Vị Sa hoàng trẻ tuổi vừa mới lên ngôi. Suốt năm tuần lễ, ngài đã làm việc không ngừng nghỉ, theo cách mà các bậc Sa hoàng vẫn thường làm. Ngài phải giải quyết các bản báo cáo, ký kết giấy tờ, tiếp đón các đại sứ cùng các quan chức cấp cao đến ra mắt, và duyệt binh. Ngài cảm thấy mệt mỏi; và cũng như một lữ khách kiệt sức vì nắng hạn và khát khô họng đang khao khát một ngụm nước cùng giấc ngủ vùi, ngài khát khao được nghỉ ngơi dù chỉ một ngày tránh xa những buổi tiếp tân, những bài diễn văn, những cuộc duyệt binh—vài giờ đồng hồ tự do để sống như một người bình thường bên người vợ trẻ, thông minh và xinh đẹp mà ngài chỉ mới cưới cách đây một tháng.
Đó là đêm Giáng sinh. Vị Sa hoàng trẻ tuổi đã sắp xếp để có được sự nghỉ ngơi trọn vẹn vào buổi tối hôm đó. Đêm trước, ngài đã làm việc rất muộn với những văn kiện do các bộ trưởng trong chính phủ để lại cho ngài xem xét. Buổi sáng, ngài tham dự lễ tạ ơn, rồi sau đó là một buổi lễ quân sự. Buổi chiều, ngài tiếp các vị khách chính thức; và tiếp theo đó, ngài lại phải lắng nghe báo cáo của ba vị bộ trưởng, đồng thời phê chuẩn nhiều vấn đề quan trọng. Trong buổi họp với Bộ trưởng Bộ Tài chính, ngài đã đồng ý tăng thuế hàng hóa nhập khẩu, điều mà trong tương lai sẽ mang lại thêm nhiều triệu rúp cho ngân sách nhà nước. Sau đó, ngài chuẩn y việc nhà nước độc quyền buôn bán rượu mạnh ở nhiều vùng trong nước, và ký sắc lệnh cho phép bán rượu ở các ngôi làng có chợ. Điều này cũng được tính toán nhằm gia tăng nguồn thu chính cho nhà nước, vốn bắt nguồn từ việc bán rượu. Ngài cũng phê chuẩn việc phát hành một khoản vay vàng mới cần thiết cho một cuộc đàm phán tài chính. Sau khi Bộ trưởng Bộ Tư pháp báo cáo về vụ kiện phức tạp liên quan đến quyền thừa kế của Nam tước Snyders, vị Sa hoàng trẻ tuổi đã đặt bút ký xác nhận quyết định; đồng thời ngài cũng phê chuẩn các quy định mới liên quan đến việc áp dụng Điều 1830 của bộ luật hình sự, quy định về việc trừng phạt kẻ lang thang. Trong cuộc họp với Bộ trưởng Bộ Nội vụ, ngài đã phê chuẩn lệnh thu thuế nợ đọng, ký sắc lệnh giải quyết các biện pháp cần áp dụng đối với việc đàn áp những người bất đồng quan điểm tôn giáo, và cả sắc lệnh tiếp tục thiết quân luật ở những tỉnh mà chế độ này đã được ban hành. Với Bộ trưởng Bộ Chiến tranh, ngài sắp xếp việc bổ nhiệm một tư lệnh quân đoàn mới, việc tuyển mộ tân binh, và việc trừng trị hành vi vi phạm kỷ luật. Những công việc này ngài bận rộn cho đến tận giờ ăn tối, và ngay cả lúc đó sự tự do của ngài cũng không trọn vẹn. Một số quan chức cấp cao đã được mời đến dự bữa tối, và ngài buộc phải trò chuyện với họ: không phải theo cách ngài muốn, mà theo những gì người ta mong đợi ngài phải nói. Cuối cùng, bữa tối tẻ nhạt cũng kết thúc, và các vị khách ra về.
Vị Sa hoàng trẻ tuổi thở dài nhẹ nhõm, vươn vai rồi lui về phòng riêng để cởi bộ quân phục đính đầy huân chương, và mặc vào chiếc áo khoác mà ngài thường mặc trước khi lên ngôi. Người vợ trẻ của ngài cũng đã lui về để thay chiếc váy dạ hội, ngài nói rằng sẽ quay lại với ngài ngay.
Khi ngài đi qua hàng lính gác đang đứng nghiêm trang trước mặt và về đến phòng mình; khi ngài đã cởi bỏ bộ quân phục nặng nề và khoác lên mình chiếc áo thường phục, vị Sa hoàng trẻ tuổi cảm thấy thật vui sướng vì được giải thoát khỏi công việc; và lòng ngài tràn ngập một cảm xúc dịu dàng xuất phát từ ý thức về sự tự do, về tuổi trẻ cường tráng, vui tươi, và về tình yêu của mình. Ngài ngả người lên chiếc ghế bành, duỗi thẳng đôi chân, gác đầu lên tay, đắm nhìn vào chao đèn bằng kính mờ, và rồi một cảm giác mà ngài chưa từng trải qua kể từ thời thơ ấu—niềm hạnh phúc được chìm vào giấc ngủ cùng cơn buồn ngủ không sao cưỡng lại được—bỗng nhiên kéo đến bao trùm lấy ngài.
“Vợ ta sẽ đến đây ngay và sẽ thấy ta đang ngủ. Không, ta không được ngủ,” ngài nghĩ. Ngài buông khuỷu tay xuống, tì má vào lòng bàn tay, nằm cho thoải mái và cảm thấy vô cùng hạnh phúc đến mức chỉ khao khát không bị đánh thức khỏi trạng thái tuyệt diệu này.
