trang mà khuôn khổ ngắn ngủi của lời giới thiệu này không thể đi sâu vào được. Dẫu vậy, nó vẫn đòi hỏi một lời nhắc thoáng qua. Ngay cả trong những ngày đầu, dường như Tolstoy chưa bao giờ tiến gần tới lối sống mà một nhà văn thường có: ông không giam mình trong phòng làm việc, cũng chẳng chặn cửa không cho những người bạn quấy rầy bước vào. Một mặt, ông thích giao du xã hội, và trong suốt thời gian ngắn ngủi lưu lại St. Petersburg, ông chưa bao giờ mải mê viết lách đến mức từ bỏ niềm vui của một buổi khiêu vũ hay một dạ tiệc tối. Chẳng có gì đáng ngạc nhiên, khi người ta nhìn lại chàng sĩ quan trẻ xuất chúng được vây quanh và cưng chiều bởi các bà chủ phòng khách quý tộc lớn của nước Nga. Mặt khác, ông chẳng phải kẻ sùng bái nơi bàn thờ văn chương. Không một người bảo trợ văn học nào có thể nhận ông là khách thường xuyên; không một nhóm văn nhân thân cận nào độc chiếm những giờ phút rảnh rỗi của ông. Sau này, khi rời bỏ thủ đô để về sống ở nông thôn, ông gần như cắt đứt hoàn toàn mối quan hệ với giới cầm bút, và dường như chưa bao giờ tìm kiếm sự đồng hành của họ. Tuy nhiên, trong suốt cuộc đời, ông vẫn có nhiều người bạn tri kỷ, trong số đó có những người như nhà thơ Fet, nhà văn Chekhov, và thủ thư vĩ đại của nước Nga Stassov, những người thường xuyên đến thăm ông. Những chuyến viếng thăm này luôn mang lại cho ông niềm vui. Các cuộc thảo luận, dù là về các trào lưu văn học đương thời hay về giá trị của Goethe hoặc sự hài hước của Gogol, đều là những khoảng gián đoạn đáng mừng đối với các nghiên cứu siêu hình học vốn luôn chiếm trọn tâm trí ông. Về già cũng vậy, dẫu chưa bao giờ thực sự gắn kết với thế hệ nhà văn mới nổi, ta vẫn thấy ông trao đổi thư từ với họ, phê bình văn phong và chủ đề của họ. Khi Andreev, tác giả hiện đại nhất trong số tất cả các nhà văn Nga hiện đại, đến bái kiến Tolstoy vài tháng trước khi ông qua đời, anh đã được đón tiếp niềm nở, mặc dù Tolstoy, như ông bộc bạch sau đó, cảm thấy có một vực thẳm lớn ngăn cách giữa hai người.

Văn chương, xét thuần túy như văn chương, đã đánh mất đi sức quyến rũ đối với ông. “Bạn hoàn toàn đúng,” ông viết cho một người bạn; “tôi chỉ quan tâm đến tư tưởng, và tôi chẳng màng đến văn phong của mình.” Tư tưởng mới là điều quan trọng đối với Tolstoy trong mọi thứ ông đọc hay viết. Khi sự chú ý của ông hướng về một bài tiểu luận sâu sắc về nhà thơ Lermontov, ông cảm thấy hài lòng với nó, không phải vì nó chứng minh được vị thế của Lermontov trong lịch sử văn học Nga, mà vì nó chỉ ra được những mục đích đạo đức tiềm ẩn bên dưới vẻ lãng mạn Byron hoang dại trong các tác phẩm của nhà thơ này. Ông trách cứ nhà văn Leskov, người đã gửi tặng ông cuốn tiểu thuyết mới nhất, vì sự “thừa mứa” hoa mỹ của từ ngữ và vì những câu văn bóng bẩy—đẹp theo cách riêng của chúng, ông bảo, nhưng lại không thích hợp và không cần thiết. Ông thậm chí còn khuyên thế hệ trẻ nên từ bỏ thơ ca như một hình thức biểu đạt để chuyển sang dùng văn xuôi. Thơ ca, ông quả quyết, bao giờ cũng nhân tạo và tối nghĩa. Thái độ của ông đối với nghệ thuật viết lách cho đến tận cuối đời vẫn là một sự thù địch. Bất cứ khi nào bắt gặp mình đang làm việc vì nghệ thuật, ông lại có thói quen tự trách bản thân, và nhật ký của ông chứa đựng nhiều lời tự trách móc trước sự yếu mềm của chính mình khi đầu hàng trước cám dỗ luôn rình rập này. Thế nhưng chính nhờ những phút giây lầm lạc ấy mà chúng ta mới có được tập hợp các tác phẩm dang dở này.

