Phiếu Giả Và Những Truyện Khác

Lượt đọc: 164 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Phần Thứ Nhất

❊ ❊ ❊

Fedor Mihailovich Smokovnikov, chánh án tòa thuế vụ địa phương—một con người nổi tiếng liêm khiết đến mức cực đoan và lấy làm tự hào về điều đó, một kẻ theo phái Tự do với thái độ u ám, một người theo chủ nghĩa tự do tư tưởng, đồng thời là kẻ thù của mọi biểu hiện tín ngưỡng mà hắn cho là tàn dư của sự mê tín—trở về nhà sau giờ làm việc với tâm trạng vô cùng bực bội. Thống đốc tỉnh vừa gửi cho hắn một công văn ngu ngốc đến kỳ lạ, suýt chút nữa ngầm ám chỉ rằng các giao dịch của hắn không hề trong sạch.

Cảm thấy cay đắng, Fedor Mihailovich liền viết ngay một bức thư đáp trả sắc bén. Nhưng khi bước chân về nhà, mọi thứ dường như đều chống lại ý muốn của hắn.

Lúc đó là năm giờ kém năm, hắn mong bữa tối sẽ được dọn ra ngay, nhưng lại được thông báo rằng mọi thứ chưa sẵn sàng. Hắn đập mạnh cửa rồi bước thẳng vào phòng làm việc. Có tiếng gõ cửa. “Lại tên quái quỷ nào đây?”—hắn nghĩ bụng, rồi quát lên: “Ai đấy?”

Cánh cửa mở ra và một thiếu niên mười lăm tuổi bước vào; đó là con trai của Fedor Mihailovich, hiện đang học lớp năm ở trường trung học địa phương.

“Mày muốn gì?”

“Thưa bố, hôm nay là mùng một đầu tháng ạ.”

“Ừ! Mày muốn lấy tiền tiêu vặt chứ gì?”

Theo thỏa thuận, người cha sẽ phải cấp cho con trai ba rúp tiền tiêu vặt mỗi tháng. Fedor Mihailovich cau mày, thọc tay vào ví lấy ra một tờ cu-pông trị giá hai rúp rưỡi kốp-kých kẹp giữa những tờ tiền giấy, rồi rút thêm năm mươi kốp-kých bạc từ đống tiền lẻ trong ví bù vào. Cậu con trai đứng lặng, không đưa tay nhận số tiền bố chìa ra.

“Thưa bố, xin bố cho con ứng trước thêm một ít nữa ạ.”

“Cái gì?”

“Con thực sự không muốn mở lời xin xỏ đâu ạ, nhưng con vừa vay tạm một người bạn số tiền nhỏ, và đã lấy danh dự ra hứa sẽ trả đúng hẹn. Danh dự đối với con rất quan trọng, đó là lý do con cần thêm ba rúp nữa. Con không thích làm phiền bố chút nào; nhưng xin bố, hãy cho con thêm ba rúp nữa đi ạ.”

“Ta đã bảo mày rằng—”

“Con biết ạ, thưa bố, nhưng xin bố cho con lần này thôi.”

“Mày có khoản tiền tiêu vặt ba rúp và phải biết hài lòng với điều đó. Bằng tuổi mày, đến năm mươi kốp-kých tao còn chẳng có.”

“Nhưng các bạn của con bây giờ đứa nào cũng có nhiều hơn thế. Petrop và Ivanitsky được hẳn năm mươi rúp một tháng cơ ạ.”

“Và tao nói cho mày biết, nếu mày cứ cư xử giống như chúng nó, mày sẽ trở thành một tên vô lại. Nhớ lấy đấy!”

“Bố cứ nói thế làm gì ạ? Bố chẳng bao giờ hiểu được hoàn cảnh của con cả. Con sẽ bị mang nhục mất nếu không trả được nợ. Bố đứng ở vị trí của con thì nói thế nào mà chẳng được.”

“Cút đi, cái đồ ngốc này! Cút ngay!”

Fedor Mihailovich vùng đứng dậy, lao bổ vào con trai. “Tao bảo mày cút!”—hắn thét lên.—“Tất cả lũ chúng mày đều đáng được ăn đòn nên thân!”

Cậu con trai vừa sợ hãi vừa căm phẫn. Sự căm phẫn thậm chí còn lớn hơn cả nỗi sợ. Cúi gằm mặt, cậu quay ngoắt lại chạy ra cửa. Fedor Mihailovich vốn không định đánh con, nhưng hắn đang cần chỗ trút giận nên cứ tiếp tục la hét và chửi rủa cho đến khi cánh cửa khép lại.

Khi người hầu gái bước vào thông báo bữa tối đã dọn xong, Fedor Mihailovich mới đứng lên.

“Cuối cùng thì cũng xong!”—hắn lầm bầm.—“Ta hết cảm giác đói rồi.”

Hắn bước vào phòng ăn với nét mặt u ám. Ngồi vào bàn, vợ hắn có cất lời vài câu, nhưng hắn đáp lại cộc lốc và giận dữ đến mức bà đành im bặt, chẳng dám nói thêm gì nữa. Cậu con trai cũng cắm cúi nhìn vào đĩa, lặng thím suốt cả buổi. Cả ba người cứ thế lầm lũi nuốt xong bữa tối, rồi đứng dậy tản đi mà không nói với nhau nửa lời.

Ăn xong, cậu con trai về phòng, lấy tờ cu-pông cùng số tiền lẻ từ trong túi ra, ném phịch lên bàn. Sau đó, cậu cởi bộ đồng phục học sinh ra và mặc chiếc áo khoác ngắn vào.

Cậu ngồi xuống bàn học, bắt đầu ôn ngữ pháp tiếng La-tinh từ một cuốn sách đã quăn mép rách rưới. Được một lúc, cậu đứng dậy, đóng sập cửa lại rồi cài then cất tiền vào ngăn kéo, rút ra vài tờ giấy cuốn thuốc lá, cuộn lại một điếu, nhồi bông gòn vào trong và châm lửa hút.

Cậu mất ngót nghét hai tiếng đồng hồ cắm cúi bên sách ngữ pháp và vở viết mà chẳng hiểu nổi một chữ trước mắt; rồi cậu đứng dậy, bắt đầu đi lại nện gót thình thịch quanh phòng, cố nhớ lại tất cả những gì bố đã nói với mình. Mọi lời chửi rủa trút xuống đầu cậu, và tồi tệ nhất là khuôn mặt giận dữ của người cha, vẫn hiện rõ mồn một trong trí nhớ như thể cậu đang tận mắt thấy và tận tai nghe lại từ đầu. “Đồ ngốc! Mày đáng bị ăn đòn nên thân!” Và càng nghĩ, cậu lại càng thấy sôi máu. Cậu cũng nhớ lại câu nói của bố: “Ta thừa biết rồi mày sẽ biến thành một tên vô lại. Tao lạ gì loại mày. Cứ tiếp tục thế này thì thể nào mày cũng thành quân lừa đảo cho mà xem.” Chắc chắn là ông đã quên mất cảm giác của chính mình hồi trẻ rồi! “Không biết mình đã phạm tội tội gì nhỉ? Mình chỉ muốn đi xem kịch, không có tiền nên mới vay tạm của Petia Grouchetsky thôi mà. Chẳng lẽ thế là tồi tệ lắm sao? Người cha khác sẽ phải thương xót cho con cái; sẽ hỏi han mọi chuyện xảy ra thế nào; đằng này ông chỉ nhăm nhăm chửi rủa. Ông chẳng bao giờ nghĩ đến ai ngoài bản thân mình. Cứ hễ lúc nào không mua được thứ mình muốn là lại chuyện khác ngay! Khi ấy là cả nhà bị ông làm cho náo loạn lên vì những tiếng gò hét. Còn mình—mình là một tên vô lại, một kẻ lừa đảo, ông bảo thế đấy. Không, mình chẳng yêu gì ông ấy dẫu ông là bố mình. Có thể thế là sai quấy, nhưng thực lòng mình căm ghét ông ấy.”

Có tiếng gõ cửa. Người đầy tớ mang vào một bức thư—một lời nhắn từ người bạn.

“Người ta đang đợi câu trả lời ạ,”—người hầu nói.

Bức thư viết thế này: “Tôi đòi anh lần này là lần thứ ba để trả lại sáu rúp anh đã vay; anh đang cố tránh mặt tôi. Cách cư xử đó không xứng mặt một người đàng hoàng. Làm ơn gửi số tiền đó qua người đưa thư hộ tôi nhé? Bản thân tôi cũng đang kẹt cứng trong một tình huống khủng khiếp đây. Anh không thể kiếm đâu ra tiền để trả sao?—Thân ái, khinh bỉ hay yêu mến tùy thuộc vào việc anh có gửi tiền hay không, Grouchetsky.”

“Lại thế nữa chứ! Thật là một tên ích kỷ đê tiện! Không thể đợi thêm một chút được sao? Mình phải thử lại lần nữa xem sao.”

Mitia chạy sang phòng mẹ. Đây là niềm hy vọng cuối cùng của cậu. Mẹ rất nhân hậu và hầu như chẳng bao giờ từ chối cậu điều gì. Chắc hẳn lần này bà cũng sẽ giúp cậu vượt qua cơn hoạn nạn, nhưng khổ nỗi bà đang vô cùng lo lắng: đứa con út là Petia, mới hai tuổi, đang bị ốm nặng. Bà đâm nổi giận với Mitia vì tội xông vào phòng trẻ quá ồn ào, và từ chối phắt gần như không thèm nghe cậu giãi bày. Mitia lầm bầm vài câu trong miệng rồi quay lưng bước đi. Người mẹ chợt thấy chạnh lòng thương con. “Đợi đã, Mitia,”—bà gọi giật lại.—“Mẹ không có sẵn số tiền con cần lúc này, nhưng ngày mai mẹ sẽ lo cho con.”

Nhưng Mitia lúc ấy đang cơn lôi đình với bố.

“Đợi đến ngày mai thì còn tích sự gì nữa khi con cần tiền ngay hôm nay? Con đi tìm bạn đây. Con chỉ muốn nói thế thôi.”

Cậu bước ra, sập mạnh cửa lại. . .

“Chẳng còn cách nào khác. Ông ấy sẽ chỉ cho mình cách đem cầm chiếc đồng hồ này,”—cậu thầm nghĩ, chạm tay vào chiếc đồng hồ trong túi áo.

Mitia quay về phòng, lấy tờ cu-pông cùng chiếc đồng hồ trong ngăn kéo ra, mặc áo khoác vào và đến nhà Mahin.

II

MAHIN là bạn học cùng trường với Mitia, lớn tuổi hơn, đã là một thanh niên trưởng thành để ria mép. Hắn cờ bạc, có nhiều mối quan hệ với phụ nữ và lúc nào cũng sẵn tiền mặt trong túi. Hắn sống cùng người dì. Mitia thừa hiểu Mahin không phải là một kẻ đàng hoàng, nhưng cứ hễ ở cạnh hắn là cậu lại không tài nào cưỡng lại được những gì hắn muốn. Mahin có nhà lúc Mitia ghé qua và đang chuẩn bị đi xem kịch. Căn phòng bừa bãi của hắn sực nức mùi xà phòng thơm và nước hoa eau-de-Cologne.

“Tệ thật đấy, anh bạn,”—Mahin nói khi Mitia kể lể về những rắc rối của mình, chìa ra tờ cu-pông cùng năm mươi kốp-kých và bảo rằng mình còn thiếu chín rúp nữa.—“Tất nhiên chúng ta có thể mang đồng hồ của anh đi hiệu cầm đồ. Nhưng làm thế này còn hay hơn nhiều.” Và Mahin nháy mắt một cái.

“Là thế nào?”

“Đơn giản lắm.” Mahin cầm tờ cu-pông lên tay. “Thêm số MỘT vào trước số 2.50, thế là thành 12.50 thôi.”

“Nhưng làm gì có loại cu-pông nào như thế?”