Và rồi điều xảy ra với tất cả chúng ta mỗi ngày đã đến với ngài—ngài thiếp đi lúc nào và như thế nào mà chính mình cũng không hay biết. Ngài chuyển từ trạng thái này sang trạng thái khác mà không có sự tham gia của ý chí, thậm chí không hề mong muốn, và cũng chẳng nuối tiếc trạng thái mà mình vừa rời bỏ. Ngài chìm vào một giấc ngủ sâu tựa cái chết. Ngài đã ngủ bao lâu thì không rõ, nhưng bỗng nhiên ngài bị đánh thức bởi cái chạm nhẹ nhàng của một bàn tay lên vai.
“Đó là người yêu của ta, chính là nàng,” ngài nghĩ. “Thật tệ làm sao khi lại thiu thiu ngủ!”
Nhưng đó không phải là nàng. Trước mắt ngài, đôi mắt đang mở to và chớp chớp dưới ánh sáng, không phải là bóng dáng của sinh vật kiều diễm và xinh đẹp mà ngài đang mong đợi, mà là HẮN đang đứng đó. Hắn là ai, vị Sa hoàng trẻ tuổi không biết, nhưng không hiểu sao ngài lại không hề có cảm giác hắn là một kẻ xa lạ chưa từng gặp mặt trước đây. Dường như ngài đã quen biết hắn từ lâu, quý mến hắn, và tin tưởng hắn như tin chính bản thân mình. Ngài vẫn hằng ngóng chờ người vợ yêu dấu, nhưng thay vào đó, người đàn ông chưa từng thấy bao giờ lại xuất hiện. Thế nhưng, đối với vị Sa hoàng trẻ tuổi, người hoàn toàn không cảm thấy tiếc nuối hay kinh ngạc, điều đó không chỉ có vẻ rất tự nhiên mà còn là một chuyện tất yếu phải xảy ra.
“Đi thôi!” kẻ lạ mặt nói.
“Ừ, chúng ta đi nào,” vị Sa hoàng trẻ tuổi đáp, dù chẳng biết mình sẽ đi đâu, nhưng hoàn toàn ý thức được rằng bản thân không thể không tuân theo mệnh lệnh của kẻ lạ mặt. “Nhưng chúng ta đi bằng cách nào?” ngài hỏi.
“Bằng cách này.”
Kẻ lạ mặt đặt tay lên đầu vị Sa hoàng, và vị Sa hoàng mất ý thức trong giây lát. Ngài không thể phân biệt được mình đã bất tỉnh lâu hay mau, nhưng khi hồi tỉnh, ngài thấy mình đang ở một nơi xa lạ. Điều đầu tiên ngài nhận ra là mùi hôi thối nồng nặc và ngột ngạt của cống rãnh. Nơi ngài đang đứng là một hành lang rộng được chiếu sáng bởi ánh đỏ từ hai ngọn đèn mờ ảo. Chạy dọc theo một bên hành lang là bức tường dày với những ô cửa sổ có chấn song sắt bảo vệ. Phía bên kia là những cánh cửa được khóa bằng ổ khóa chắc chắn. Ngoài hành lang có một người lính đang đứng tựa lưng vào tường ngủ gật. Xuyên qua những cánh cửa, vị Sa hoàng trẻ tuổi nghe thấy âm thanh nghèn nghẹt của con người đang sinh sống: không chỉ của một người, mà là rất nhiều người. HẮN đang đứng cạnh vị Sa hoàng trẻ tuổi, dùng bàn tay mềm mại khẽ ấn nhẹ vào vai ngài, đẩy ngài đến cánh cửa đầu tiên mà chẳng màng tới người lính canh. Vị Sa hoàng trẻ tuổi cảm thấy mình không thể làm gì khác ngoài việc nhượng bộ, liền bước lại gần cánh cửa. Kỳ lạ thay, người lính canh nhìn thẳng vào ngài nhưng rõ ràng là không hề nhìn thấy ng ngài, vì anh ta chẳng hề đứng thẳng người lên hay giơ tay chào, mà lại ngáp một tiếng thật to rồi giơ tay gãi gáy. Cánh cửa có một lỗ nhỏ, và theo sức đẩy của bàn tay nọ, vị Sa hoàng trẻ tuổi bước thêm một bước, áp mắt vào lỗ thủng nhỏ bé ấy. Càng đến gần cửa, mùi hôi thối ngột ngạt càng nồng nặc hơn, và vị Sa hoàng trẻ tuổi chần chừ không muốn tiến lại gần nữa, nhưng bàn tay kia lại đẩy ngài đi tiếp. Ngài rướn người về trước, áp sát mắt vào lỗ thủng, và đột nhiên không còn ngửi thấy mùi hôi thối đó nữa. Cảnh tượng trước mắt đã làm tê liệt khứu giác của ngài.
