Alyosha là người em út. Người ta gọi cậu là Cậu Cái Nồi, bởi vì có lần mẹ cậu bảo cậu mang một nồi sữa sang nhà bà phó tế, và cậu đã vấp phải vật gì đó rồi làm vỡ nó. Mẹ cậu đã đánh cậu, còn lũ trẻ thì trêu chọc cậu. Kể từ đó, cậu mang biệt danh là Cái Nồi. Alyosha là một chú nhóc nhỏ thó, gầy gò, đôi tai giỏng lên như cánh cùng chiếc mũi to tướng.
– Alyosha có cái mũi trông như con chó ngồi trên gò đất! – lũ trẻ thường reo hò theo sau cậu. Alyosha từng đi học ở trường làng, nhưng học hành chẳng mấy tiến bộ; vả lại, thời gian đâu mà học. Người anh cả của cậu đang ở trên phố làm thuê cho một thương gia, thế nên Alyosha phải phụ giúp cha từ khi còn rất nhỏ. Mới sáu tuổi, cậu đã cùng lũ trẻ ra đồng chăn bò, chăn cừu; lớn hơn một chút, cậu thay phiên chăn ngựa cả ban ngày lẫn ban đêm. Đến năm mười hai tuổi, cậu đã bắt đầu biết cày bừa và đánh xe. Dù sức lực chưa đủ nhưng tay nghề thì đã có sẵn. Cậu lúc nào cũng vui vẻ. Hễ bị lũ trẻ chế giễu, cậu hoặc cười trừ hoặc lặng thím. Khi bị cha mắng nhiếc, cậu đứng im như tượng chăm chú lắng nghe, và hễ trận mắng vừa dứt là cậu lại mỉm cười rồi tiếp tục làm việc. Alyosha tròn mười chín tuổi thì người anh trai bị gọi đi lính. Thế là cha cậu gửi cậu làm chân tạp dịch ở nhà thương gia nọ. Cậu được cho đôi ủng cũ của anh trai, chiếc áo khoác và cái mũ cũ của cha, rồi được đưa lên thành phố. Alyosha vô cùng thích thú với bộ đồ mới, nhưng ngài thương gia thì chẳng mấy ấn tượng với vẻ bề ngoài của cậu.
– Ta cứ nghĩ anh sẽ dẫn đến một kẻ thay thế vị trí của Simeon chứ, – ông vừa nói vừa săm soi Alyosha, – mà lại dẫn đến THỨ NÀY đây! Nó thì làm được tích sự gì cơ chứ?
– Nó làm được mọi việc; chăm sóc ngựa và đánh xe. Nó là đứa chịu khó làm lụng. Trông có vẻ gầy gò vậy thôi chứ dẻo dai lắm. Lại rất chăm chỉ nữa.
– Trông là thấy thế rồi. Thôi được; để xem chúng ta làm được gì với nó.
Thế là Alyosha ở lại nhà thương gia.
Gia đình chủ nhà không lớn lắm. Gồm có vợ thương gia, người mẹ già của bà, một người con trai đã có gia đình nhưng học vấn thấp đang phụ giúp việc kinh doanh của cha, một người con trai khác có học thức đã hoàn thành việc học và vào đại học nhưng vì bị đuổi học nên đang sống ở nhà, cùng cô con gái vẫn còn đi học.
Ban đầu họ không mấy thiện cảm với Alyosha. Cậu vụng về, ăn mặc lếch thếch và chẳng có chút phép tắc nào, nhưng rồi họ cũng nhanh chóng quen với cậu. Alyosha làm việc thậm chí còn năng nổ hơn cả người anh trai; cậu quả thực rất chăm chỉ. Họ sai phái cậu làm đủ thứ việc, nhưng việc nào cậu cũng hoàn thành nhanh chóng và sẵn lòng, hết việc này đến việc khác không ngừng nghỉ. Và thế là ở đây, cũng giống như ở nhà, toàn bộ công việc đều đổ lên đôi vai cậu. Cậu làm càng nhiều, người ta càng giao lắm việc hơn. Bà chủ, bà cụ thân sinh, cậu con trai, cô con gái, người thư ký và cả chị đầu bếp – tất cả đều sai vặt cậu, điều động cậu hết chỗ này đến chỗ khác.