Phần lớn các truyện ngắn và kịch bản trong các tập sách này đều ra đời vào những năm sau thời kỳ hoạt động sư phạm của Tolstoy. Tuy nhiên, trong hầu hết các trường hợp, luôn có những khoảng thời gian gián đoạn dài giữa đề cương ban đầu và những nét trau chuốt cuối cùng. Chẳng hạn như "Cha Sergius", tác phẩm mà ông đã phác thảo dàn ý cho ông Chertkov vào năm 1890, đã nhiều lần bị gác lại để nhường chỗ cho các trước tác thuần túy về đạo đức, đến nỗi mãi đến năm 1898 mới xuất hiện dòng ghi chép trong nhật ký của ông: “Hôm nay, hoàn toàn bất ngờ, tôi đã viết xong Sergius.” Một năm trước đó, một sự việc đầy kịch tính đã đến tai ông, và ông đã phát triển nó thành vở kịch mang tên "Người sống sót sau cái chết". Vở kịch đi theo mô-típ đã trở nên quen thuộc qua truyện Enoch Arden và những câu chuyện tương tự, kể về một người vợ bị chồng ruồng bỏ và được một ân nhân cưu mang trong thời gian người chồng vắng mặt, người mà sau đó nàng đã kết hôn. Trong trường hợp này, người đàn ông tưởng chừng đã chết bỗng nhiên sống lại sau những lời thú nhận trong lúc say rượu của chính mình, khiến người vợ và người chồng thứ hai sau đó bị bắt giữ và kết án tù giam. Tolstoy đã nghiêm túc bắt tay vào đề tài này trong suốt mùa hè năm 1900, và sau khi đưa nó đến gần mức hoàn thiện trong một thời gian ngắn hơn thường lệ, ông đã đệ trình nó cho một nhóm bạn bè thẩm định. Vở kịch đã để lại ấn tượng sâu sắc cho số ít những người có vinh hạnh được đọc nó, và một vài lời nhắc đến nó đã xuất hiện trên các mặt báo.

Không lâu sau, một chàng thanh niên đến gặp riêng Tolstoy. Anh tha thiết xin ông đừng xuất bản "Người sống sót sau cái chết", bởi đó chính là câu chuyện về cuộc đời mẹ anh, và việc xuất bản sẽ khiến bà vô cùng đau lòng, bên cạnh khả năng có thể dẫn đến sự can thiệp tiếp theo của cảnh sát. Tolstoy đã nhanh chóng đồng ý, và vở kịch vẫn giữ nguyên tình trạng dở dang như hiện nay. Ông vốn đã cảm thấy hoài nghi liệu “đó có phải là điều Thượng đế chấp thuận hay không,” bởi Nghệ thuật vị Nghệ thuật trong mắt ông chẳng có quyền tồn tại. Vì lý do này, khuynh hướng giáo huấn ngày càng hiện rõ trong những câu chuyện sau này. "Sau đêm vũ hội" đưa ra một bức tranh đau đớn về sự tàn bạo của quân đội Nga; "Tờ phiếu giả" lần theo sự phát triển như ung nhọt của cái ác, và chứng minh với sức mạnh kịch tính nỗi thống khổ dồn dập bắt nguồn từ một hành vi sai trái dường như tầm thường.

Trong ba vở kịch có mặt trong các tập này, "Ánh sáng chiếu rọi trong bóng tối" có một sự lôi cuốn đặc biệt đối với chúng ta như một ví dụ về cuốn tự truyện dưới hình thức kịch bản. Đó là một minh chứng cho tài năng của Tolstoy trong việc nhìn nhận bản thân như người khác nhìn mình, và xem xét một vấn đề trên mọi phương diện. Nó không trình bày các hành động mà là các tư tưởng, đưa ra một cách hoàn toàn khách quan những quan điểm của gia đình ông, của bạn bè, của Giáo hội và Nhà nước đối với phong trào tuyên truyền vị tha của ông cũng như đối với chủ nghĩa vô chính phủ mà ông từng bị cáo buộc. Cảnh tượng từ bỏ điền trang của người anh hùng có thể được coi là phiên bản nguyên văn của những gì thực sự diễn ra đối với chính Tolstoy, trong khi các cuộc đối thoại dẫn dắt vở kịch giống như những biên bản ghi chép từng lời hơn là những cuộc trò chuyện tưởng tượng.