Trong một căn phòng rộng chừng mười thước và dài sáu thước, sáu người đàn ông mặc áo khoác dài màu xám đang đi lại không ngừng từ đầu này đến đầu kia, người đi ủng nỉ, người đi chân đất. Có tổng cộng hơn hai mươi người trong căn phòng đó, nhưng ngay khoảnh khắc đầu tiên, vị Sa hoàng trẻ tuổi chỉ nhìn thấy những kẻ đang sải bước nhanh, đều đặn và lặng lẽ. Thật là một cảnh tượng kinh hoàng khi quan sát những chuyển động liên tục, nhanh chóng và vô định của những con người đi ngang qua rồi vượt mặt nhau, quay gắt lại khi đến sát vách tường, tuyệt đối không nhìn nhau và rõ ràng là ai nấy đều chìm đắm trong suy nghĩ riêng của mình. Vị Sa hoàng trẻ tuổi từng chứng kiến một cảnh tượng tương tự vào một ngày nọ khi ngài ngắm con hổ trong sở thú đang rảo bước nhanh với những bước chân không tiếng động từ đầu này sang đầu kia chuồng, quẫy đuôi, lặng lẽ quay đầu khi chạm đến các thanh sắt và chẳng thèm nhìn ai. Trong số những con người đó, có một kẻ bề ngoài trông như một chàng nông dân trẻ tuổi tóc xoăn, lẽ ra đã khôi ngô tuấn tú nếu không vì gương mặt tái nhợt bất thường cùng ánh mắt tập trung, độc ác, hầu như không còn tính người. Kẻ thứ hai là một tên Do Thái đầu tóc rậm rạp và ủ rũ. Kẻ thứ ba là một lão già gầy gò, hói đầu, có bộ râu từng bị cạo sạch nay mọc lại tua tủa như lông nhím. Kẻ thứ tư có vóc dáng cực kỳ lực lưỡng, cơ bắp phát triển, trán thấp lẹm và mũi tẹt. Kẻ thứ năm trông chẳng khác nào một thiếu niên, gầy guộc, cao lêu ngêu và rõ ràng là mắc bệnh lao. Kẻ thứ sáu nhỏ thó, da ngăm đen, với những cử động co giật đầy căng thẳng. Hắn đi như đang nhún nhảy và miệng lẩm bẩm không dứt. Tất cả bọn họ cứ đi đi lại lại thật nhanh qua cái lỗ mà vị Sa hoàng trẻ tuổi đang ghé mắt nhìn vào. Ngài quan sát nét mặt và dáng đi của họ với sự tò mò lớn. Sau khi quan sát kỹ lưỡng, ngài dần nhận ra có rất nhiều người khác ở phía sau phòng, đang đứng tụ tập hoặc nằm trên những chiếc sạp dùng làm giường. Đứng sát cửa, ngài cũng nhìn thấy chiếc thùng đựng phân gây ra thứ mùi hôi không thể chịu nổi ấy. Trên sạp, khoảng chục người đang ngủ, trùm kín chăn từ đầu đến chân. Một tên tóc đỏ với bộ râu rậm rì đang ngồi nghiêng người trên sạp, cởi trần. Hắn đang săm soi tấm áo, giơ nó lên hướng ánh sáng và rõ ràng là đang bắt rận trên đó. Một người đàn ông khác, tuổi đã cao và tóc bạc trắng như tuyết, đang đứng quay nghiêng người về phía cửa. Ông đang cầu nguyện, làm dấu thánh và cúi đầu thật thấp, có vẻ như hoàn toàn chìm đắm trong sự sùng đạo đến mức quên sạch mọi thứ xung quanh.
“Ta hiểu rồi—đây là nhà tù,” vị Sa hoàng trẻ tuổi nghĩ. “Họ quả thực đáng thương. Thật là một cuộc sống kinh hoàng. Nhưng biết làm sao được. Đó là lỗi của chính họ.”
Nhưng ý nghĩ ấy vừa nảy sinh trong đầu thì HẮN, người dẫn đường cho ngài, đã lên tiếng đáp lại.
“Tất cả bọn họ đều ở đây dưới khóa chốt là theo lệnh của chính ngài. Tất cả đều bị kết án nhân danh ngài. Nhưng thay vì đáng phải chịu đựng hoàn cảnh hiện tại do sự phán xét của loài người các ngài gây ra, phần lớn bọn họ còn tốt chán so với ngài hoặc những kẻ từng đóng vai trò thẩm phán và đang giam giữ họ ở đây. Tên này—” hắn chỉ tay về phía gã trai khôi ngô tóc xoăn “—là một kẻ sát nhân. Ta không coi hắn ta có tội nhiều hơn những kẻ giết người trong chiến tranh hay những cuộc đấu kiếm và lại được ca tụng vì những chiến công đó. Hắn chẳng được học hành hay định hướng đạo đức nào, và cuộc sống của hắn trôi qua giữa một lũ trộm cắp và say xỉn. Điều đó làm giảm bớt tội lỗi của hắn, nhưng dẫu sao thì hắn vẫn phạm tội khi tước đoạt mạng sống người khác. Hắn đã giết một thương gia để cướp tài sản. Kẻ kia, tên Do Thái, là một tên trộm, thành viên của một băng nhóm trộm cắp. Tên có sức khỏe phi thường kia là một kẻ ăn trộm ngựa, cũng có tội, nhưng so với những kẻ khác thì mức độ phạm tội không bằng. Nhìn kìa!”—và bất chợt vị Sa hoàng trẻ tuổi thấy mình đang đứng ở một cánh đồng hoang vu trải dài trên vùng biên giới rộng lớn. Bên phải là những cánh đồng khoai tây; cây củ đã bị nhổ sạch, nằm chất thành đống, thâm đen vì sương giá; xen kẽ là những dải ruộng lúa mì mùa đông. Phía xa xa, một ngôi làng nhỏ với những mái ngói hiện lên ẩn hiện; bên trái là những cánh đồng lúa mì mùa đông và những thửa ruộng rạ. Không một bóng người xuất hiện ở bất cứ phía nào, ngoại trừ một bóng người đen sì ở phía trước sát ranh giới, sau lưng vác theo khẩu súng và dưới chân là một con chó. Ngay tại nơi vị Sa hoàng trẻ tuổi đang đứng, ngồi bên cạnh ngài, gần như sát chân ngài, là một người lính Nga trẻ tuổi mang dải băng xanh trên mũ, vắt khẩu súng trường qua vai, đang cuộn một mẩu giấy để làm điếu thuốc hút. Người lính rõ ràng không hề hay biết sự hiện diện của vị Sa hoàng trẻ tuổi cùng người đồng hành, và cũng chẳng nghe thấy họ. Anh ta không hề quay đầu lại khi vị Sa hoàng, người đang đứng ngay phía trên người lính, cất tiếng hỏi: “Chúng ta đang ở đâu?” “Trên biên giới Phổ,” người dẫn đường đáp.