– Alyosha, làm cái này đi! Alyosha, làm cái kia đi! Ơ hay! Mày quên rồi à, Alyosha? Nhớ là đừng có quên đấy, Alyosha nhé! – những lời đó vang lên từ sáng đến tối mịt. Và Alyosha chạy đôn chạy đáo khắp nơi, lo toan đủ điều, chẳng quên sót việc gì, tìm được thời gian cho mọi thứ và lúc nào cũng tươi cười.
Đôi ủng cũ của anh trai nhanh chóng rách bươm, và ông chủ mắng mỏ cậu vì tội đi rách rưới hở cả ngón chân ra ngoài. Ông bèn ra lệnh mua cho cậu một đôi khác ở ngoài chợ. Alyosha vô cùng vui sướng với đôi ủng mới, nhưng lại đâm ra hờn dỗi đôi bàn chân đau nhức vào cuối ngày sau biết bao chuyến chạy lon ton. Rồi cậu lại sợ cha mình sẽ nổi giận khi đến thành phố lấy tiền công mà phát hiện ra ông chủ đã trừ tiền mua ủng.
Vào mùa đông, Alyosha thường thức dậy từ trước khi trời sáng. Cậu bổ củi, quét sân, cho bò và ngựa ăn, nhóm lò sưởi, đánh giày, chuẩn bị ấm samovar rồi sau đó đánh bóng cho sáng loáng; hoặc anh thư ký bắt cậu khiêng hàng hóa lên; hoặc chị đầu bếp bắt cậu nhào bột và cọ rửa xoong nồi. Sau đó, cậu được sai đi phố làm các việc vặt, đón cô con gái đi học về, hay đi mua dầu ô-liu cho bà cụ. “Sao mà mày đi lâu thế hả quỷ sứ?” – hết người này đến người khác trách móc cậu. Sao họ không tự đi cơ chứ? Cứ để Alyosha đi ấy mà. “Alyosha! Alyosha!” Và Alyosha lại cắm cổ chạy đi chạy lại. Cậu tranh thủ ăn sáng chớp nhoáng ngay trong lúc làm việc, và hiếm khi được ăn bữa trưa đúng giờ. Chị đầu bếp thường la mắng vì cậu về muộn, nhưng dẫu sao chị cũng thương cậu, thế nào cũng phần lại thức ăn nóng cho bữa trưa và bữa tối của cậu.
Vào những dịp lễ tết, công việc lại càng bề bộn hơn bao giờ hết, nhưng Alyosha rất thích ngày lễ vì ai nấy đều cho tiền thưởng. Dĩ nhiên chẳng đáng là bao, nhưng tính ra cũng được khoảng sáu mươi kopek – đó là số tiền hoàn toàn của riêng cậu. Bởi vì Alyosha chẳng bao giờ nhìn thấy đồng tiền công nào của mình. Cha cậu thường đến lấy tận tay từ chỗ thương gia, và chỉ để lại những lời mắng mỏ Alyosha vì tội đi mòn giày.
Khi dành dụm được hai rúp, theo lời khuyên của chị đầu bếp, cậu tự mua cho mình một chiếc áo len đỏ, và hạnh phúc đến mức khi mặc nó vào, cậu cười toe toét không ngậm được miệng vì sung sướng. Alyosha vốn ít nói; khi cất lời, cậu thường nói cụt lủn và quay mặt đi hướng khác. Khi được sai làm việc gì, hay được hỏi có làm được không, cậu liền đáp vâng mà chẳng mảy hoài nghi một chút nào, rồi bắt tay vào việc ngay lập tức.
Alyosha chẳng thuộc một lời cầu kinh nào; và đã quên sạch những gì mẹ từng dạy. Nhưng cậu vẫn cầu nguyện hằng ngày, mỗi sáng và mỗi tối, cầu nguyện bằng đôi bàn tay, bằng cách làm dấu thánh giá.
Cậu cứ sống như thế khoảng một năm rưỡi, và đến gần cuối năm thứ hai, một sự kiện vô cùng kinh ngạc đã xảy ra với cậu. Một ngày nọ, cậu vô cùng ngạc nhiên khi phát hiện ra rằng, bên cạnh mối quan hệ phục vụ vụ lợi tồn tại giữa người với người, còn có một mối quan hệ kỳ lạ khác mang hoàn toàn một sắc thái khác biệt. Thay vì việc người ta cần một kẻ để đánh giày, chạy việc vặt và cúng cùi kéo xe, hóa ra có lúc người ta chẳng cần đến sức lao động gì sất, mà lại có một con người khác muốn phục vụ và cưng chiều cậu. Đột nhiên, Alyosha cảm thấy mình chính là con người như thế.