“Ơ hay, đương nhiên là có chứ; những tờ giấy bạc một nghìn rúp đều có cu-pông trị giá 12.50. Tôi đã từng đổi một tờ y như thế rồi.”

“Thật á?”

“Thế nào, đồng ý hay không?”—Mahin hỏi, vừa cầm bút vừa dùng các ngón tay bàn tay trái miết phẳng tờ cu-pông.

“Nhưng làm thế là sai trái.”

“Vớ vẩn!”

“Vớ vẩn thật đấy,”—Mitia nghĩ bụng, và những lời cay nghiệt của bố lại hiện về trong tâm trí cậu. “Đồ vô lại! Đằng nào ông cũng gọi mình là thế rồi, thà cứ làm một tên vô lại cho xong.” Cậu nhìn vào mặt Mahin. Mahin nhìn lại cậu, mỉm cười vô cùng điềm nhiên.

“Thế nào?”—hắn hỏi.

“Được thôi. Tôi mặc xác.”

Mahin cẩn thận viết thêm chữ số một vào trước số 2.50.

“Bây giờ chúng ta sang cửa hàng ở bên kia đường đi; họ bán đồ nhiếp ảnh ở đó. Tôi đang định mua một chiếc khung ảnh—cho cô tiểu thư này đây.” Hắn lôi từ trong túi ra bức ảnh chụp một cô gái trẻ có đôi mắt to, mái tóc suối bồng bềnh và bộ ngực phát triển vượt mức bình thường.

“Cô ấy ngọt ngào lắm phải không? Hả?”

“Ừ, đúng vậy. . . dĩ nhiên rồi . . .”

“Thấy chưa.—Nhưng chúng ta đi thôi.”

Mahin mặc áo khoác vào, rồi hai người rời khỏi nhà.

III

HAI cậu thiếu niên bấm chuông cửa rồi bước vào một cửa hàng vắng khách, nơi có những chiếc kệ chạy dọc theo các bức tường bày thiết bị nhiếp ảnh, cùng với những tủ kính đặt trên quầy. Một người phụ nữ bình dân, khuôn mặt hiền hậu, từ cửa trong bước ra và cất tiếng hỏi từ sau quầy xem hai người muốn mua gì.

“Làm ơn cho tôi xin một chiếc khung ảnh đẹp nhé, thưa bà.”

“Cỡ giá bao nhiêu?”—người phụ nữ hỏi; bà đang đeo găng tay len hở ngón trên những ngón tay sưng phồng, nhanh nhẹn cầm những chiếc khung ảnh đủ hình thù lên xem.

“Loại này giá năm mươi kốp-kých một chiếc; còn loại này đắt hơn một chút. Có cái này khá đẹp, kiểu dáng hoàn toàn mới đấy ạ; một rúp hai mươi kốp-kých.”

“Được rồi, tôi lấy cái này. Nhưng bà bớt đi một chút được không? Coi như đúng một rúp đi.”

“Cửa hàng chúng tôi không bán mặc cả,”—chủ tiệm đáp với vẻ đầy đường bệ.

“Thôi được, tôi lấy vậy,”—Mahin nói, rồi đặt tờ cu-pông lên quầy.—“Gói khung ảnh lại và thối lại tiền cho tôi nhé. Nhưng làm ơn nhanh lên. Chúng tôi phải đi xem kịch, muộn giờ mất rồi.”

“Các cậu còn khối thời gian cơ mà,”—chủ tiệm nói, nheo mắt soi xét tờ cu-pông thật kỹ vì thị lực kém.

“Bức ảnh trông sẽ tuyệt lắm nếu đặt trong chiếc khung này đấy, anh thấy sao?”—Mahin quay sang nói với Mitia.

“Các cậu không có tiền lẻ à?”—bà chủ tiệm hỏi.

“Tiếc quá, tôi không có. Bố tôi đưa cho tôi tờ này, nên tôi đành phải mang đi đổi.”

“Nhưng chắc chắn là các cậu phải có một rúp hai mươi chứ?”

“Tôi chỉ có vỏn vẹn năm mươi kốp-kých tiền mặt thôi. Nhưng bà sợ gì chứ? Chắc bà không nghĩ là chúng tôi muốn lừa đảo rồi đưa tiền giả cho bà đấy chứ?”

“Ối, không đâu; tôi có ý gì đâu nào.”

“Thế thì tốt nhất bà trả lại cho chúng tôi đi. Chúng tôi mang đi nơi khác đổi vậy.”

“Tôi phải thối lại các cậu bao nhiêu nhỉ? Mười một rúp mấy ấy nhỉ.”

Bà tính nhẩm trên mặt quầy, mở ngăn kéo, lấy ra một tờ giấy bạc mười rúp, lục tìm tiền lẻ rồi đặt thêm sáu đồng xu loại hai mươi kốp-kých và hai đồng xu năm kốp-kých.

“Làm ơn gói hộ tôi chiếc khung ảnh nhé,”—Mahin thong thả gom số tiền lại nói.

“Vâng, thưa cậu.” Bà gói chiếc khung lại và buộc dây cẩn thận.

Mitia chỉ thực sự thở phào nhẹ nhõm khi tiếng chuông cửa reo lên sau lưng và hai người đã ra hẳn ngoài đường phố.

“Mười rúp của anh đây, đưa lại đây phần còn lại nào. Tôi sẽ trả lại cho anh sau.”

Mahin chuồn thẳng đến nhà hát, còn Mitia ghé qua nhà Grouchetsky để trả số tiền đã vay.

IV

MỘT tiếng đồng hồ sau khi hai đứa trẻ đi khỏi, Eugene Mihailovich, chủ cửa hàng, trở về nhà và bắt đầu đếm tiền thu trong ngày.

“Ôi cái đồ vụng về ngốc nghếch này! Đúng là một con đần!”—hắn quát lên với vợ sau khi nhìn thấy tờ cu-pông và phát hiện ra vết tẩy xóa làm giả.

“Nhưng em vẫn thường thấy anh nhận cu-pông để thanh toán, và chính xác là loại mười hai rúp cơ mà,”—vợ hắn cãi lại, vô cùng tủi hổ, đau đớn và suýt bật khóc.—“Em thật sự không biết làm sao chúng nó lại qua mặt được em,”—bà nói tiếp.—“Chúng là học sinh mặc đồng phục hẳn hoi. Một đứa trong số chúng trông khá khôi ngô, ra dáng con nhà danh giá lắm.”

“Một đứa ngốc ra dáng con nhà danh giá, cô thì có!” Người chồng tiếp tục chì chiết vợ trong lúc đếm tiền. . . “Khi tôi nhận cu-pông, tôi đều xem kỹ những gì được viết trên đó. Còn cô chắc chỉ mải ngắm mấy gương mặt búng ra sữa của lũ ranh con thôi. Tốt nhất là lo mà cư xử cho đúng tuổi đi.”

Người vợ không thể chịu đựng thêm được nữa, cơn thịnh nộ bùng lên.

“Đàn ông các anh đúng là một giuộc! Chỉ giỏi đổ lỗi cho người xung quanh. Thế còn lúc chính anh thua cờ bạc tới năm mươi tư rúp thì sao—chuyện đó trong mắt anh chắc chẳng có gì to tát nhỉ.”

“Đấy là chuyện khác.”

“Tôi chẳng muốn nói chuyện với anh nữa,”—vợ hắn nói rồi bỏ về phòng mình. Ở đó, bà bắt đầu nhớ lại việc gia đình từng phản đối cuộc hôn nhân này vì cho rằng người chồng hiện tại thấp kém hơn mình về địa vị xã hội, thế mà chính bà đã khăng khăng đòi lấy cho bằng được. Rồi bà lại nghĩ đến đứa con đã mất và sự lãnh cảm của chồng trước nỗi đau ấy. Khoảnh khắc đó, bà căm ghét hắn đến mức chỉ mong hắn chết quách đi cho rồi. Tuy nhiên, ý nghĩ đó khiến bà hoảng sợ, bà vội vàng thay quần áo rồi rời khỏi nhà. Khi người chồng từ cửa hàng bước vào khu buồng phía trong căn hộ, bà đã đi rồi. Không thèm đợi hắn, bà đã diện đồ chỉnh tề và đi đến nhà bạn—một giáo viên dạy tiếng Pháp ở trường, người gốc Ba Lan đã nhập tịch Nga, cùng vợ của ông ta—họ đã mời vợ chồng bà đến dự buổi họp mặt tối hôm đó.

V

NHỮNG vị khách dự tiệc được mời dùng trà và bánh ngọt, sau đó quây quần bên các bàn để chơi bài brít (whist).

Bạn chơi cùng bàn với vợ Eugene Mihailovich là chủ nhà, một vị sĩ quan, và một bà góa già lú lẫn đội tóc giả chuyên mở cửa hàng bán nhạc cụ; bà rất thích chơi bài và chơi cực kỳ cừ khôi. Nhưng ngạc nhiên thay, vợ Eugene Mihailovich lại là người thắng cuộc liên miễn suốt cả buổi. Những quân bài đẹp cứ liên tục lọt vào tay bà. Ngay cạnh chỗ ngồi có bày một đĩa nho và lê, tâm trạng bà phấn chấn hơn bao giờ hết.

“Thế còn Eugene Mihailovich đâu? Sao mà đến muộn thế nhỉ?”—nữ chủ nhà đang chơi ở bàn khác cất tiếng hỏi.

“Chắc anh ấy bận giải quyết sổ sách rồi,”—vợ Eugene Mihailovich đáp.—“Anh ấy phải trả tiền cho thợ thuyền, rồi lo củi đóm nữa chứ.” Mối mâu thuẫn với chồng ban nãy lại trỗi dậy trong ký ức; bà cau mày, đôi bàn tay vẫn đeo chiếc găng hở ngón run lên vì căm hận hắn.

“Ối, anh ấy đến kìa.—Chúng tôi vừa nhắc đến anh xong,”—nữ chủ nhà nói với Eugene Mihailovich khi hắn vừa bước vào.—“Sao anh đến muộn thế?”

“Tôi bận chút việc,”—Eugene Mihailovich vui vẻ đáp, vừa xoa xoa hai bàn tay vào nhau. Và trước sự ngạc nhiên của vợ, hắn tiến lại gần bà rồi nói.—“Em biết không, anh vừa tống khứ được tờ cu-pông đi rồi đấy.”

“Không đời nào! Thật thế không anh?”

“Thật chứ, anh dùng nó để trả tiền mua xe củi của một bác nông dân rồi.”

Thế rồi Eugene Mihailovich hào hứng kể lại cho mọi người nghe với vẻ đầy phẫn nộ—còn vợ hắn thì chêm thêm thắt chi tiết—về việc bà nhà đã bị hai tên học sinh ranh ma lừa gạt ra sao.

“Thôi, giờ thì vào việc nào,”—hắn nói, kéo ghế ngồi vào một bàn chơi brít đến lượt mình và bắt đầu xào bài.

VI

THỰC TẾ là Eugene Mihailovich đã dùng tờ cu-pông đó để mua củi của bác nông dân Ivan Mironov, người đang ấp ủ dự định bắt đầu làm ăn với số vốn mười bảy rúp trong tay. Bác hy vọng qua mối làm ăn này sẽ kiếm thêm được tám rúp nữa, và với tổng số hai mươi lăm rúp gom được, bác định mua một con ngựa thật khỏe để cày bừa mùa xuân tới cũng như kéo xe chuyên chở, vì con ngựa già của bác nay đã sức cùng lực kiệt rồi.