Bỗng nhiên, từ nơi rất xa phía trước, một tiếng súng vang lên. Người lính giật mình đứng phắt dậy, và khi nhìn thấy hai kẻ đang cắm cổ chạy trốn, anh ta cúi rạp người xuống đất, vội vàng nhét thuốc lá vào túi rồi đuổi theo một trong hai kẻ đó. “Đứng lại, không tao bắn!” người lính hét lên. Tên fugitive vẫn không dừng lại, quay đầu thốt lên điều gì đó rõ ràng là chửi rủa hoặc lộng ngôn.
“Mẹ kiếp nhà mày!” người lính quát, bước một chân lên phía trước rồi khựng lại, sau đó, cúi đầu sát khẩu súng trường, giơ tay phải lên, anh ta nhanh chóng điều chỉnh thứ gì đó, ngắm bắn, chĩa súng về phía kẻ đang trốn chạy và có lẽ đã bóp cò, mặc dù không nghe thấy tiếng nổ nào. “Chắc chắn là thuốc súng không khói rồi,” vị Sa hoàng trẻ tuổi nghĩ ngợi, rồi dõi theo kẻ đang tháo chạy, ngài thấy hắn lảo đảo chạy thêm vài bước, càng lúc càng khụy gối cúi thấp người xuống, rồi ngã rạp xuống đất, bò lết bằng cả hai tay hai chân. Cuối cùng hắn nằm im bất động. Kẻ trốn chạy còn lại, người đi trước hắn, quay đầu lại chạy ngược về phía kẻ đang nằm dưới đất. Hắn làm gì đó cho đồng bọn rồi lại tiếp tục cắm cổ tháo chạy.
“Tất cả những chuyện này có ý nghĩa gì?” vị Sa hoàng hỏi.
“Đó là lực lượng biên phòng đang thi hành luật lệ về thuế quan. Kẻ kia đã bị bắn chết để bảo vệ nguồn thu ngân sách của Nhà nước.”
“Hắn thực sự đã bị giết ư?”
Kẻ dẫn đường lại đặt tay lên đầu vị Sa hoàng trẻ tuổi, và một lần nữa ngài lại lịm đi. Khi tỉnh lại, ngài thấy mình đang ở trong một căn phòng nhỏ—phòng hải quan. Xác chết của một người đàn ông với bộ râu thưa điểm bạc, chiếc mũi khoằm, và đôi mắt to với phần mí đang khép chặt, đang nằm bất động trên sàn. Hai tay dang rộng, chân đi đất, và những ngón chân dày dạn, dơ bẩn quắp ngược lên, chĩa thẳng lên trời. Hắn có một vết thương ở mạn sườn, và trên chiếc áo khoác vải rách rưới cùng chiếc áo sơ mi xanh của hắn là những vết máu khô sẫm lại, ngoại trừ một vài đốm đỏ còn sót lại đâu đó ở vài chỗ. Một người phụ nữ đứng sát vách tường, quấn kín khăn choàng đến mức khó có thể nhìn rõ mặt. Nàng thẫn thờ nhìn chằm chằm vào chiếc chiếc mũi khoằm, đôi chân quắp ngược và tròng mắt lồi ra của tử thi; vừa nức nở thở dài, vừa đưa tay lau nước mắt sau những khoảng thời gian đều đặn khá dài. Một cô bé mười ba tuổi đang đứng cạnh mẹ, miệng và mắt mở thao láo. Một cậu bé tám tuổi níu chặt lấy vạt áo mẹ, trân trân nhìn chằm chằm người cha đã khuất mà không hề chớp mắt.
Từ cánh cửa gần đó, một quan chức, một viên sĩ quan, một bác sĩ và một viên thư ký cầm văn kiện bước vào. Theo sau họ là một người lính—chính là kẻ đã bắn chết nạn nhân. Anh ta bước những bước thật nhanh nhẹn phía sau các bậc cấp trên, nhưng ngay khoảnh khắc nhìn thấy thi thể, anh ta bỗng nhiên tái mặt, run rẩy; rồi cúi gằm mặt đứng chết trân tại chỗ. Khi vị quan chức hỏi liệu đó có phải là kẻ đang vượt biên mà anh ta đã bắn hay không, anh ta hoàn toàn không tài nào trả lời được. Đôi môi run lẩy bẩy, cơ mặt co giật. “D—d—d—” anh ta ú ớ bắt đầu, nhưng không tài nào thốt ra được những từ mình muốn nói. “Bẩm... bẩm đúng là hắn, thưa quan lớn.” Các quan chức nhìn nhau rồi viết thứ gì đó vào giấy.
“Ngài thấy chưa, đó là những kết quả tốt đẹp của chính cái hệ thống đó đấy!”
Trong một căn phòng bày biện hào nhoáng một cách phô trương, có hai người đàn ông đang ngồi uống rượu. Một người già cả tóc bạc trắng, người kia là một tên Do Thái trẻ tuổi. Tên Do Thái tay cầm cuộn tiền giấy, đang cò kè mặc cả với lão già. Hắn đang mua hàng lậu.
“Anh mua được rẻ chán đấy chứ,” hắn cười nói.