Cậu khám phá ra điều này nhờ chị đầu bếp Ustinia. Chị còn trẻ, không cha mẹ, và làm việc vật vả chẳng kém gì Alyosha. Lần đầu tiên trong đời, cậu cảm thấy chính bản thân mình – chứ không phải sức lao động của cậu – mới là điều cần thiết đối với một con người khác. Khi xưa, mỗi lần được mẹ thương xót, cậu chẳng hề bận tâm. Cậu thấy điều đó là hiển nhiên, tựa như việc cậu đang tự thương lấy chính mình vậy. Thế nhưng ở đây lại là Ustinia, một người hoàn toàn xa lạ, lại đi xót thương cho cậu. Chị thường phần lại cho cậu chỗ cháo đặc nóng hổi, rồi ngồi chống cằm lên cánh tay trần với tay áo xắn cao, lặng lẽ ngắm nhìn cậu ăn. Khi cậu ngước lên nhìn, chị lại phì cười, và cậu cũng cười theo.
Điều này quá mới mẻ và kỳ lạ đối với cậu, đến mức khiến Alyosha hoảng sợ. Cậu sợ nó sẽ làm xao lãng công việc của mình. Dù vậy, cậu vẫn thấy vô cùng vui sướng, và mỗi khi liếc nhìn chiếc quần mà Ustinia đã vá hộ, cậu lại lắc đầu mỉm cười. Cậu thường nghĩ về chị khi đang làm việc, hoặc lúc đang chạy lom khom đi làm vặt. “Đúng là một cô gái tuyệt vời, Ustinia!” – đôi khi cậu thốt lên như vậy.
Ustinia thường giúp đỡ cậu bất cứ khi nào có thể, và cậu cũng giúp lại chị. Chị kể cho cậu nghe tất cả về cuộc đời mình; về việc chị đã mất cha mẹ ra sao; người dì đã cùm đùm bọc và tìm cho chị một chỗ làm ở thành phố như thế nào; về việc con trai nhà thương gia đã từng có ý đồ sàm sỡ chị ra sao và chị đã cự tuyệt thế nào. Chị thích trò chuyện, còn Alyosha lại thích lắng nghe. Cậu từng nghe nói những người nông dân lên thành phố làm thuê thường kết hôn với các cô gái hầu bàn. Có lần, chị hỏi cậu liệu cha mẹ có tính chuyện cưới vợ cho cậu không. Cậu đáp rằng cậu không biết; rằng cậu chẳng muốn lấy cô gái nào ở làng cả.
– Thế anh đã phải lòng ai rồi phỏng?
– Tôi sẽ lấy cô, nếu cô chịu.
– Thôi đi cho mẻ lu, đồ Cậu Cái Nồi; mà anh cũng biết đường dẻo miệng rồi đấy nhỉ? – chị thốt lên, giơ chiếc khăn tay đang cầm quất nhẹ vào lưng cậu. – Sao lại không chứ?
Vào dịp lễ Phấn Túc, cha của Alyosha đến thành phố lấy tiền công. Vợ nhà thương gia đã nghe phong phanh chuyện Alyosha muốn cưới Ustinia, và bà không đồng tình chút nào. “Lấy nó rồi đẻ đái vướng bận thì tích sự gì chứ?” – bà nghĩ bụng, rồi báo lại cho chồng.
Ông chủ nhà trao tiền công cho ông lão.
– Thằng con tôi dạo này thế nào rồi? – ông bố hỏi. – Tôi đã bảo ông là nó rất chăm chỉ mà.
– Mọi chuyện khác thì ổn cả, ngặt một nỗi nó lại vướng vào cái thứ tào lao gì đâu. Nó muốn cưới chị đầu bếp nhà chúng tôi. Mà tôi thì không ưa mấy đứa tôi tớ có gia đình riêng. Chúng tôi không giữ những người như thế trong nhà.
– Chà chà, ai mà ngờ cái thằng ngốc ấy lại dám nghĩ đến chuyện động trời này cơ chứ? – ông lão thốt lên. – Nhưng ngài cứ yên tâm. Tôi sẽ chỉnh đốn nó sớm thôi.