Cách thức làm ăn của Ivan Mironov là mua một xưởng củi từ các kho hàng, chia nhỏ thành năm xe chở, rồi đánh xe đi khắp thị trấn bán mỗi xe với mức giá mà các cửa hàng tính cho một phần tư xưởng củi. Hôm đen đủi ấy, Ivan Mironov xuất phát từ rất sớm với nửa xe củi và đã bán sạch rất nhanh. Bác lại chất đầy thêm một xe nữa với hy vọng bán nốt, nhưng ngóng cổ mỏi mòn chẳng thấy bóng dáng khách hàng nào; chẳng ai thèm mua cả. Số bác xui xẻo hôm đó thế nào lại toàn đụng phải những người dân thị thành sành sỏi, những kẻ thừa hiểu mọi thủ đoạn bán củi của nhà nông nên chẳng chịu tin là bác thực sự chở củi từ vùng quê lên như lời quả quyết. Bác đói lả và thấy lạnh cóng trong chiếc áo khoác len rách rưới. Khi chiều xuống, nhiệt độ tụt gần xuống mức đóng băng; con ngựa tội nghiệp bị bóc lột đến cạn kiệt với hy vọng bán quái nó đi lò mổ dứt khoát không chịu bước thêm bước nào nữa. Thế là Ivan Mironov đành bấm bụng bán tống bán tháo chỗ củi chịu lỗ khi tình cờ gặp Eugene Mihailovich đang trên đường từ tiệm thuốc lá về nhà.

“Mua hộ cháu xe củi này đi ngài ơi. Cháu bán rẻ cho ngài đấy. Con ngựa già nhà cháu mệt lử cả rồi, chẳng lết đi đâu được nữa.”

“Anh ở đâu đến thế?”

“Dạ thưa ngài, cháu ở dưới quê lên. Củi này là củi nhà cháu đấy ạ. Đảm bảo với ngài củi khô ngon tuyệt.”

“Củi với chả kủi! Lạ gì cái thói của chúng mày. Nào, thế bán mấy?”

Ivan Mironov mở màn bằng một mức giá cao, nhưng nhanh chóng hạ xuống và chốt hạ bằng đúng số vốn gốc bỏ ra.

“Cháu bán rẻ cho ngài để lấy may đấy ạ.—Hơn nữa, nhà ngài lại gần đây nên cháu cũng đỡ vất vả,”—bác nói thêm.

Eugene Mihailovich không mặc cả nhiều. Hắn không tiếc nếu phải trả đắt hơn một chút, bởi hắn đang mừng thầm vì tống khứ được tờ cu-pông rắc rối đi. Vất vả lắm Ivan Mironov mới tự mình kéo càng xe lết được vào trong sân, rồi cặm cụi tự tay dỡ củi xếp gọn vào nhà kho mà không có ai phụ giúp. Người gác cổng đi vắng. Ban đầu Ivan Mironov hơi ngần ngại khi nhận tờ cu-pông, nhưng Eugene Mihailovich cứ khăng khăng nài ép, lại thêm vẻ ngoài bệ vệ quyền quý của hắn nên cuối cùng bác nông dân cũng đành gật đầu nhận.

Bác đi theo lối cầu thang phụ vào phòng người hầu, đứng trước góc phòng có treo bức thánh giá (ikon) làm dấu cầu nguyện, lau vội bộ râu đầy băng giá, vén tà áo khoác lên, thọc tay vào túi lấy ra chiếc ví da, rút từ trong ví ra tám rúp rưỡi kốp-kých tiền lẻ đưa lại cho Eugene Mihailovich. Cẩn thận gấp tờ cu-pông lại, bác nhét nó vào ví. Sau đó, theo đúng phép lịch sự, bác cảm ơn ngài chủ nhà tốt bụng, rồi dùng phần cán roi thay cho ngọn quất để quất liên hồi lên con ngựa gần như đông cứng mà bác đã định đoạt số phận cho nó vào lò mổ từ sớm, rồi lủi thủi đi thẳng vào quán rượu.

Đến nơi, Ivan Mironov gọi một ly rượu vodka và nước trà hết tám kốp-kých. Uống trà xong người ngấm ấm áp, tinh thần bác trở nên phấn chấn, rôm rả trò chuyện với một gã gác cổng đang ngồi cùng bàn. Chẳng mấy chốc bác đã cởi mở kể lề đủ thứ chuyện về gia cảnh của mình. Bác bảo mình ở làng Vassilievsky, cách thị trấn mười hai dặm, và rằng bác đã được chia phần đất canh tác riêng vì muốn ở riêng khỏi cha và các anh em; bác đã có vợ và hai con; đứa con trai lớn đang đi học và chưa giúp gì được cho việc đồng áng. Bác cũng kể mình đang ở trọ và dự định ngày mai sẽ ra chợ ngựa xem để chọn mua một con thật tốt. Bác khoe hiện mình đang có ngót nghét hai mươi lăm rúp—chỉ thiếu đúng một rúp nữa là đủ—và một nửa số tiền đó là tờ cu-pông. Bác bèn lôi tờ cu-pông trong ví ra khoe với người bạn mới quen. Gã gác cổng tuy mù chữ nhưng hắn bảo những tờ cu-pông kiểu này thỉnh thoảng vẫn được khách trọ đưa cho hắn đem đổi; chúng đều là tiền thật cả, nhưng đôi khi cũng có thể vớ phải hàng giả; thế nên để chắc ăn, hắn khuyên bác nông dân tốt nhất nên mang ra quầy đổi ngay lập tức. Ivan Mironov liền đưa tờ cu-pông cho nhân viên phục vụ nhờ đổi tiền hộ. Tuy nhiên, người phục vụ không mang tiền lẻ ra mà quay lại cùng với người quản lý—một gã đầu hói mặt bóng nhẫy đang cầm tờ cu-pông trong bàn tay mập mạp.

“Tiền của anh không dùng được,”—hắn nói, giơ tờ cu-pông lên nhưng có vẻ nhất quyết không chịu trả lại.

“Cu-pông thế nào chứ, tôi nhận từ một vị quý ông đàng hoàng cơ mà.”

“Tôi bảo hàng giả là giả. Tờ cu-pông này bị làm giả rồi.”

“Giả á? Trả lại đây cho tôi mau.”

“Còn lâu nhé. Lũ chúng mày phải bị trừng trị vì mấy cái trò lưu manh này. Chắc chắn là chúng mày tự làm giả chứ ai vào đây nữa.”

“Trả tiền cho tao. Mày có quyền gì mà—”

“Sidor! Gọi cảnh sát mau,”—gã phục vụ quát lên. Ivan Mironov lúc đó đang ngà ngà say, và trong trạng thái ấy thì khó mà kiểm soát được bản thân. Bác lao vào túm cổ áo gã quản lý rồi hò hét.

“Trả tiền cho tao mau. Tao sẽ đi tìm vị quý ông đã đưa nó cho tao. Tao biết rõ nhà ông ta ở đâu.”

Gã quản lý phải vật lộn hết sức mới gỡ được tay Ivan Mironov ra, áo sơ-mi cũng bị giật rách toạc.—“À hay nhỉ, dám giở thói côn đồ à! Bắt lấy nó cho tao.”

Gã phục vụ chồm lên tóm lấy Ivan Mironov; vừa lúc đó thì cảnh sát tới nơi. Với dáng điệu ra vẻ quan trọng, viên cảnh sát gặng hỏi sự tình rồi ra lệnh không chút do dự:

“Dẫn nó về đồn cảnh sát!”

Còn tờ cu-pông, viên cảnh sát đút túi; thế là Ivan Mironov cùng với con ngựa bị giải thẳng về đồn gần nhất.

VII

IVAN MIRONOV đã phải qua đêm trong đồn cảnh sát giữa đám say xỉn và trộm cắp. Mãi đến trưa hôm sau bác mới được gọi lên tra khảo trước viên đồn trưởng, rồi bị cảnh sát áp giải thẳng đến cửa hàng của Eugene Mihailovich. Ivan Mironov vẫn nhớ như in con phố và ngôi nhà ấy.

Viên cảnh sát hỏi tìm chủ tiệm, chìa tờ cu-pông ra và đối chất trực tiếp với Ivan Mironov—người khẳng định chắc nịch rằng mình đã nhận tờ cu-pông này chính tại nơi đây. Eugene Mihailovich lập tức bày ra vẻ mặt vô cùng nghiêm trọng và ngạc nhiên.

“Anh bạn khờ khạo này, anh điên rồi à,”—hắn nói.—“Tôi chưa từng nhìn thấy con người này bao giờ trong đời,”—hắn vừa nói vừa quay sang bảo viên cảnh sát.

“Thất đức quá đấy ngài ơi,”—Ivan Mironov nói.—“Xin ngài hãy nghĩ đến lúc lâm chung giã từ cõi đời đi.”

“Hừm, chắc anh đang mơ m ngủ rồi đấy! Chắc anh bán củi cho ai khác rồi chứ gì,”—Eugene Mihailovich nói.—“Nhưng chờ chút đã. Tôi sẽ vào hỏi vợ xem hôm qua nhà có mua củi không.” Eugene Mihailovich quay lưng bước đi và ngay lập tức gọi gác cổng Vassily—một gã thanh niên vạm vỡ, khôi ngô, nhanh nhẹn, vui tính và ăn mặc chải chuốt.

Hắn dặn Vassily rằng nếu có ai đến hỏi đợt củi vừa rồi mua ở đâu thì phải khai là mua từ kho hàng, tuyệt đối không được nhận là mua của bác nông dân nào dọc đường cả.

“Có một lão nông dân vừa đến đây,”—hắn bảo Vassily,—“lão ta cáo giác với cảnh sát là tao đưa cho lão một tờ cu-pông giả. Lão ta là đồ đần lẩm cẩm nói nhảm, nhưng mày là đứa khôn ngoan. Nhớ khai là chúng ta luôn mua củi từ kho hàng đấy. À nhân tiện, tao cũng đang tính thưởng tiền để mày mua cái áo khoác mới,”—Eugene Mihailovich nói thêm rồi rút năm rúp đưa cho gã. Vassily hớ hở nhìn tờ năm rúp rồi ngước lên nhìn mặt Eugene Mihailovich, lắc đầu cười tủm tỉm.

“Cháu biết rồi đấy ạ, bọn nhà quê ấy có biết gì đâu, chỉ được cái dốt nát. Ngài cứ yên tâm đi. Cháu biết phải nói thế nào rồi.”

Ivan Mironov rưng rưng nước mắt, hết lời nài nỉ Eugene Mihailovich hãy nhận tờ cu-pông đã đưa cho mình, rồi van xin gã gác cổng hãy nói sự thật, nhưng chẳng ăn thua gì; cả hai kẻ đó đều khăng khăng chối đây đẩy rằng chưa bao giờ mua củi của bác nông dân nào trên đường phố cả. Viên cảnh sát lại lôi Ivan Mironov về đồn, và bác bị buộc tội làm giả cu-pông tiền tệ. Mãi đến khi nghe theo lời khuyên của một tên lục sự nát rượu chung buồng giam, đồng thời đút lót cho viên cảnh sát trưởng năm rúp, Ivan Mironov mới được thả ra khỏi nhà giam, nhưng tay trắng chẳng còn tờ cu-pông nào và trong người chỉ vỏn vẹn bảy rúp còm cõi sót lại từ đống hai mươi lăm rúp hôm qua.

Số bảy rúp đó bác nướng hết ba rúp vào quán rượu và lết về nhà trong trạng thái say khướt mèm, mặt mày thâm tím sưng húp.

Vợ bác đang mang thai và cảm thấy rất mệt mỏi. Thấy chồng như vậy, bà liền mắng mỏ; bác đẩy vợ ra, thế là bà tơi bời đấm đá lại. Không thèm cãi nửa lời, Ivan Mironov ngả người nằm vật xuống tấm phản gỗ rồi nức nở khóc nghẹn ngào.

Phải đến tận hôm sau bác mới kể lại toàn bộ sự thật cho vợ nghe. Vợ bác tin ngay lập tức và nguyền rủa thậm tệ tên đại gia đê tiện đã lừa gạt chồng mình. Tỉnh rượu sau trận say, nhớ lại lời khuyên của gã thợ thuyền từng uống rượu cùng hôm trước, Ivan Mironov quyết định tìm đến một luật sư để tố cáo hành vi bất lương của chủ tiệm ảnh.

VIII

VIÊN luật sư đồng ý đứng ra thụ lý vụ kiện cho Ivan Mironov, không hẳn vì tiền thù lao mà vì ông tin lời bác nông dân và cảm thấy căm phẫn trước bất công mà bác phải gánh chịu.