Vở kịch này ngoài ra còn là một phương tiện mà qua đó Tolstoy nhấn mạnh sự ghê tởm của mình đối với nghĩa vụ quân sự, và có lẽ vì lý do này mà việc dàn dựng nó hoàn toàn bị cấm đoán ở nước Nga. Ở đây cũng cần nói thêm đôi lời về cái gọi là Chủ nghĩa vô chính phủ của Tolstoy, một thuật ngữ rất dễ gây hiểu lầm nghiêm trọng. Ở khía cạnh ông phủ nhận lợi ích của các chính phủ hiện tồn đối với những người dân mà họ cai trị, và ở khía cạnh ông coi các đội quân thường trực là “tập hợp của những kẻ sát nhân có kỷ luật”, thì Tolstoy là một người theo Chủ nghĩa vô chính phủ; nhưng ở khía cạnh ông lên án các phương pháp bạo lực, bất kể mục đích chính đáng đến đâu, và luôn đề cao bằng lời nói cũng như hành động phúc âm của Tình yêu và sự phục tùng, thì ta không thể phán xét ông là kẻ phạm tội theo Chủ nghĩa vô chính phủ với đầy đủ ý nghĩa của nó. Dẫu vậy, ông không thể kìm nén được mối đồng cảm mà ông dành cho những người có hành động kháng cự áp bức đã đưa họ vào cuộc xung đột sinh tử với chế độ chuyên chế. Ông đã tìm thấy nơi thủ lĩnh bộ tộc vùng Kavkaz, Hadji Murat, một đề tài tràn ngập tính nhân văn và các tiềm năng kịch tính; và dẫu khoảng tám năm đã trôi qua trước khi ông sửa chữa bản thảo lần cuối cùng (vào năm 1903), nhưng qua vô số ghi chép trong nhật ký của ông, ta thấy rõ ràng rằng nó đã chiếm trọn tâm trí ông từ rất lâu trước đó, ngay từ thời kỳ ông sống ở Tiflis trước cuộc Chiến tranh Crimea. Chính vào lúc đó, sự khuất phục hoàn toàn của vùng Kavkaz đã diễn ra, và Shamil cùng nhóm nghĩa quân tận tụy của ông đã thực hiện cuộc đấu tranh giành tự do cuối cùng. Sau nửa thế kỷ trôi qua, Tolstoy đã trút vào "Hadji Murat" nỗi phẫn uất mà sự chuyên chế quân sự của Nicholas I đã khơi dậy trong tâm hồn nhạy cảm và không biết sợ hãi của ông.

Lòng dũng cảm là nốt thăng chủ đạo trong tính cách của Tolstoy, và chưa ai có thể vượt qua ông trong việc khắc họa những con người can trường. Sự gan dạ của chính ông thuộc vào loại hiếm có nhất, bởi nó bao hàm cả thể chất lẫn đạo đức. Bản lĩnh được thử thách và chứng minh tại Sebastopol đã nâng đỡ ông khi ông chuốc lấy sự thù địch cay đắng của "Thánh hội đồng" cùng cơn thịnh nộ không khoan nhượng của Chế độ Sa hoàng. Bất chấp học thuyết bất bạo động của mình, lòng dũng cảm của Tolstoy không thuộc loại tiêu cực, thụ động. Bản tính tự nhiên của ông là khơi dậy kẻ thù bước vào cuộc chiến, thay vì ngồi chờ sự tấn công của chúng, là bắt mọi sự dối trá và mọi điều sai trái mà ông nhận biết được phải vào thế phòng thủ. Chân lý trong chính bản thân mình và nơi người khác là điều ông khao khát nhất, và là thứ mà ông dốc sức đạt tới bằng mọi giá. Ông là nhà phê bình nghiêm khắc nhất đối với chính mình, cân nhắc từng hành động của bản thân, mổ xẻ từng ý nghĩ của chính mình, và phơi bày bản thân trước mắt thế gian với sự bộc trực không hề nao núng. Là bậc thầy vĩ đại nhất trong số các nhà viết tự truyện, ông chẳng hề giảm nhẹ điều gì: người ta thấy toàn bộ con người ông với những khuyết điểm tồi tệ nhất cùng những phẩm chất tốt đẹp nhất; những điểm yếu càng thêm nổi bật bởi sự quyết liệt mà chúng biểu hiện, sự lãng phí dường như của các nguồn năng lực tinh thần nhằm giải quyết những điều không thể giải quyết, những sở thích và định kiến di truyền, những xung động vị tha cùng những đam mê nam tính dữ dội, tính vị kỷ và chủ nghĩa lý tưởng, tất cả hòa trộn một cách kỳ lạ và không ngừng giao tranh lẫn nhau, cho đến khi từ những quằn quại hấp hối của cuộc xung đột tâm linh đã sản sinh ra một sự tái sinh và một cuộc đời mới. Trong câu Kinh thánh cổ xưa “Thượng đế là tình yêu”, Tolstoy đã nhận ra một ý nghĩa mới mẻ, và đã nỗ lực với một nguồn năng lượng siêu phàm để đưa ý nghĩa ấy chạm đến toàn thể thế giới. Trên thực tế, học thuyết của ông dường như không phải là một luồng ánh sáng mới trong bóng đêm cho bằng sự làm sống lại ngọn lửa thuần khiết của “Bậc Thần bí nơi những ngọn đồi xứ Galilee”, đấng mà ông chấp nhận lời dạy dẫu chối bỏ thần tính của Người.