Ông đi thẳng xuống bếp, ngồi vào chiếc bàn chờ con trai. Alyosha đang đi làm việc vặt vừa chạy về, thở hổn hển.
– Ta cứ tưởng mày còn chút khôn ngoan trong đầu; thế cái trò gì mà mày lại đâm đầu vào thế này hả? – cha cậu bắt đầu mắng.
– Con ư? Có gì đâu ạ.
– Sao lại không có gì? Người ta bảo mày muốn lấy vợ cơ mà. Bao giờ đến thời gian thích hợp, mày khắc được lấy vợ. Tao sẽ tìm cho mày một người vợ tử tế, chứ dăm ba cái thể loại đĩ thõa thành phố thì đừng hòng.
Cha cậu cứ thế huyên thuyên hồi lâu, còn Alyosha đứng im thin thít thở dài. Khi cha đã mắng xong xuôi, Alyosha mỉm cười.
– Vâng ạ. Con bỏ ý định đó là được chứ gì.
– Thế mới là khôn hồn chứ lỵ.
Khi chỉ còn lại một mình với Ustinia, cậu kể cho chị nghe những gì cha mình vừa nói. (Chị đã đứng nghe lỏm ngoài cửa.)
– Chẳng được đâu; không thành sự thật được đâu. Em nghe thấy không? Ổng đang nổi giận đấy – bằng giá nào cũng không chịu đâu.
Ustinia úp mặt vào tạp dề khóc nức nở.
Alyosha lắc đầu.
– Biết sao bây giờ? Phải nghe lời người lớn thôi.
– Thế, bộ anh định từ bỏ cái ý định ngớ ngẩn đó theo lời cha anh dặn thật đấy à? – bà chủ hỏi cậu khi cậu đang kéo cửa chớp vào lúc chiều tối.
– Chứ còn gì nữa ạ, – Alyosha vừa đáp vừa mỉm cười, rồi bỗng òa khóc nức nở.
Từ ngày hôm đó, Alyosha làm việc như thường lệ và không còn nhắc chuyện cưới xin với Ustinia nữa. Một ngày trong Mùa Chay, người thư ký bảo cậu lên mái nhà quét tuyết. Alyosha trèo lên mái, quét sạch lớp tuyết dày; và trong lúc đang cạy mấy cục tuyết đông cứng bám trong máng xối, chân cậu chợt trượt và ngã nhào xuống dưới. Thật không may là cậu không rơi trúng đống tuyết, mà lại rơi vào thanh sắt ngay trên cửa ra vào. Ustinia cùng cô con gái nhà thương gia hớt hải chạy tới.
– Alyosha, anh có bị thương ở đâu không?
– Ơ! Không, chẳng sao đâu.
Nhưng khi định đứng dậy thì cậu không sao cử động nổi, và chỉ biết mỉm cười.
Cậu được khiêng vào căn phòng nhỏ ở cổng. Bác sĩ đến, thăm khám và hỏi cậu đau ở chỗ nào.
– Con đau khắp người ạ, – cậu đáp. – Nhưng không hề gì đâu. Con chỉ sợ ông chủ bồng mình. Phải báo cho bố con biết mới được.
Alyosha nằm liệt giường hai ngày, đến ngày thứ ba thì người ta mời linh mục đến.
– Anh thực sự sắp chết đấy à? – Ustinia hỏi.
– Chứ sao nữa. Có ai sống mãi được đâu. Đến lúc đi thì phải đi thôi. – Alyosha nói nhanh nhảu như thói quen mọi khi. – Cảm ơn em nhé, Ustinia. Em đã đối xử với anh rất tốt. Thật may là chúng mình đã không lấy nhau! Giờ thì hai đứa trôi dạt đi đâu cơ chứ? Cứ thế này lại tốt hơn nhiều.
Khi linh mục đến, cậu cầu nguyện bằng cả đôi bàn tay lẫn tấm lòng thành kính. “Ở đây sống tốt thế nào, khi ta biết vâng lời và không làm hại ai, thì ở trên đó cũng sẽ như thế thôi,” – ý nghĩ đó vang lên trong tâm trí cậu.
Cậu nói rất ít; chỉ bảo rằng mình khát nước, và dường như cậu đang ngập tràn vẻ kinh ngạc trước một điều gì đó.
Cậu nằm đó trong niềm kinh ngạc ngập tràn, rồi duỗi thẳng chân ra và qua đời.