Cả hai bên đều có mặt tại tòa khi phiên tòa diễn ra, và gã gác cổng Vassily cũng được triệu tập làm nhân chứng. Tại tòa, họ lặp lại y nguyên những gì từng khai trước đó với cảnh sát. Ivan Mironov một lần nữa nại đến đấng tối cao và nhắc nhở chủ tiệm về giờ phút lâm chung. Về phần Eugene Mihailovich, dù thừa biết việc làm tồi tệ cùng rủi ro mình đang gánh chịu, và bất chấp tiếng gọi của lương tâm, hắn lúc này không thể thay đổi lời khai được nữa nên vẫn điềm nhiên chối bay chối biến mọi cáo buộc.

Gã gác cổng Vassily vừa được chủ nhân đút lót thêm mười rúp nữa, nét mặt vô cùng thản nhiên, tủm tỉm khẳng định rằng hắn chẳng biết quái gì về lão Ivan Mironov cả. Và khi đến lượt phải tuyên thệ, hắn gạt phăng mọi cắn rứt nội tâm, ra vẻ tỉnh bơ lặp lại rành rọt những lời thuyên thệ do vị linh mục già của tòa đọc. Trước thánh giá và Phúc âm thánh, hắn thề danh dự rằng mình khai toàn bộ sự thật.

Vụ kiện ngã ngũ phần thua thuộc về Ivan Mironov, và bác bị phán quyết phải nộp phạt năm rúp tiền án phí. Số tiền này đã được Eugene Mihailovich rộng lượng thanh toán hộ. Trước khi đuổi Ivan Mironov về, vị thẩm phán nghiêm khắc răn đe rằng từ nay bác phải cẩn thận, không được phép vu khống những người đàng hoàng nữa, đồng thời phải cảm thấy may mắn vì không bị bắt nộp tiền án phí và thoát được vụ án vu khống vốn có thể khiến bác phải lĩnh ba tháng tù giam.

“Cháu xin cúi đầu cảm tạ quan lớn,”—Ivan Mironov nói; đoạn lắc đầu ngao ngán, thở dài sườn sượt bước ra khỏi phòng xử án.

Mọi chuyện thoạt nhìn có vẻ kết thúc tốt đẹp đối với Eugene Mihailovich và gã gác cổng Vassily. Nhưng đó chỉ là bề ngoài. Có một sự việc đã xảy ra mà không một ai hay biết, nhưng nó lại mang ý nghĩa to lớn và quan trọng hơn nhiều so với những gì phơi bày ra ánh sáng.

Vassily đã rời ngôi làng của mình để lên thị trấn lập nghiệp từ hơn hai năm trước. Thời gian trôi qua, số tiền hắn gửi về cho cha ngày càng ít đi, và hắn cũng chẳng thèm đón người vợ vẫn đang mòn mỏi ở quê lên chung sống. Hắn chẳng cần đến mụ ta; ở thành phố này hắn thích bao nhiêu vợ chẳng được, thậm chí toàn những ả ngon nghẻ hơn cái mụ đàn bà nhà quê thô kệch kia chán. Cứ qua mỗi năm, Vassily lại càng ngấm sâu lối sống thị thành và dần quên đi những lề thói chốn thôn quê. Ở quê nhà, mọi thứ sao mà thô thiển, xám xịt, nghèo nàn và nhếch nhác đến thế. Còn ở thành phố này, trái lại, cái gì cũng tinh tế, lịch sự, sạch sẽ, giàu có và ngăn nắp biết bao. Và hắn càng thêm đinh ninh rằng người ở nông thôn sống chẳng khác nào dã thú, chẳng có lấy một khái niệm gì về cuộc sống thực thụ cả, và chỉ có đời sống chốn đô thành mới là đích thực. Hắn đọc sách của những nhà văn uyên bác, hay đến xem các buổi biểu diễn ở Cung Văn hóa. Ở quê lỵ, có nằm mơ người ta cũng chẳng thấy nổi những điều kỳ diệu ấy. Mấy ông già ở quê hay răn đe: “Hãy tuân thủ luật lệ, sống chung thủy với vợ, chăm chỉ làm việc, đừng ăn uống quá độ và đừng ham chuộng xiêm y lộng lẫy,” trong khi ở chốn thị thành này, toàn bộ những con người thông thái học thức—tất nhiên là những kẻ tường tận luật pháp là gì—chỉ biết theo đuổi thú vui của riêng mình. Và họ sống sung sướng hơn nhờ điều đó.

Trước vụ việc làm giả tờ cu-pông, Vassily vốn chưa thực sự tin là tầng lớp giàu có lại có thể sống ngoài vòng luân lý đạo đức. Nhưng sau vụ đó, và nhất là sau khi đã khai gian trước tòa mà chẳng gặp rủi ro gì tràng giang đại hải—trái lại còn đút túi thêm mười rúp—Vassily đã hoàn toàn tin chắc rằng chẳng có bất cứ đạo luật luân lý nào tồn tại trên đời này cả, và chân lý duy nhất là phải mưu cầu lợi ích cùng thú vui cho bản thân. Từ đó, hắn biến điều này thành nguyên tắc sống. Hắn bèn tận dụng mọi cơ hội kiếm chút mồi chài qua việc mua sắm hộ hàng hóa cho khách trọ. Nhưng ngần ấy vẫn không đủ trang trải chi phí. Thế là hắn chuyển sang nghề trộm cắp bất cứ khi nào có cơ hội—từ tiền bạc cho đến đủ thứ tài sản có giá trị. Có lần hắn trộm sạch một ví tiền đầy ắp của Eugene Mihailovich nhưng bị tóm tẩy. Eugene Mihailovich nể tình không nộp hắn cho cảnh sát mà sa thải ngay lập tức.

Vassily chẳng có tí ý định nào muốn quay về quê cũ, hắn ở lại Moskva cùng nhân tình và rảo mắt tìm việc mới. Cuối cùng hắn cũng xin được chân gác cổng cho một tiệm tạp hóa với mức lương còm cõi. Nhưng chỉ đúng một ngày sau khi nhận việc, hắn lại bị bắt quả tang đang ăn cắp các bao tải hàng. Chủ tiệm không gọi cảnh sát mà tẩn cho hắn một trận nhừ tử rồi đá đít ra đường. Hết đường mưu sinh, số tiền dành dụm nhanh chóng bay sạch; hắn phải bán cả quần áo đi và lang thang trong bộ dạng gần như rách rưới. Nhân tình cũng bỏ hắn mà đi. Dẫu vậy, hắn vẫn giữ được tinh thần phớ lớ, và khi mùa xuân tới, hắn quyết định đi bộ về quê.

IX

PETER NIKOLAEVICH SVENTIZKY, một người đàn ông thấp lùn đeo kính đen (mắt ông ta kém và có nguy cơ bị mù hẳn), thức dậy từ lúc rạng đông như thường lệ, uống một tách trà, khoác chiếc áo choàng lông ngắn viền lông cừu a-tra-khan rồi ra đi kiểm tra công việc trong điền trang của mình.

Peter Nikolaevich từng là một viên chức hải quan và đã tích lũy được mười tám nghìn rúp trong thời gian công tác. Khoảng mười hai năm trước, ông ta từ quan—không hẳn là tự nguyện, thực ra là bị ép phải rời đi—rồi mua lại một điền trang của một tay địa chủ trẻ đã khánh kiệt gia tài. Peter Nikolaevich kết hôn từ khá sớm, khi vẫn còn làm quan hải quan. Vợ ông, người thuộc một dòng dõi quý tộc lâu đời, là một cô mồ côi không gia sản. Bà là một phụ nữ cao lớn, hơi mập mạp và có nhan sắc. Hai người không có con cái. Peter Nikolaevich có năng lực thực tiễn đáng nể cùng ý chí sắt đá. Ông ta là con trai của một quý tộc Ba Lan, vốn chẳng biết gì về nông nghiệp hay quản lý điền trang; thế nhưng khi tậu được cơ ngơi riêng, ông ta quản lý giỏi đến mức chỉ sau mười lăm năm, mảnh đất hoang hóa rộng ba trăm mẫu ấy đã biến thành một điền trang mẫu mực. Mọi công trình xây dựng, từ nhà ở chính, kho chứa ngũ cốc cho tới nhà để xe cứu hỏa đều được xây cất kiên cố, lợp mái tôn và quét sơn đúng định kỳ. Trong nhà kho dụng cụ, xe bò, cày, bừa đều được xếp đặt ngăn nắp hoàn hảo; dây cương được lau chùi sạch sẽ và thoa mỡ cẩn thận. Đàn ngựa không quá to lớn nhưng toàn loại ngựa nhà thuần chủng, màu lông xám, được nuôi dưỡng tốt, khỏe mạnh và không tì vết.

Máy tuốt lúa được đặt trong kho có mái che, thức ăn gia súc cất ở nhà kho riêng, hệ thống cống rãnh lát đá được xây nối từ chuồng ngựa ra. Đàn bò cũng là bò nhà nuôi, vóc dáng vừa phải nhưng cho lượng sữa dồi dào; gà vịt nuôi trong sân thả rông toàn giống đặc chủng đẻ trứng cực sai. Trong vườn cây ăn quả, thân các gốc cây được quét vôi trắng xóa và có cọc chống thẳng tắp. Mọi ngóc ngách đều được chăm chút—vững chãi, sạch sẽ và ngăn nắp đâu ra đấy. Peter Nikolaevich vô cùng hoan hỉ trước sự hoàn hảo của điền trang và hãnh diện vì đã gầy dựng nên nó—không phải bằng cách áp bức nông dân, mà ngược lại, nhờ sự sòng phẳng đến cùng cực trong cách đối nhân xử thế với họ.

Trong số các điền chủ trong tỉnh, ông ta thuộc phái cấp tiến, có tư tưởng thiên về tự do hơn bảo thủ, luôn đứng về phía nông dân chống lại những kẻ vẫn còn ủng hộ chế độ nông nô. “Cứ đối xử tử tế với họ, họ sẽ sòng phẳng lại với mình,”—ông ta thường nói thế. Dĩ nhiên, ông ta không hề bỏ qua sự lơ đễnh nào của những người làm công trong điền trang và sẽ thúc giục họ làm việc nếu thấy lười biếng; bù lại, ông ta lo cho họ chỗ ở tươm thấm, ăn uống đầy đủ, trả lương không dây dưa chậm trễ và thết rượu vào các dịp lễ tết.

Dè dặt bước trên lớp tuyết đang tan—vì lúc này đang là tháng Hai—Peter Nikolaevich đi ngang qua chuồng ngựa rồi hướng thẳng về phía căn lều dùng làm chỗ ở cho nhân công. Trời vẫn còn tối mịt, thậm chí còn tối hơn bởi lớp sương mù dày đặc; nhưng những ô cửa sổ lều đã sáng đèn. Lũ thợ đã thức dậy từ lâu. Mục đích của ông ta là hối thúc họ bắt đầu công việc. Kế hoạch là họ phải đánh xe vào rừng để chở nốt đợt củi cuối cùng cần dùng cho mùa xuân.

“Cái gì thế này?”—ông ta thầm nghĩ khi thấy cửa chuồng ngựa mở toang hoác.—“Này, ai ở đấy thế?”

Không một tiếng trả lời. Peter Nikolaevich bước thẳng vào trong chuồng ngựa. Trời tối đen như mực; mặt đất mềm nhũn dưới chân, không khí nồng nặc mùi phân chuồng; phía bên phải cửa ra vào là hai ô chuồng đôi dành cho cặp ngựa xám. Peter Nikolaevich giơ tay quờ quạng về phía đó—một ô chuồng trống không. Ông ta rụt chân dò dẫm—có lẽ con ngựa đang nằm xuống chăng. Nhưng bàn chân chẳng chạm phải vật rắn nào cả. “Chúng mang con ngựa đi đâu được cơ chứ?”—ông ta nghĩ bụng. Chắc chắn là chúng chưa hề cày cưa gì; tất cả những chiếc xe trượt tuyết vẫn nằm im lìm ở bên ngoài. Peter Nikolaevich quay người bước ra khỏi chuồng ngựa.