Về đức tin của Tolstoy đối với Kitô giáo, có thể nói rằng càng nhiều tuổi, ông càng có xu hướng coi chân lý tôn giáo như một dòng chảy tư tưởng tâm linh liên tục xuyên suốt các thời đại lịch sử của loài người, bắt nguồn chủ yếu từ các nhà tiên tri và hiền triết đầy cảm hứng của Israel, Ấn Độ và Trung Hoa. Cuối cùng, vào năm 1909, trong một bức thư gửi cho một người bạn, ông đã đúc kết niềm tin của mình bằng những lời sau đây: “Đối với tôi, học thuyết của Chúa Jesus đơn giản chỉ là một trong những học thuyết tôn giáo tuyệt đẹp mà chúng ta nhận được từ thời cổ đại của Ai Cập, Do Thái, Ấn Độ, Trung Hoa và Hy Lạp. Hai nguyên lý lớn của Chúa Jesus: lòng kính Chúa—tóm lại là sự hoàn hảo tuyệt đối—và lòng yêu thương tha nhân, nghĩa là yêu thương tất cả mọi người không phân biệt, đều đã được thuyết giảng bởi tất cả các bậc hiền triết trên thế giới—Krishna, Phật Thích Ca, Lão Tử, Khổng Tử, Socrates, Plato, Epictetus, Marcus Aurelius, và trong số những người hiện đại có Rousseau, Pascal, Kant, Emerson, Channing, cùng nhiều người khác. Chân lý tôn giáo và đạo đức ở đâu và bao giờ cũng là một. Tôi chẳng có chút thiên vị nào đối với Kitô giáo. Nếu tôi có đặc biệt quan tâm đến học thuyết của Chúa Jesus thì trước hết là vì tôi sinh ra trong tôn giáo đó và từng sống giữa những người theo Kitô giáo; thứ hai là vì tôi đã tìm thấy một niềm vui sướng tâm linh lớn lao trong việc giải phóng học thuyết ấy trong sự thuần khiết của nó khỏi những sự xuyên tạc đáng kinh ngạc do các Giáo hội gây ra.”

Sự nghiệp cả đời của Tolstoy quả thực là một nỗ lực tuyệt vời nhằm giải thoát chân lý khỏi sự giả dối, đơn giản hóa những điều phức tạp của nền văn minh và chứng minh sự vô nghĩa của chúng. Những nhà hiện thực tài năng như ông đã đến rồi đi mà chẳng để lại mấy dấu vết. Hoàn toàn có thể hình dung rằng bộ ba tác phẩm vĩ đại "Anna Karenina", "Chiến tranh và Hòa bình" và "Phục sinh" rồi sẽ có ngày bị lãng quên, nhưng những lời dạy của Tolstoy lại đứng trên những nền móng vững chắc hơn, và đã lay động trái tim của hàng ngàn con người vốn thờ ơ trước những màn phô diễn phân tích tâm lý tinh tế nhất. Ông đã dạy con người dám mạo hiểm vượt ra ngoài những giới hạn do lý trí đặt ra, vươn lên trên thực tại và tìm thấy ý nghĩa của cuộc sống trong tình yêu thương. Sứ mệnh của ông là thăm dò những vết hoại tử đạo đức của chúng ta đến tận gốc rễ và nâng những lý tưởng đang hấp hối dậy khỏi bụi trần, thổi sức sống của chính mình vào chúng, cho đến khi chúng hiện lên trước mắt chúng ta như những khát vọng sống động. Niềm vui tâm linh mà ông viết không phải là một sự khoa trương tu từ; nó hiển hiện nơi chính con người ông, và là cội nguồn của chủ nghĩa lý tưởng cao cả đã biến ông không chỉ thành “Lương tâm của nước Nga” mà còn của cả thế giới văn minh.