“Ừ—nhưng mà cái rủi ro—”
“Thật sự là quá khủng khiếp,” vị Sa hoàng trẻ tuổi thốt lên; “nhưng không thể tránh khỏi. Những thủ tục như vậy là rất cần thiết.”
Người đồng hành với ngài không đáp lời, chỉ cất tiếng: “Chúng ta đi tiếp thôi,” rồi lại đặt tay lên đầu vị Sa hoàng. Khi vị Sa hoàng hồi tỉnh, ngài đang đứng trong một căn phòng nhỏ được thắp sáng bởi một chiếc đèn có chao. Một người phụ nữ đang ngồi bên bàn khâu vá. Một cậu bé tám tuổi đang cúi người bên bàn, say sưa vẽ tranh, hai chân co quắp lại nhét gọn trong chiếc ghế bành. Một sinh viên đang đọc sách to tiếng. Cha và con gái của gia đình bước vào phòng với những tiếng động ồn ào.
“Chính ngài đã ký sắc lệnh về việc buôn bán rượu đấy,” kẻ dẫn đường nói với vị Sa hoàng.
“Thế nào rồi anh?” người phụ nữ hỏi.
“Hắn ta chắc không qua khỏi đâu.”
“Anh ta bị làm sao thế?”
“Người ta cứ cho nó uống rượu suốt ngày đêm.”
“Làm sao có chuyện đó được cơ chứ!” người vợ kêu lên.
“Thật đấy. Mà thằng bé mới chỉ có chín tuổi, thằng Vania Moroshkine ấy.”
“Các anh đã làm gì để cố cứu lấy nó chưa?” người vợ hỏi.
“Tôi đã làm mọi cách có thể. Tôi cho nó uống thuốc gây nôn và dán cao mù tạt lên ngực. Nó mang đầy đủ tất cả các triệu chứng của bệnh mê sảng do rượu rồi.”
“Cũng chẳng có gì lạ—cả nhà bọn chúng đều là những bợm nhậu. Annisia có khá hơn mấy người kia một chút nhưng xét ra thì bản thân con đó cũng thường xuyên say xỉn ít nhiều,” cô con gái nói.
“Thế còn hội tiết độ của chị thì sao?” cậu sinh viên quay sang hỏi chị gái.
“Chúng tôi biết làm sao được khi người ta cứ tạo mọi cơ hội cho họ uống rượu? Cha đã cố tìm cách bắt đóng cửa quán rượu rồi, nhưng luật pháp lại chống lại ông. Hơn nữa, khi tôi cố thuyết phục Vasily Ermiline rằng việc mở quán rượu và tàn phá cuộc đời nhân dân bằng hơi men là một điều đáng xấu hổ, hắn ta đã đáp lại một cách vô cùng ngạo mễ, thậm chí còn lấn át cả tôi trước đông đảo đám đông: ‘Nhưng tôi có giấy phép mang hình đại bàng Hoàng đế hẳn hoi đấy chứ. Nếu việc kinh doanh của tôi có gì sai trái, thì Sa hoàng đã chẳng ban hành sắc lệnh cho phép nó hoạt động rồi.’ Thật là khủng khiếp phải không? Cả ngôi làng đã chìm trong cơn say suốt ba ngày nay rồi. Còn vào những dịp lễ tết thì quả thực nghĩ đến thôi cũng đủ thấy rợn tóc gáy! Người ta đã chứng minh một cách vô cùng thuyết phục rằng rượu chẳng mang lại chút lợi ích nào trong bất kỳ trường hợp nào, mà trái lại luôn luôn gây hại, và nó đã được chứng minh là một thứ độc dược tuyệt đối. Thế rồi, chín mươi chín phần trăm tội ác trên thế giới này đều được thực hiện dưới ảnh hưởng của nó. Tất cả chúng ta đều biết tiêu chuẩn đạo đức và phúc lợi chung đã lập tức được cải thiện như thế nào ở tất cả những quốc gia tiến hành cấm rượu—như Thụy Điển và Phần Lan, và chúng ta đều biết rằng có thể cấm rượu bằng cách tác động đạo đức đến quần chúng. Thế nhưng ở đất nước chúng ta, cái giai cấp lẽ ra có thể tạo ra sức ảnh hưởng đó—Chính phủ, Sa hoàng và các quan chức của ngài—lại đi tiếp tay cho việc uống rượu. Bản thân họ cũng uống—họ luôn luôn cạn ly chúc sức khỏe ai đó: ‘Thưa các ngài, vì Trung đoàn!’ Các mục sư uống rượu, các giám mục cũng uống rượu—”
Lại một lần nữa, kẻ dẫn đường chạm vào đầu vị Sa hoàng trẻ tuổi, khiến ngài lại lịm đi. Lần này, ngài thấy mình đang ở trong một căn nhà tranh của nông dân. Người nông dân—một gã đàn ông trạc tuổi tứ tuần với khuôn mặt đỏ bừng và đôi mắt vằn máu—đang hung hăng đấm đá túi bụi vào mặt một lão già đang vô vọng tìm cách che đỡ những cú đòn. Gã nông dân trẻ tuổi túm chặt lấy bộ râu của lão già và ghì chặt xuống.
“Đồ bất hiếu! Lại dám đánh cả cha ruột mình à—!”
“Tao mặc kệ, tao sẽ giết già này luôn! Cho tao đày sang Siberia đi, tao đéo sợ đứa nào hết!”
Mấy người phụ nữ hét hoảng. Mấy tên quan chức say mèm lao vào căn nhà tranh và tách hai cha con ra. Người cha bị gãy một bên tay trong khi bộ râu của gã con trai thì bị giật tung trụi lủi. Ngay ngoài ngưỡng cửa, một ả con gái say xỉn đang buông lời gạ gẫm lẳng lơ thô bỉ với một lão nông già nua ngập ngụa trong hơi men.