“Stepan, ra đây mau!”—ông ta cất giọng gọi.

Stepan là đội trưởng nhóm thợ. Anh ta vừa bước ra từ căn lều.

“Dạ tôi đây!”—anh ta đáp với giọng tươi tỉnh.—“Ơ, ngài Peter Nikolaevich đấy ạ? Anh em thợ thuyền đang ra đây thưa ngài.”

“Sao cửa chuồng ngựa lại mở toang thế kia?”

“Thế ạ? Cháu chịu không biết gì cả. Này Proshka, mang cái đèn lồng ra đây mau!”

Proshka xách đèn lồng chạy tới. Tất cả cùng kéo vào chuồng ngựa, và chỉ nhìn lướt qua là Stepan hiểu ngay chuyện gì đã xảy ra.

“Trộm đột nhập rồi ngài Peter Nikolaevich ơi,”—anh ta thốt lên.—“Ổ khóa bị cạy tung rồi.”

“Không đời nào! Thật thế không?”

“Vâng, bọn cướp ngày! Cháu không thấy con ‘Mashka’ đâu cả. Con ‘Hawk’ thì vẫn còn đây. Nhưng con ‘Beauty’ mất tiêu rồi. Cả con ‘Dapple-grey’ nữa.”

Ba con ngựa đã bị trộm mất!

Peter Nikolaevich chết lặng đi giây lát chẳng thốt nên lời. Ông ta chỉ cau mày và thở phào những hơi thật dài.

“Ồ,”—một lúc sau ông ta mới cất tiếng.—“Giá mà bắt được cổ tụi mày thì tao cho chúng mày biết tay! Đứa nào gác ca đêm thế?”

“Dạ thưa, là Peter. Chắc hẳn nó ngủ quên mất rồi.”

Peter Nikolaevich lập tức gọi cảnh sát, gửi đơn khẩn cầu đến mọi cơ quan chức năng và cử người đi lùng sút vết bọn trộm. Nhưng tăm tích đàn ngựa bặt vô âm tín.

“Lũ người độc ác,”—Peter Nikolaevich nghiến răng.—“Sao chúng dám làm thế! Ta luôn đối xử tử tế với chúng cơ mà. Được rồi, cứ chờ đấy! Bọn cướp! Đích thị là một lũ cướp bóc. Từ nay ta sẽ chẳng thèm tử tế với tụi mày nữa.”

X

TRONG khi đó, toàn bộ số ngựa xám đều đã được tẩu tán trót lọt; con Mashka bị bán cho dân du mục gip-si với giá mười tám rúp; con Dapple-grey được đổi lấy một con ngựa khác và sang tay cho một gã nông dân ở tận cách điền trang bốn mươi dặm; còn con Beauty thì lăn đùng ra chết giữa đường. Kẻ chủ mưu giật dây toàn bộ vụ việc không ai khác chính là Ivan Mironov. Từng có thời gian làm thuê trong điền trang nên hắn nhẵn mặt mọi đường đi nước bước của Peter Nikolaevich. Hắn căm phẫn vì số tiền mất trắng vụ cu-pông giả nên đã ra tay trộm số ngựa ấy nhằm gỡ gạc lại vốn liếng.

Sau cú phốt xui xẻo với tờ cu-pông giả, Ivan Mironov đâm ra chè chén bê tha; toàn bộ tài sản trong nhà suýt chút nữa đã bị nướng sạch vào quán rượu nếu không có người vợ kịp thời khóa chặt quần áo, bộ vòng cổ ngựa cùng mọi thứ có giá trị lại để ngăn chồng phung phí. Trong cơn say xỉn, Ivan Mironov lúc nào cũng nhắm nghiến nghĩ không chỉ về kẻ đã chơi xỏ mình mà còn về tất cả đám người giàu có chuyên sống bằng nghề cướp bóc mồ hôi nước mắt của người nghèo. Có lần, sau khi chè chén với mấy gã nông dân vùng ngoại ô Podolsk, bác ta đi bộ về cùng bọn họ. Dọc đường, đám nông dân say khướt khoe vừa trộm được một con ngựa từ chuồng của một bác nông dân nọ. Ivan Mironov nổi giận đùng đùng, mắng mỏ xối xả mấy tên trộm ngựa.

“Đồ khốn nạn!”—bác quát lên.—“Con ngựa đối với người nông dân chẳng khác nào anh em ruột thịt. Thế mà tụi mày cũng dám cướp đi cho được à? Nghiệp chướng nặng nề lắm đấy tao bảo trước. Nếu tụi mày đã máu trộm ngựa, thì hãy ra tay trộm của mấy tên địa chủ đi kìa. Bọn chúng chẳng bằng con chó, đáng bị trừng trị hết.”

Câu chuyện cứ thế kéo dài, và đám nông dân Podolsk rỉ tai bác rằng đột nhập điền trang trộm ngựa đòi hỏi phải cực kỳ ranh ma xảo quyệt.

“Mày phải nắm rõ từng ngóc ngách trong đó, và quan trọng nhất là phải có nội ứng ngay bên trong chống lưng cơ.”

Nghe thế, Ivan Mironov chợt nhớ ra mình từng làm thuê cho một tên địa chủ tên là Sventizky—lão này khi trả công từng trừ bớt của bác một rúp rưỡi vì tội làm hỏng dụng cụ. Bác nhớ như in con đàn ngựa xám mà ngày trước bác vẫn thường dắt đi cày cấy ở nhà Sventizky.

Ivan Mironov liền giả vờ đến xin việc làm để thăm dò điền trang Peter Nikolaevich, nhưng thực chất là để thám thính tình hình. Bác rình mò kỹ lưỡng để chắc chắn gã canh gác vắng mặt và đàn ngựa đang nhốt trong chuồng. Sau đó, hắn dẫn bọn trộm tới tận nơi và tiếp tay tẩu tán trót lọt cả ba con ngựa.

Chia chác chiến lợi phẩm xong, Ivan Mironov dắt túi năm rúp lủi thủi về với vợ. Ở nhà chẳng có việc gì làm vì không có ngựa cày bừa đồng áng, bác ta tiếp tục dấn thân vào con đường trộm cắp ngựa phối hợp cùng bọn chuyên nghiệp và dân gip-si.

XI

PETER NIKOLAEVICH SVENTIZKY dốc toàn lực truy lùng kẻ đã trộm mất đàn ngựa cưng. Thừa hiểu rằng chắc chắn phải có nội ứng trong điền trang tiếp tay cho bọn trộm, ông ta bắt đầu nảy sinh nghi ngờ toàn bộ đội ngũ nhân công. Qua gặng hỏi lịch trình trực đêm hôm đó, nhóm thợ báo cáo rằng Proshka đã vắng mặt suốt cả đêm. Proshka, hay còn gọi là Prokofy Nikolaevich, là một gã thanh niên vừa xuất ngũ trở về, khôi ngô tuấn tú và tháo vát mọi việc; Peter Nikolaevich thỉnh thoảng vẫn giao cho hắn chân đánh xe ngựa. Viên cảnh sát trưởng hạt vốn là chỗ thưa gửi thân thiết với Peter Nikolaevich, cùng với sảnh trưởng cảnh sát tỉnh, hội trưởng hội quý tộc, cộng thêm hội viên hội đồng nông thôn và viên quan tòa điều tra. Tất cả đều tề tựu đông đủ nhân dịp lễ thánh của ông ta, hào hứng nâng ly rượu anh đào thơm lừng và nhâm nhi các loại nấm muối tuyệt hảo đi kèm. Mọi người đều bày tỏ sự đồng cảm sâu sắc và nhiệt tình ra tay giúp đỡ ông.

“Anh vốn dĩ luôn bao che bênh vực lũ nông dân cơ mà, để rồi xem kết quả ra sao đấy!”—viên cảnh sát trưởng châm chọc.—“Tôi đã nói cấm có sai, bọn chúng còn chẳng bằng dã thú. Roi vọt là biện pháp duy nhất để trị chúng cho nên nếp. Nào, nghe anh nói thì đích thị vụ này do một tay thằng Proshka chủ mưu chứ gì? Chẳng phải nó thỉnh thoảng vẫn làm xà ích cho nhà anh đó sao?”

“Đúng vậy, chính là nó.”

“Làm ơn cho gọi nó ra đây được chứ?”

Proshka được áp giải lên trước mặt viên cảnh sát, người bắt đầu gặng cung.

“Đêm hôm đó mày cút đi đâu?”

Proshka hất ngược mái tóc lòa xòa, ánh mắt lóe lên vẻ thách thức.

“Dạ, ở nhà ạ.”

“Ở nhà cái con khỉ gì? Tất cả thợ thuyền đều khai đêm đó mày bén mảng đi đâu mất cơ mà.”

“Tùy quan lớn muốn phán sao thì phán.”

“Phán với chiếc gì ở đây. Khai mau, đêm đó mày trốn đi đâu?”

“Dạ, ở nhà ạ.”

“Được lắm. Cảnh sát đâu, áp giải nó về đồn cho tao!”

Lý do Proshka nhất quyết ngậm miệng không khai tung tích đêm hôm đó là vì hắn lén đi hú hoét với nhân tình Parasha, và đã thề độc sẽ không bán đứng người yêu. Hắn giữ trọn lời hứa. Chẳng có tang vật hay bằng chứng nào chống lại hắn được tìm thấy, thế là Proshka nhanh chóng được thả về. Tuy nhiên, Peter Nikolaevich thì đinh ninh Prokofy chính là kẻ đứng sau đạo diễn toàn bộ vụ việc nênâm ỉ ôm hận trong lòng. Có lần, Proshka mua yến mạch ở cửa hàng theo lệ thường: một rúp rưỡi đổ vào máng ngựa, còn nửa yến mạch hắn đem trả lại cửa hàng chủ tiệm rồi đem số tiền đó đi uống rượu. Peter Nikolaevich tra ra sự việc và khép tội Prokofy tham ô lừa đảo. Quan tòa phán quyết phạt hắn ba tháng tù giam.

Prokofy vốn là kẻ kiêu hãnh và luôn tự cho mình tài giỏi hơn người. Nhà tù giáng một cú sốc lớn đày đọa lòng tự trọng của hắn. Khi mãn hạn tù bước ra, hắn chìm sâu vào trạng thái trầm uất; cuộc đời chẳng còn gì để vác mặt tự hào nữa. Tệ hơn thế, hắn nung nấu nỗi căm hờn tột độ, không chỉ với riêng Peter Nikolaevich mà với cả thế giới ngoài kia.

Nói chung, như bao người xung quanh nhận xét, Prokofy đã lột xác thành một con người hoàn toàn khác sau khi ngồi tù: bệ rạc, lười biếng và bất cần đời; hắn lao vào chè chén say sưa, rồi chẳng bao lâu sau lại bị tóm tẩy vì tội trộm quần áo trong nhà một người phụ nữ nào đó, để rồi tiếp tục quay trở lại chốn lao lý.

Toàn bộ manh mối mà Peter Nikolaevich tìm thấy về đàn ngựa xám chỉ là tấm da của con Beauty được vứt xó đâu đó trong điền trang. Việc bọn trộm nhởn nhơ ngoài vòng pháp luật càng làm Peter Nikolaevich thêm lồng lộn tức tối. Giờ đây, ông ta không tài nào thốt nổi một lời tử tế hay nhìn mặt lũ nông dân nổi nữa mà luôn sục sôi căm hận. Và bất cứ khi nào có cơ hội, ông ta lại tìm cách áp bức họ.