Chủ nghĩa lý tưởng là một trong những khái niệm trừu tượng rộng lớn được các tâm trí khác nhau khoác lên những sắc thái ý nghĩa khác nhau, và tìm thấy sự biểu đạt dưới vô vàn hình thức. Các lý tưởng được sinh ra và nuôi dưỡng trong trái tim con người ngay từ lúc chào đời đã nhận lấy một dấu ấn từ chính cuộc đời đã sản sinh ra chúng, và khi cuộc đời ấy gặp phải giông bão thì tư tưởng nảy sinh từ đó cũng phải mang theo vết tích của cơn bão táp. Vết tích ấy được đóng dấu lên mọi phát ngôn của Tolstoy, từ những điều giản dị nhất cho đến những điều siêu hình nhất. Thế nhưng dẫu ông không đi qua ngọn lửa thanh tẩy mà không hề trầy xước, cũng chẳng thể thoát khỏi luồng ánh sáng thần bí tràn ngập tâm hồn mà đôi mắt không bị lóa mờ, lý tưởng của ông cũng không vì thế mà mất đi giá trị. Ông thừa nhận rằng nó không thể đạt tới, nhưng dẫu sao đó vẫn là một trạng thái hoàn hảo mà chúng ta phải không ngừng khát khao hướng tới, không hề nản lòng trước những thất bại từng phần.

“Chẳng có gì sai trái khi không sống đúng với lý tưởng mà bạn đã tự đặt ra cho mình, nhưng điều sai trái là nếu nhìn lại, bạn không thấy mình tiến thêm được dù chỉ một bước nhỏ đến gần hơn với lý tưởng của mình.”

Các học thuyết của Tolstoy có thể ảnh hưởng đến các thế hệ sau đến mức độ nào là điều không thể đoán trước; nhưng khi thời gian đã dập tắt những gì thuần túy thuộc về cá nhân hay sắc tộc, thì tia lửa thần thánh mà ông nhận được từ những bậc tiền bối tâm linh vĩ đại ở những thời đại và quốc gia khác chắc chắn vẫn sẽ được tìm thấy trong trạng thái bừng sáng. Tính phổ quát của ông đã cho phép ông gắn kết chặt chẽ với họ trong sự đồng điệu về tinh thần; đôi khi chặt chẽ đến mức, như trong trường hợp của J. J. Rousseau, đã làm dấy lên những sự loại suy và so sánh nhằm chỉ ra rằng ông chỉ đơn thuần bước đi trên một con đường mòn quen thuộc. Thế nhưng sự tương đồng giữa các tư tưởng của Tolstoy với các tư tưởng của tác giả cuốn "Khế ước xã hội" hầu như không vượt quá sự nghi ngờ lẫn nhau đối với Nghệ thuật và Khoa học như những công cụ trợ giúp cho hạnh phúc và đức hạnh của con người, cùng ước vọng thiết lập giữa nhân loại một ý thức đích thực về tình huynh đệ. Còn lại, những lời hiệu triệu mà mỗi người trong số họ gửi gắm tới Nhân loại cũng khác nhau như chính những dòng chảy cuộc đời của họ, và mang lại những hiệu quả khác biệt không kém.

Tiếng sáo thần kỳ từ tài hùng biện của Rousseau đã thổi sự cuồng tín vào các môn đệ của ông, cùng ước muốn liên kết lại để chống lại những kẻ thù của tự do. Tiếng kèn xung trận của Tolstoy lại vang lên một nốt trầm sâu lắng hơn. Nó xuyên thấu trái tim, thôi thúc mỗi con người tự phán xét lương tâm của chính mình, và biện minh cho sự tồn tại của mình bằng lao động, để sau đó có thể thanh thản chìm vào giấc ngủ ngàn thu.

Sự thăng hoa mà ông đánh thức không hề nhờ cậy vào ngôn từ nhịp nhàng hay những diễn giải tinh tế về cảm xúc giác quan; nó bắt nguồn từ một nhận thức về chân lý vĩnh cửu, thứ chân lý lấy tình yêu, đức tin, lòng dũng cảm và sự hy sinh quên mình làm những viên đá tảng góc tường cho tòa lâu đài trường tồn của nó.

C. HAGBERG WRIGHT.

LƯU Ý—Do những hoàn cảnh hoàn toàn nằm ngoài tầm kiểm soát của người biên tập, một số bản dịch này đã được thực hiện một cách vội vã và không có đủ thời gian để hiệu đính.

Các dịch giả do một đại diện của người thừa hành di chúc lựa chọn chứ không phải do người biên tập.

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ Project Gutenberg
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 15 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.