“Bọn chúng chẳng khác nào loài thú vật!” vị Sa hoàng trẻ tuổi thốt lên.
Thêm một cái chạm tay nữa từ người dẫn đường và vị Sa hoàng trẻ tuổi tỉnh dậy ở một khung cảnh hoàn toàn mới. Đó là văn phòng của quan tòa hòa giải. Một gã đàn ông béo ú, hói đầu, cằm ngấn mỡ và đeo dây xích quanh cổ vừa đứng phắt dậy khỏi ghế, lớn tiếng đọc bản án trong khi một đám đông nông dân đang đứng sau hàng rách song sắt. Trong đám đông có một người phụ nữ rách rưới không chịu đứng lên. Tên lính canh liền hất hàm đẩy cô ta một cái.
“Ngủ gật à! Tao bảo đứng dậy cơ mà!” Người phụ nữ lật đật đứng dậy.
“Chiếu theo sắc lệnh của Hoàng thượng bệ hạ—” vị quan tòa bắt đầu đọc bản án. Vụ án liên quan chính đến người phụ nữ đó. Cô ta đã tiện tay lấy đi nửa bó yến mạch khi đi ngang qua sân đập lúa của một điền chủ. Quan tòa hòa giải tuyên án cô ta hai tháng tù giam. Tên điền chủ mất trộm yến mạch có mặt trong số khán giả đến xem tòa xử. Khi vị quan tòa tuyên bố hoãn phiên tòa, điền chủ liền tiến lại gần, bắt tay và hai người đứng trò chuyện rôm rả. Vụ án tiếp theo là về một chiếc ấm Xô-ma bị đánh cắp. Rồi đến một vụ xét xử về việc đốn trộm gỗ gây tổn hại cho điền chủ. Một vài người nông dân đang bị đem ra xét xử vì tội hành hung cảnh sát trưởng khu vực.
Khi vị Sa hoàng trẻ tuổi một lần nữa mất ý thức và tỉnh lại, ngài thấy mình đang đứng giữa một ngôi làng, nơi ngài tận mắt chứng kiến những đứa trẻ đói lả, rét mướt cùng người vợ của gã nông dân từng hành hung cảnh sát trưởng đã kiệt quệ sức lực vì lao động quá tải.
Rồi một khung cảnh mới hiện ra. Ở Siberia, một kẻ lang thang đang bị trừng phạt bằng những nhát roi, hậu quả trực tiếp từ sắc lệnh do Bộ trưởng Bộ Tư pháp ban hành. Lại một lần nữa chìm vào vô thức, và một cảnh tượng khác. Gia đình của một thợ sửa đồng hồ người Do Thái bị tống cổ ra đường vì quá nghèo đói. Những đứa trẻ đang khóc lóc thảm thiết, còn gã thợ Do Thái tên là Isaaks thì vô cùng suy sụp, đau khổ. Cuối cùng họ đạt được thỏa thuận, và hắn được phép tiếp tục ở lại căn phòng trọ.
Đội trưởng cảnh sát nhận hối lộ. Thống đốc tỉnh cũng bí mật nhận hối lộ. Thuế má đang được ráo riết thu hồi. Ngay trong làng, trong khi một con bò bị đem ra bán đấu giá để nộp thuế, thì thanh tra cảnh sát lại đang nhận hối lộ từ một chủ xí nghiệp, nhờ vậy mà gã chủ xí nghiệp này trốn thuế trót lọt. Và lại là cảnh tòa án làng, và một bản án được đem ra thi hành—những trận đòn roi!
“Ilia Vasilievich, ngài có thể tha cho tôi trận đòn đó được không?”
“Không.”
Người nông dân òa khóc nức nở. “Thôi thì đành vậy, Chúa xưa kia cũng từng chịu khổ hình, và Ngài cũng dạy chúng ta phải biết chịu đựng đau khổ mà.”
Rồi những cảnh tượng khác tiếp nối. Phái Stundist—một giáo phái—bị đàn áp và giải tán; giới tu sĩ từ chối cử hành lễ cưới, rồi từ chối cả việc chôn cất một tín đồ Kháng Cách. Những mệnh lệnh được ban hành liên quan đến việc điều phối các chuyến tàu hỏa của hoàng gia. Binh lính bị bắt phải ngồi dầm mình trong bùn đất—lạnh lẽo, đói khát và chửi rủa thề thốt. Các sắc lệnh được ban hành liên quan đến các cơ sở giáo dục thuộc Bộ phận của Hoàng hậu Maria. Tệ nạn tham hũng hoành hành khắp nơi trong các trại trẻ mồ ci. Một tượng đài không xứng đáng được dựng lên. Thói trộm cắp lan tràn trong giới giáo sĩ. Việc tăng cường lực lượng cảnh sát chính trị. Một người phụ nữ đang bị lục soát khám xét. Nhà tù giam giữ những phạm nhân bị kết án lưu đày. Một kẻ đang bị treo cổ vì tội sát hại một nhân viên cửa hàng.
Rồi đến hậu quả của kỷ luật quân đội: binh lính mặc quân phục nhưng lại chế giễu chính bộ quân phục ấy. Một trại người Digan. Con trai của một triệu phú được miễn nghĩa vụ quân sự, trong khi người trụ cột duy nhất của một gia đình đông con lại bị cưỡng ép phải tòng quân. Trường đại học: một giảng viên được miễn nghĩa vụ quân sự, trong khi những nhạc sĩ tài năng nhất lại bị bắt ép phải đi lính phục vụ. Binh lính và thói trác táng truỵ lạc của họ—cùng sự lây lan của bệnh dịch.