XII

SAU khi tống khứ được tờ cu-pông, Eugene Mihailovich quên bẵng đi mất; nhưng vợ hắn, Maria Vassilievna, thì không tài nào tha thứ cho sự nhẹ dạ của mình, cũng như không thể bỏ qua những lời cay độc của chồng. Và trên hết, bà căm thù tận xương tủy hai tên học sinh ranh con đã chơi khăm mình một vố quá điêu luyện. Từ ngày nhận nhầm tờ cu-pông giả, đi đến đâu trên phố bà cũng nheo mắt soi mói từng đứa học sinh đi ngang qua. Có lần bà đụng mặt Mahin nhưng không nhận ra, bởi vì vừa thoáng thấy bóng bà, hắn đã làm mặt quỷ biến dạng hoàn toàn khuôn mặt. Thế nhưng, đúng hai tuần sau vụ cu-pông, khi giáp mặt Mitia Smokovnikov trên đường, bà nhận ra ngay lập tức.

Bà đứng yên cho cậu đi qua, rồi quay ngoắt lại bám theo sau, và khi đến tận nhà Mitia, bà dò la xem cậu là con cái nhà ai. Hôm sau, bà lững thững đến trường và chạm trán cha xứ kiêm giáo viên thần học Michael Vedensky ngay ở sảnh. Ông ta hỏi bà cần việc gì. Maria Vassilievna đáp rằng muốn gặp hiệu trưởng nhà trường. “Thầy ấy đang không được khỏe,”—vị linh mục nói.—“Bần tăng có thể giúp gì cho phu nhân, hay bà muốn nhắn nhủ gì để tôi chuyển lời?”

Maria Vassilievna nghĩ thầm kể luôn sự tình cho thầy tu nghe chắc cũng chẳng sao. Michael Vedensky là một gã góa vợ đầy tham vọng. Tròn một năm trước, hắn từng đụng độ cha của Mitia Smokovnikov ngoài xã hội trong một cuộc tranh biện về tôn giáo. Smokovnikov đã vùi dập hắn tâm phục khẩu phục trên mọi mặt trận; thậm chí còn khiến hắn biến thành một trò hề lố bịch trước mắt thiên hạ. Kể từ dạo đó, vị linh mục ôm hận, quyết tâm nhắm vào con trai của Smokovnikov để trút giận; và khi nhận thấy cậu nhóc cũng thờ ơ với tôn giáo hệt như ông bố, hắn bắt đầu tìm cách trù dập, thậm chí cố tình đánh trượt trong các kỳ thi.

Khi Maria Vassilievna kể lại tội trạng của cậu nhóc Smokovnikov, Vedensky không giấu nổi sự thỏa mãn thầm kín trong lòng. Hắn nhìn thấy ở hành vi của đứa trẻ bằng chứng rõ mồn một cho sự đồi bại cùng cực của những kẻ không tuân thủ kỷ cương Giáo hội. Hắn tự nhủ phải chớp lấy cơ hội ngàn vàng này để cảnh tỉnh những kẻ vô thần về hiểm họa chực chờ họ. Dù sao đi nữa, hắn cũng muốn tự huyễn hoặc bản thân rằng đây là động cơ duy nhất dẫn lối cho hắn hành động. Nhưng sâu thẳm trong đáy lòng, hắn chỉ khát khao trả thù tên vô thần ngạo mạn kia mà thôi.

“Vâng, quả là một chuyện đáng buồn,”—Cha Michael cất tiếng, tay mân mê cây thánh giá đeo trước ngực áo tu sĩ, vuốt ve những cạnh nhẵn thín.—“Bần tăng rất mừng vì phu nhân đã tin tưởng chia sẻ. Với tư cách là người phục vụ Chúa, ta sẽ khuyên bảo cậu thanh niên ấy—tất nhiên là bằng sự dịu dàng nhất. Ta nhất định sẽ xử lý theo đúng lễ giáo thánh thiện của giáo hội,”—Cha Michael tự nhủ, thực chất trong đầu đang đinh ninh rằng mình đã hoàn toàn gác lại hiềm khích với bố đứa trẻ. Hắn vững lòng tin rằng linh hồn của đứa trẻ mới là đối tượng duy nhất nhận được sự quan tâm đạo đức từ hắn.

Hôm sau, trong giờ học thần học do Cha Michael giảng dạy cho lớp của Mitia Smokovnikov, hắn kể lại câu chuyện về tờ cu-pông giả, kèm theo lời chú thích rằng thủ phạm chính là một học sinh trong ngôi trường này.“Đó là một tội lỗi tày trời,”—hắn nói.—“nhưng chối bỏ tội ác còn tồi tệ hơn gấp bội. Nếu đúng là tội lỗi này do một trong số các trò gây ra, hãy dũng cảm đứng lên thú nhận.” Nói đoạn, Cha Michael liếc sắc lẹm về phía Mitia Smokovnikov. Toàn bộ lũ trẻ theo ánh mắt thầy giáo quay phắt lại nhìn Mitia, khiến cậu ta đỏ bừng mặt tía tai, người bứt rứt không yên, mồ hôi vã ra đầm đìa như tắm. Cuối cùng, không chịu nổi áp lực, cậu oà khóc nức nở rồi vùng chạy bạt mạng ra khỏi lớp học. Người mẹ nhận thấy con trai có biểu hiện bất thường liền dò la ra sự thật, hộc tốc chạy ngay ra tiệm ảnh ném mười hai rúp rưỡi trả sòng phẳng cho Maria Vassilievna, đồng thời bắt bà thề sẽ giữ kín không tố cáo tội lỗi của đứa trẻ nữa. Bà tiếp tục van nài Mitia giấu nhẹm chuyện này với tất cả mọi người, và bằng mọi giá không được để bố biết.

Thế nên, khi Fedor Mihailovich nghe đồn về vụ bê bối trong giờ thần học, và gặng hỏi thì đứa con trai một mực chối đây đẩy mọi cáo buộc, hắn liền lồng lộn phóng ngay đến trường gặp hiệu trưởng, tường thuật lại đầu đuôi sự việc, bày tỏ sự phẫn nộ tột cùng trước cách hành xử của Cha Michael và lớn tiếng tuyên bố sẽ không để yên chuyện này chìm xuồng.

Cha Michael được triệu tẩu đến ngay lập tức và sa vào một trận cãi vã nảy lửa với Smokovnikov.

“Một mụ đàn bà ngốc nghếch trước tiên vu khống bịp bợm con tôi, rồi sau đó tự lật lọng lời cáo buộc, còn ông thì ngớ ngẩn đến mức chẳng nghĩ ra được trò gì hay ho hơn ngoài việc hùa theo bôi nhọ một đứa trẻ trung thực thẳng thắn!”

“Tôi không hề bôi nhọ ai cả, và xin ông giữ mồm giữ miệng khi đối chất với tôi. Ông đang quên mất lễ nghĩa tối thiểu dành cho bộ áo tu sĩ của tôi đấy.”

“Cái bộ áo tu sĩ của ông đối với tôi chẳng có chút giá trị gì sất.”

“Thói lệch lạc đồi bại trong tôn giáo của ông thì cả thị trấn này ai mà chẳng rõ!”—Cha Michael gân cổ cãi lại; hắn tức giận đến mức phần đầu dài và gầy gò run lẩy bẩy.

“Thưa các vị! Cha Michael xin hãy bình tĩnh!”—hiệu trưởng nhà trường hớt hải can thiệp để xoa dịu bầu không khí. Nhưng chẳng ai thèm đoái hoài đến ông ta.

“Bổn phận thiêng liêng của một linh mục là phải giám sát giáo dục đạo đức và tôn giáo của học trò.”

“Thôi cái trò ra vẻ đạo đức giả đi! Dẹp ngay cái văn hóa bịp bợm tôn giáo ấy lại đi! Lẽ nào tôi lại không biết ông chẳng tin vào Chúa lẫn quỷ sứ nào cả ư.”

“Tôi thấy hạ thấp nhân phẩm khi phải đôi co với một kẻ như ông,”—Cha Michael đáp, bị tổn thương sâu sắc bởi câu nói vừa rồi của Smokovnikov, nhất là khi hắn thừa thừa biết đó là sự thật.

Michael Vedensky từng trải qua những năm tháng tu học trong học viện linh mục, và đó là nguyên nhân sâu xa khiến hắn từ lâu đã đánh mất niềm tin vào những tín điều mà mình vẫn tuyên xưng hay ra rả giảng đạo trên bục giảng; hắn chỉ ngầm hiểu rằng con người ta đôi khi phải tự gượng ép bản thân tin vào thứ mà chính hắn đang cố thuyết phục người khác tin theo.

Smokovnikov chẳng hề tỏ ra sốc trước tư cách của Cha Michael; hắn chỉ xem đó là minh chứng sống động cho sự bành trướng tầm ảnh hưởng của Giáo hội vào xã hội, và không quên khoe khoang với mọi chiến hữu về việc con trai mình đã bị gã thầy tu kia lăng mục thế nào.

Nhận thấy không chỉ tâm trí non trẻ của lũ trẻ mà ngay cả tầng lớp trung niên cũng đang bị nhiễm độc bởi làn sóng tư tưởng vô thần, Cha Michael càng thêm quả quyết về sự cần thiết phải chiến đấu chống lại các xu hướng độc hại ấy. Càng đả kích thói bất tín của Smokovnikov cùng đồng bọn, hắn lại càng tự tin ngút ngàn vào sự kiên định của đức tin nơi chính mình, và càng ít cảm thấy sự cần thiết phải tự vấn nội tâm hay điều chỉnh cuộc sống sao cho hòa hợp với lời răn dạy ấy. Đức tin, thứ được cả xã hội xung quanh thừa nhận ở hắn, nay đã trở thành thứ vũ khí lợi hại nhất để Cha Michael dùng làm gậy ông đập lưng ông đối phó với những kẻ phủ nhận nó.

Những luồng tư tưởng sục sôi từ cuộc đụng độ với Smokovnikov, cộng hưởng cùng nỗi bực dọc vì bị cấp trên quở trách ở trường, đã thúc đẩy hắn đi đến quyết định ấp ủ bấy lâu kể từ ngày vợ qua đời—chính thức bước chân vào tu viện, noi theo con đường mà một số bạn học cũ trong học viện từng chọn lựa. Một trong số họ nay đã là giám mục, kẻ khác thì mang chức đại diện tu viện (archimandrite) và đang trên đà thăng tiến lên ghế giám mục.

Kết thúc học kỳ, Michael Vedensky từ bỏ bục giảng ở trường, chính thức thụ phong tu sĩ với pháp hiệu Missael, và chẳng bao lâu sau nhận chức viện trưởng một chủng viện tại thị trấn ven sông Volga.

XIII

TRONG khi đó, gã gác cổng Vassily đang lê bước trên con đường mòn hướng thẳng về phương Nam.

Hắn đi bộ suốt ban ngày, và hễ đêm xuống thì được cảnh sát bố trí cho tá túc nhờ trong một căn lều nông dân nào đó. Đi đến đâu hắn cũng được bố thí bánh mỳ, thậm chí thỉnh thoảng còn được mời ngồi vào bàn ăn tối cùng gia đình. Tại một ngôi làng thuộc hạt Orel xin ngủ nhờ qua đêm, hắn hay tin có một thương gia thầu trọn vườn cây ăn quả của địa chủ đang ráo riết tuyển dụng những gã đàn ông vạm vỡ, tháo vát để canh gác mùa vụ hoa quả. Đã chán ngấy cảnh chân nam đá chân chiêu lang thang, lại chẳng có chút hứng thú nào về quê cũ chôn rau cắt rốn, Vassily liền tìm gặp chủ vườn và ký hợp đồng làm người canh gác với mức lương năm rúp một tháng.

Vassily thấy cuộc sống trong căn lều canh vườn dễ chịu vô cùng, nhất là khi mùa táo lê chín rộ, đám thợ ở nhà máy tuốt lúa liên tục chuyển đến cho hắn những gó rơm tươi dày bịch mỗi ngày. Hắn nằm dài suốt ngày trên lớp rơm thơm phức, xung quanh chất đầy những trái táo căng mọng tỏa hương thơm ngát, mắt rảo quan sát tứ phía để ngăn lũ trẻ trong làng lẻn vào trộm quả; miệng huýt sáo vang lừng hát hò tiêu khiển cho đỡ buồn. Hắn biết vô số bài hát và sở hữu chất giọng trầm ấm khá vang. Khi mấy mụ đàn bà và thiếu nữ trong làng đến xin táo và la cà trò chuyện, Vassily sẽ chọn những quả to nhỏ tùy theo nhan sắc của họ rồi thu lại tiền hoặc trứng gà. Quần quật ngoài quãng thời gian đó, hắn chẳng phải bận tâm làm gì ngoài việc nằm ngửa ngắm trời mây và đến giờ thì lết vào nhà bếp ăn cơm. Trong người hắn lúc ấy chỉ còn sót lại duy nhất một chiếc áo sơ-mi bằng vải bông màu hồng đã rách lỗ chỗ. Bù lại, thể hình hắn vạm vỡ và sức khỏe tốt đến kinh ngạc. Khi nồi cháo kiều mạch đen bốc khói nghi ngút được dọn lên cho nhân công, Vassily thường ăn khỏe bằng ba người gộp lại, khiến lão canh già trong điền trang tròn xoe mắt kinh ngạc không thôi. Đêm xuống, Vassily chẳng bao giờ chợp mắt. Hắn thỉnh thoảng lại huýt sáo hoặc gào lên để dọa trộm, đôi mắt sắc lẹm sáng rực như mèo xuyên thủng bóng đêm.

Một đêm nọ, đám thanh niên ranh con trong làng lén lút đột nhập vào vườn định rung cây hái trộm táo. Vassily từ trong bóng tối lặng lẽ lao ra tóm gọn bọn chúng; mấy đứa khác tháo chạy thục mạng, riêng một đứa bị hắn bắt giữ giao nộp cho chủ.

Căn lều canh cũ của Vassily nằm ở tít góc tận cùng vườn cây, nhưng sau khi thu hoạch lê xong, hắn được chuyển đến căn lều mới chỉ cách dinh thự của chủ nhà chừng bốn mươi bước chân. Hắn cực kỳ khoái vị trí mới này. Suốt cả ngày lẫn đêm, hắn có thể thỏa thích ngắm nhìn đám tiểu thư công tử vui đùa tụ tập; chập tối hoặc tối muộn họ lại lái xe đi dạo, đánh piano, kéo vĩ cầm, ca hát nhảy múa nhộn nhịp. Hắn chứng kiến cảnh các tiểu thư ngồi vắt vẻo bên bệ cửa sổ chuyện trò rôm rả cùng đám sinh viên trẻ tuổi, rồi từng đôi sóng đôi tản bộ vào những lối đi ngập bóng lót vôi dưới ánh trăng vắt ngang qua vòm lá. Hắn thấy đội ngũ đầy tớ tất tả chạy xách đồ ăn thức uống, thấy đầu bếp, quản gia, thợ giặt, thợ làm vườn, xà ích quần quật đầu tắt mặt tối để phục vụ thú vui ăn chơi bất tận của chủ nhân. Thỉnh thoảng, đám nam thanh nữ tú từ nhà chính cũng tạt qua lều, và Vassily hào phóng cống hiến những quả táo to mọng đỏ chót ngon nhất. Các tiểu thư cắn ngập răng vào những quả táo giòn tan ngay tại chỗ, không tiếc lời khen ngợi hương vị tuyệt vời, vừa khúc khích nói tiếng Pháp với nhau—Vassily thừa hiểu họ đang bàn tán về mình—vừa hào hứng giục anh ta cất tiếng hát.

Vassily vô cùng ngưỡng mộ lối sống xa hoa của gia chủ, gợi nhớ hắn về những gì từng chứng kiến ở Moskva; và hắn ngày càng đinh ninh rằng thứ duy nhất có trọng lượng trên đời này chính là tiền bạc. Hắn vắt óc suy tính trăm phương ngàn kế để vơ vét một khoản tiền lớn. Nhớ lại những phi vụ mọn kiếm chút chác cỏn con trước đây, hắn kết luận rằng cách đó hoàn toàn sai lầm. Trộm vặt lắc nhắc chẳng đi đến đâu cả. Hắn phải vạch ra một kế hoạch hoàn hảo, điều nghiên kỹ lưỡng từng đường đi nước bước để thực hiện trót lọt mà không để lại bất kỳ dấu vết nào.

Sau dịp lễ Giáng sinh Đức Mẹ, đợt táo thu hoạch cuối cùng đã hoàn tất; chủ nhà tỏ ra vô cùng mãn nguyện với kết quả công việc, bèn thanh toán sòng phẳng tiền công cho Vassily và thưởng thêm một khoản hậu hĩnh vì tinh thần tận tụy.

Vassily khoác lên mình chiếc áo khoác ngắn mới tinh cùng chiếc mũ mới—cả hai đều là quà tặng của cậu ấm nhà chủ—nhưng tuyệt nhiên không có ý định quay về quê quán. Hắn căm ghét cay đắng cái đời sống nông dân nhếch nhác ở quê. Hắn quay lại Moskva cùng đám lính xuất ngũ nát rượu từng làm canh gác chung vườn với mình. Vừa đặt chân đến nơi, hắn chớp lấy thời điểm màn đêm buông xuống để đột nhập thẳng vào tiệm tạp hóa nơi hắn từng làm thuê, từng bị chủ tiệm tẩn nhừ tử rồi đuổi cổ không trả một xu tiền công. Hắn nhẵn mặt từng ngóc ngách trong tiệm và biết rõ chỗ cất giấu tiền. Bèn giao nhiệm vụ canh chừng bên ngoài cho đám lính đồng lõa, hắn cạy tung cửa sân, đột nhập vào trong vơ vét sạch sẽ bất cứ thứ gì chạm tay tới. Mọi việc diễn ra vô cùng suôn sẻ và tinh vi đến mức chẳng để lại một dấu vết đột nhập nào. Số tiền Vassily vơ vét trong tiệm lên tới 370 rúp. Hắn ném một trăm rúp cho đám đồng phạm, rồi ôm đống tiền còn lại chuồn thẳng sang thị trấn khác vung tay quá trán chè chén sa đọa bên đám bạn bè trai gái tứ chiến. Cảnh sát ráo riết lần theo dấu vết, và đến khi hắn bị tóm gọn tống vào nhà giam thì số tiền trộm cắp bấy lâu đã bốc hơi chẳng còn lại là bao.

XIV

IVAN MIRONOV đã lột xác thành một tên trộm ngựa cực kỳ ranh mãnh, liều lĩnh và mát tay. Afimia, người vợ từng hục hoặc mắng chửi thói hư tật xấu của chồng, giờ đây hoàn toàn mãn nguyện và ngẩng cao đầu hãnh diện về ông chồng đang diện chiếc áo khoác da cừu mới tinh, trong khi bản thân bà cũng sắm được áo khoác ngắn lót lông ấm áp cùng áo choàng lông sang trọng.

Cả ngôi làng và khắp cả vùng ai nấy đều thừa biết Ivan Mironov chính là cái đầu sỏ đứng sau mọi vụ mất trộm ngựa; nhưng chẳng ai dám ho hoe khai báo vì sợ vạ lây họa sát thân. Cứ hễ hễ bị nghi ngờ là hắn lại tìm cách tẩy trắng hồ sơ sạch sẽ. Có lần giữa đêm khuya, hắn đột nhập dắt trộm đàn ngựa thả rông ngoài bãi cỏ làng Kolotovka. Hắn thường ưu tiên nhắm vào ngựa của địa chủ hoặc thương nhân. Nhưng đó là những mục tiêu xương xẩu, và khi không có cơ hội thành công, hắn cũng chẳng ngại tẩm ngẩm tầm ngầm chôm chỉa luôn cả ngựa của nông dân. Ở Kolotovka, hắn đánh cắp đàn ngựa mà chẳng thèm xác minh xem chủ nhân đích thực là ai. Hắn không trực tiếp ra mặt mà phái một gã đàn ông trẻ tuổi ranh mãnh tên là Gerassim đi trộm hộ. Mãi đến khi rạng sáng dân làng mới tá hỏa phát hiện mất trộm và tỏa đi tứ phía lùng sục bọn cướp. Trong khi đó, đàn ngựa đã được giấu biệt tích dưới một thung lũng sâu trong khu rừng quốc gia.

Ivan Mironov tính toán sẽ giấu chúng ở đó đến đêm hôm sau, rồi mới đánh đi trốn thật nhanh tới chỗ một kẻ quen biết cách đó cả trăm dặm. Bác ta lẻn vào rừng thăm chừng Gerassim, mang theo ít bánh nhân thịt và rượu vodka, rồi thong thả quay về theo một lối mòn trong rừng để tránh mặt người qua lại. Nhưng vận đen rủi ro thế nào lại đụng độ ngay bác kiểm lâm—một cựu chiến binh về hưu.

“Này anh bạn! Đi hái nấm đấy à?”—lão kiểm lâm cất tiếng hỏi.

“Có thấy cây nào đâu mà hái,”—Ivan Mironov đáp, giơ chiếc giỏ đựng vỏ đoạn cây mang theo phòng thân ra làm bằng chứng.

“Ừ, mùa hè này nấm khan hiếm thật,”—lão kiểm lâm lẩm bẩm. Lão đứng ngây người suy ngẫm một lát rồi lầm lũi bước đi. Lão thừa biết có điều gì đó bất ổn. Ivan Mironov chẳng có lý do quái quỷ gì mà lại đi dạo sớm tinh mơ trong khu rừng này cả. Lão kiểm lâm quay gót vòng lại dò la xung quanh. Bỗng lão nghe thấy tiếng ngựa hí khò khè phát ra từ khe núi dưới thấp. Lão thận trọng lần mò theo hướng phát triển âm thanh. Cỏ dại dưới khe núi bị giẫm nát bét, những vết móng ngựa hằn rõ mồn một trên nền đất. Tiến thêm một đoạn, lão bắt gặp Gerassim đang ngồi nhấm nháp đồ ăn, còn lũ ngựa thì cột túm vào gốc cây.

Lão kiểm lâm phi như bay về làng gọi lý trưởng, một viên cảnh sát cùng hai người làm chứng. Họ bao vây kín ba mặt khu vực Gerassim đang ngồi nhậu nhẹt và tóm gọn gã tại trận. Gã chẳng thèm chối cãi nửa lời; ngược lại, do đang ngà ngà say, gã khai tuột ra việc Ivan Mironov đã thết rượu say sưa và xúi giục mình đi trộm ngựa thế nào; gã còn khai rành rọt tối nay Ivan Mironov sẽ quay lại để dắt đàn ngựa đi. Đám nông dân để mặc Gerassim và đàn ngựa tại khe núi, nấp kín sau các gốc cây mai phục sẵn chờ Ivan Mironov sập bẫy. Khi màn đêm buông xuống, họ nghe thấy tiếng huýt sáo hiệu. Gerassim huýt sáo đáp lại tương tự. Vừa lúc Ivan Mironov đặt chân xuống dốc, đám đông từ trong tối tăm lao ra bao vây tóm gọn rồi trói giật cánh khuỷu lôi cổ về làng. Sáng hôm sau, một đám đông bu đen kín trước hiên nhà lý trưởng. Ivan Mironov bị lôi thốc ra ngoài để thẩm vấn khẩn cấp. Stepan Pelageushkine, một gã đàn ông cao gầy còng lưng với sải tay dài ngoẵng, chiếc mũi khoằm cùng gương mặt u ám, là kẻ đầu tiên xông lên chất vấn hắn.

“Khai mau, ngựa của tao giấu ở đâu!”—Stepan thét lên, mặt cắt không còn giọt máu, lúc thì trừng trừng nhìn xuống đất lúc lại gí sát mặt vào Ivan Mironov.

Ivan Mironov một mực chối bay chối biến. Tức thì, Stepan giáng một cú đấm trời giáng vào mặt hắn khiến sống mũi gãy gập, máu tươi phụt ra xối xả.

“Khai thật ra, không thì tao cho mày đi chầu diêm vương!”