Sau đó là một người lính có hành vi mưu toan đào ngũ. Anh ta đang bị đưa ra xét xử. Một người khác cũng đang hầu tòa vì tội dám đánh một sĩ quan đã lăng mạ mẹ mình. Anh ta bị kết án tử hình. Lại có những người khác bị xét xử vì tội từ chối nổ súng. Tên lính đào ngũ bị tống giáp vào tiểu đoàn kỷ luật và bị đánh roi cho đến chết. Một kẻ khác, hoàn toàn vô tội, bị đòn roi và những vết thương bị xát muối cho đến chết. Một trong những sĩ quan cấp cao thì biển thủ tiền của binh lính. Chẳng có gì ngoài nạn say xỉn, trác táng, cờ bạc và sự kiêu ngạo từ phía nhà chức trách.
Tình trạng chung của người dân ra sao: lũ trẻ đói kém còi cọc, suy dinh dưỡng; những ngôi nhà lúc nào cũng lúc nhúc rệp bọ; một vòng luẩn quẩn tẻ nhạt của sự lao động, sự phục tùng và nỗi buồn tủi. Mặt khác: các bộ trưởng, các thống đốc tỉnh, những kẻ tham lam, đầy tham vọng, kiêu ngạo và luôn tìm cách gieo rắc sự sợ hãi.
“Nhưng những con người có trái tim nhân hậu đang ở đâu?”
“Ta sẽ cho ngươi thấy họ ở đâu.”
Kia là buồng giam biệt lập của một người phụ nữ tại Schlusselburg. Cô ấy đang phát điên. Kia là một người phụ nữ khác—một thiếu nữ—ốm yếu, bị lính tìếp cận hãm hiếp. Một người đàn ông bị lưu đày, đơn độc, cay đắng, nửa sống nửa chết. Nhà tù dành cho các tù nhân khổ sai, và những người phụ nữ bị đánh roi. Bọn chúng rất nhiều.
Hàng chục ngàn con người ưu tú nhất. Kẻ bị tống giam trong ngục tối, người bị hủy hoại bởi nền giáo dục sai lầm, bởi những ham muốn viển vông muốn nhào nặn họ theo ý muốn của chúng ta. Nhưng khi không thành công trong việc này, thì bất kể điều gì vốn có thể xảy ra cũng đều bị tàn phá, bởi vì người ta đã tước đi mọi khả năng phát triển của nó. Cứ như thể chúng ta đang cố gắng biến cây kiều mạch thành những mầm bắp bằng cách bẻ toạc các bông lúa vậy. Người ta có thể làm hỏng hạt ngô, nhưng chẳng bao giờ có thể biến nó thành cây kiều mạch được. Cả tuổi trẻ của thế hệ nhân loại, toàn bộ thế hệ trẻ, đang bị hủy hoại như thế đấy.
Nhưng khốn thay cho những kẻ hủy diệt một trong số những đứa trẻ bé bỏng ấy, khốn thay cho các ngươi nếu hủy diệt dù chỉ một người trong số chúng. Tuy nhiên, vắt trên linh hồn các ngươi lại là cả một vạn kẻ, những người đã bị hủy hoại nhân danh các ngươi, tất cả những ai nằm dưới quyền lực của các ngươi.
“Nhưng ta có thể làm gì đây?” vị Sa hoàng kêu lên trong tuyệt vọng. “Ta không hề muốn tra tấn, không muốn đánh roi, không muốn hủy hoại, không muốn giết hại bất cứ ai! Ta chỉ muốn sự an lạc cho tất cả mọi người. Giống như ta khao khát hạnh phúc cho chính mình, ta cũng muốn thế giới này được hạnh phúc nhường ấy. Có phải ta thực sự phải chịu trách nhiệm cho mọi việc được làm nhân danh ta không? Ta có thể làm gì? Ta phải làm gì để rũ bỏ một trách nhiệm nặng nề như thế? Ta có thể làm gì? Ta không thừa nhận trách nhiệm về tất cả những điều này thuộc về mình. Nếu ta cảm thấy bản thân mình có trách nhiệm dù chỉ một phần trăm trong số đó, ta đã tự sát ngay tại chỗ rồi. Sống sao nổi nếu điều đó là sự thật. Nhưng làm thế nào để ta có thể chấm dứt tất cả cái ác này đây? Nó gắn liền với sự tồn tại của chính Nhà nước. Ta là người đứng đầu Nhà nước! Ta phải làm gì đây? Tự sát ư? Hay thoái vị? Nhưng làm thế có nghĩa là chối bỏ bổn phận của mình. Ôi Chúa ơi, ôi Chúa ơi, Chúa ơi, xin hãy giúp con!” Ngài òa khóc nức nở và bừng tỉnh giấc.
“Thật mừng vì đó chỉ là một giấc mơ,” đó là ý nghĩ đầu tiên của ngài. Nhưng khi ngài bắt đầu hồi tưởng lại những gì mình đã thấy trong giấc mơ, và đem so sánh nó với thực tế, ngài nhận ra rằng vấn đề được đặt ra cho ngài trong giấc mơ vẫn giữ nguyên tầm quan trọng và sự bế tắc ngay cả khi ngài đã tỉnh giấc. Lần đầu tiên, vị Sa hoàng trẻ tuổi nhận thức được trách nhiệm nặng nề đang đè nặng lên vai mình, và ngài cảm thấy vô cùng kinh hãi. Tâm trí ngài không còn hướng về người vợ trẻ và niềm hạnh phúc mà ngài từng mong chờ cho buổi tối hôm đó nữa, mà đã tập trung hoàn toàn vào câu hỏi không có lời đáp đang lơ lửng trên đầu: “Phải làm gì đây?”
Trong trạng thái vô cùng kích động, ngài đứng dậy và bước sang căn phòng bên cạnh. Một lão đại thần, một cộng sự kiêm người bạn của cha ngài, đang đứng đó giữa phòng trò chuyện với Hoàng hậu trẻ, người đang trên đường đến tìm chồng. Vị Sa hoàng trẻ tuổi bước lại gần họ, và hướng câu chuyện chủ yếu vào vị lão đại thần, kể cho ông nghe những gì ngài đã thấy trong giấc mơ và những mối hoài nghi mà giấc mơ ấy đã để lại trong tâm trí ngài.
“Đó là một ý tưởng cao cả. Nó chứng tỏ sự cao thượng hiếm có trong tâm hồn bệ hạ,” lão già nói. “Nhưng xin ngài thứ lỗi cho thần được nói thẳng thừng—ngài quá nhân hậu để làm một vị hoàng đế, và ngài đã phóng đại trách nhiệm của mình lên rồi. Thứ nhất, tình hình thực tế không phải như những gì bệ hạ tưởng tượng đâu. Nhân dân không hề nghèo khó. Họ rất sung túc. Những kẻ nghèo khổ là do lỗi của chính họ mà ra. Chỉ có những kẻ có tội mới bị trừng phạt, và nếu đôi khi có xảy ra một sai lầm không thể tránh khỏi nào đó, thì nó cũng giống như một cú sét đánh—một tai nạn, hoặc đó là ý muốn của Chúa. Ngài chỉ có duy nhất một trách nhiệm: hoàn thành sứ mệnh của mình một cách dũng cảm và duy trì quyền lực đã được ban phác cho ngài. Ngài muốn những điều tốt đẹp nhất cho thần dân của mình và Chúa nhìn thấy điều đó. Còn về những lỗi lầm mà ngài đã vô tình phạm phải, ngài có thể cầu xin sự tha thứ, và Chúa sẽ dẫn dắt cũng như ân xá cho ngài. Huống chi ngài chưa từng làm điều gì đòi hỏi phải được tha thứ, và xưa nay chưa từng có và sẽ không bao giờ có những con người sở hữu những phẩm chất phi thường như ngài và tiên vương. Do đó, tất cả những gì chúng tôi khẩn cầu ngài làm là hãy sống, và đền đáp lòng tận tụy cùng tình yêu vô bờ bến của chúng tôi bằng ân sủng của ngài, và mọi người, ngoại trừ những kẻ vô lại không xứng đáng hưởng hạnh phúc, sẽ đều được hạnh phúc.”
“Nàng nghĩ sao về điều đó?” vị Sa hoàng trẻ tuổi quay sang hỏi vợ.
“Em có một ý kiến khác,” người phụ nữ trẻ thông minh, lớn lên ở một đất nước tự do, cất lời. “Em rất mừng vì anh đã có giấc mơ đó, và em đồng ý với anh rằng có những trách nhiệm vô cùng nặng nề đang đè nặng lên vai anh. Em đã từng nhiều lần suy nghĩ về điều đó với mối bận tâm lớn, và em nghĩ có một phương cách đơn giản để rũ bỏ một phần trách nhiệm mà anh không thể gánh vác nổi, nếu không muốn nói là tất cả. Một phần lớn quyền lực quá sức nặng nề đối với anh, anh nên phân chia lại cho nhân dân, cho những đại biểu của họ, và chỉ giữ lại cho mình quyền kiểm soát tối cao, nghĩa là quyền định hướng chung đối với các công việc của Nhà nước.”
Hoàng hậu vừa dứt lời trình bày quan điểm của mình, vị lão đại thần liền hăng hái bác bỏ các lập luận của bà, và họ bắt đầu một cuộc tranh luận lịch sự nhưng vô cùng gay gắt.
Trong chốc lát, vị Sa hoàng trẻ tuổi dõi theo các lập luận của họ, nhưng chẳng mấy chốc ngài ngẩn ngơ không còn nghe thấy họ nói gì nữa, mà chỉ lắng nghe tiếng nói của kẻ từng là người dẫn đường cho ngài trong giấc mơ, và giờ đây đang cất lên thành lời rõ mồn một trong lồng ngực ngài.
“Ngài không chỉ là một vị Sa hoàng,” giọng nói vang lên, “mà còn hơn thế nữa. Ngài là một con người, kẻ chỉ mới hôm qua bước chân vào thế giới này và rất có thể ngày mai sẽ rời khỏi nó. Ngoài các bổn phận của một vị Sa hoàng mà lão già kia đang nói đến, ngài còn có những bổn phận bức thiết hơn không thể xem nhẹ bằng bất cứ giá nào; những bổn phận của con người, chứ không phải bổn phận của một vị Sa hoàng đối với thần dân của mình vốn chỉ là những thứ ngẫu nhiên, mà là một bổn phận vĩnh cửu, bổn phận của một con người trong mối quan hệ với Chúa, bổn phận đối với chính linh hồn mình là phải cứu rỗi nó, và đồng thời, phụng sự Chúa trong việc thiết lập vương quốc của Ngài trên cõi đời này. Ngài không được phép để cho hành động của mình bị chi phối bởi những gì đã qua hay những gì sẽ tới, mà chỉ bởi những gì thuộc về bổn phận mà chính ngài phải làm.”
Ngài mở mắt—người vợ đang đánh thức ngài dậy. Vị Sa hoàng trẻ tuổi đã chọn con đường nào trong ba con đường ấy, năm mươi năm sau sẽ có câu trả lời.