Ivan Mironov câm như hến, cúi gằm đầu né tránh những cú đấm như trời giáng. Stepan bồi thêm hai cú đấm nữa bằng cánh tay vượn dài. Ivan Mironov vẫn im thin thít, chỉ biết quay đầu qua lại né tránh.

“Đánh chết mẹ nó đi, hỡi bà con!”—lý trưởng gào lên, và cả đám đông hầm hầm lao bổ vào Ivan Mironov. Hắn ngã quỵ xuống đất không kịp kêu một tiếng, rồi rên rỉ thều thào.—“Đồ quỷ sứ, lũ dã thú, muốn giết thì cứ giết đi! Tao đéo sợ chúng mày đâu!”

Stepan với tay chộp lấy một hòn đá cuội đã được chuẩn bị sẵn từ trước, giáng một cú tảng đá nặng trịch vỡ sọ Ivan Mironov.

XV

NHỮNG kẻ thủ ác sát hại Ivan Mironov nhanh chóng bị lôi ra ánh sáng pháp luật để xét xử, trong đó có Stepan Pelageushkine. Gã phải gánh mức án nặng nhất bởi các nhân chứng đều nhất loạt khai báo chính gã là kẻ đã dùng đá đập vỡ sọ Ivan Mironov. Đứng trước tòa, Stepan chẳng thèm hé răng chối cãi hay che đậy điều gì. Gã chỉ điềm nhiên giải thích rằng sau khi bị trộm sạch hai con ngựa cuối cùng, gã đã cầu cứu cảnh sát nhưng chẳng ai đoái hoai.

“Chẳng còn cách nào khác đối với thể loại người đó. Nó đã đẩy gia đình chúng tôi vào đường cùng rồi.”

“Nhưng tại sao những người khác không ra tay. Chỉ có một mình bị đánh vỡ sọ hắn cơ mà.”

“Nói láo. Tất cả chúng tôi đều lao vào đánh nó. Cả làng đã đồng lòng quyết định thủ tiêu nó. Tôi chỉ là kẻ giáng đòn quyết định cuối cùng mà thôi. Cố tình kéo dài sự đau đớn vô ích cho một thằng như thế làm quái gì.”

Hội đồng xét xử há hốc mồm kinh ngạc trước sự lạnh lùng đến rợn người của Stepan khi thuật lại tường tận tội ác—cách thức đám đông nông dân lao vào hội đồng Ivan Mironov và cú giáng kết liễu của gã. Bản thân Stepan thực sự không nhìn thấy có điểm gì quá đồi bại trong vụ án mạng này. Trong thời gian tại ngũ, gã từng nhận lệnh bắn hạ một đồng đội, và giờ đây đối với Ivan Mironov, gã chẳng cảm thấy có chút ghê tởm nào cả. “Bắn một phát thì thành người chết—chúng chỉ có thế. Hôm nay là nó, ngày mai biết đâu đến lượt mình,”—gã nghĩ thế. Stepan chỉ bị kết án một năm tù giam, một hình phạt quá khoan hồng so với tội ác gã gây ra. Bộ quần áo nông dân trên người bị lột sạch cất vào kho của trại giam, và gã được phát một bộ đồng phục tù nhân cùng đôi giày nỉ đi tạm. Stepan vốn chẳng coi trọng giới chức trách từ lâu, nhưng qua vụ này gã càng đinh ninh rằng toàn bộ hệ thống quan lại, đám quý tộc sang chảnh—ngoại trừ Sa hoàng, người duy nhất thương xót nông dân và công minh—tất cả đều là một lũ cướp bóc chuyên hút máu nhân dân. Mọi lời kể của đám tù nhân lưu vong và tù chung thân mà gã kết thân trong ngục càng củng cố thêm góc nhìn ấy. Có kẻ bị kết án phạt nặng vì dám tố cáo tội tham nhũng của cấp trên; kẻ khác vì dám tẩn cho một viên quan tước đoạt tài sản nông dân trái phép một trận tơi bời; kẻ thứ ba vì làm giả tiền giấy. Tầng lớp thượng lưu, thương gia thích làm gì thì làm và chẳng hề hấn gì; nhưng một gã nông dân nghèo rớt mồng tơi, chỉ vì chút chuyện lông gà vỏ tỏi hoặc chẳng vì cái quái gì cả, lại bị tống vào tù làm mồi cho sâu bọ rận rái.

Trong thời gian ngục tù, gã thỉnh thoảng được vợ đến thăm nuôi. Cuộc sống của mụ ta khi thiếu vắng gã vốn đã khốn cùng, nay lại càng khốn đốn hơn khi túp lều rách bị hỏa hoạn thiêu rụi hoàn toàn. Mụ khánh kiệt và buộc phải dắt díu đàn con đi ăn mày khắp nơi. Nỗi khốn khổ của vợ càng làm tâm can Stepan thêm căm phẫn sục sôi. Gã bất hòa với tất cả mọi người trong trại giam; hách dịch cọc cằn với tất cả; và đỉnh điểm là có lần gã suýt chém chết đầu bếp bằng chiếc rìu, khiến gã bị phạt giam thêm một năm tù nữa. Trong suốt năm đó, gã nhận được tin dữ rằng vợ đã qua đời và nhà cửa chẳng còn một mẩu.

Khi Stepan mãn hạn tù, gã được dẫn ra kho trại giam, bộ quần áo nông dân ngày trước được lấy từ trên kệ xuống và trao trả lại.

“Bây giờ tao biết xéo đi đâu về đâu?”—gã hỏi viên quản ngục khi xỏ lại bộ đồ cũ.

“Thì về nhà chứ đi đâu.”

“Tao làm gì có nhà mà về. Chắc chắn tao lại phải dạt ra đường cái quan thôi. Trộm cắp chả lấy gì làm thú vị cho cam.”

“Thế thì mày sẽ lại sớm quay lại đây thôi.”

“Ta chưa chắc điều đó đâu.”

Và Stepan bước ra khỏi cổng nhà giam. Dẫu vậy, gã vẫn rảo bước quay về hướng làng mình. Gã chẳng còn xó nào khác để về nữa.

Dọc đường đi, gã ghé vào một quán trọ ven đường có kèm quán rượu để trọ qua đêm. Chủ quán là một gã béo người thị trấn tên là Vladimir, và gã này có biết mặt Stepan. Hắn biết Stepan bị tống giam chỉ vì xui xẻo nên không ngần ngại cho gã tá túc qua đêm. Vladimir là một gã giàu có, từng dụ dỗ vợ của hàng xóm bỏ chồng sang sống chung với hắn. Mụ ta sống trong nhà hắn như vợ chính thất và phụ giúp hắn buôn bán.

Stepan nhẵn mặt toàn bộ gia cảnh lão chủ quán—biết rõ lão đã cướp vợ người ta và người phụ nữ sống chung với lão đã phụ tình chồng ra sao. Gã nhìn thấy mụ ta đang ngồi điềm nhiên bên bàn ăn diện trang phục sang trọng, mặt đỏ gay vì nhâm nhi trà nóng. Với giọng điệu bề trên trịch thượng, mụ ta cất tiếng mời Stepan uống trà cùng. Quán trọ tối đó không có vị khách lữ hành nào khác. Stepan được bố trí chỗ ngủ trong khu nhà bếp. Matrena—đó là tên người phụ nữ—dọn dẹp bàn ghế rồi lui về phòng riêng.

Stepan leo lên chiếc lò sưởi lớn trong bếp nằm nghỉ, nhưng trằn trọc mãi chẳng tài nào chợp mắt nổi trong lúc những khúc củi tre đem phơi trên lò cứ lách tách nổ lách tách dưới lưng mỗi lần gã xoay mình. Gã cứ nghĩ mãi về chiếc bụng phệ của lão chủ quán nhô ra bên dưới chiếc thắt lưng vải áo sơ-mi đã bạc phếch vì giặt giũ quá nhiều lần. Liệu rạch một đường thật ngọt và sạch sẽ lên cái bụng phệ ấy thì có sướng tay không nhỉ. Và cả mụ đàn bà kia nữa chứ, gã thầm nghĩ.

Có lúc gã tự lẩm bẩm: “Hay là mai mình xéo đi nơi khác, kệ xác bố con nhà chúng nó!” Nhưng rồi hình ảnh Ivan Mironov lại hiện về trong tâm trí, đẩy gã quay lại với ý nghĩ về chiếc bụng phệ của chủ quán cùng cái cổ trắng ngần ướ đẫm mồ hôi của Matrena. “Tao thế nào cũng phải ra tay, và phải tiễn cả hai đứa một thể!”

Gã nghe thấy tiếng gà gáy lần thứ hai.

“Phải ra tay ngay lập tức, kẻo trời sáng mất.” Lúc tối trước khi đi ngủ, gã đã tia thấy một con dao và cái rìu ở góc bếp. Gã rón rén trườn xuống khỏi lò sưởi, chộp lấy con dao cùng cái rìu rồi rón rén bước ra cửa bếp. Đúng khoảnh khắc đó, gã nghe tiếng chốt cửa chính mở cạch. Lão chủ quán đang lẻn ra ngoài sân. Mọi việc diễn ra lệch hoàn toàn so với dự tính của Stepan. Gã chẳng có cơ hội dùng dao; chỉ vung rìu một nhát bổ đôi đầu lão chủ quán làm đôi. Lão gục xuống ngay bậc cửa rồi ngã vật ra đất.

Stepan đẩy cửa bước thẳng vào phòng ngủ. Matrena giật mình chồm dậy khỏi giường, đứng trân trân bên mép giường. Bằng chính cây rìu ấy, Stepan tước đoạt nốt mạng sống của mụ ta.

Đoạn, gã thắp nến, vơ vét sạch sành sanh số tiền trong ngăn kéo rồi thản nhiên rời khỏi nhà. Gã tưởng vụ án mạng này cũng chẳng có gì ghê gớm hơn những lần ra tay trước; thế nhưng trước khi tìm được chỗ trọ qua đêm, gã bỗng thấy kiệt sức đến mức không tài nào lết chân đi tiếp được nữa. Gã lả người ngã quỵ xuống rãnh nước bên đường và nằm bất động ở đó suốt quãng thời gian còn lại của đêm hôm ấy, rồi qua cả ngày hôm sau và đêm hôm sau nữa.

XVI

TẠI một thị trấn huyện lỵ nhỏ nằm cách xa các khu vực khác, có một lão già từng là viên chức nát rượu đang sống trong ngôi nhà riêng cùng hai cô con gái và con rể. Người con gái đã có chồng cũng nghiện ngập nát rượu và sống buông thả, thế nên mọi gánh nặng gia đình đều đè nặng lên vai người con gái cả là góa phụ Maria Semenovna, một phụ nữ năm mươi tuổi với khuôn mặt nhiều nếp nhăn. Bà có khoản tiền hưu trí hai trăm rưởi rúp một năm và cả nhà sống dựa vào nguồn tiền eo hẹp đó. Maria Semenovna gánh vác mọi việc lớn nhỏ trong nhà: chăm sóc người cha già nát rượu yếu ớt, bận bịu đứa con của cô em gái, lo chu toàn cơm nước giặt giũ cho cả nhà. Và như thường lệ, hễ có việc gì là thể nào người ta cũng réo tên bà, chưa kể còn bị cả ba con người trong nhà chì chiết mắng mỏ liên miên; gã em rể thậm chí còn thượng cẳng chân hạ cẳng tay với bà mỗi khi say xỉn. Bà nhẫn nhịn chịu đựng tất cả, và như quy luật muôn đời, càng ôm đồm nhiều việc bao nhiêu, bà lại càng tháo vát hoàn thành nhanh bấy nhiêu. Bà rộng lòng cứu giúp người nghèo dẫu bản thân túng thiếu; đem quần áo của mình chia bớt cho họ, tựa như một thiên thần hộ mệnh cho những kẻ ốm đau bệnh tật.

Có bận, người thợ may làng bị thặt chân què đến làm việc tại nhà Maria Semenovna. Hắn phải sửa chiếc áo khoác cũ của lão cha và gia cố, vá víu lại chiếc áo khoác lông cho Maria Semenovna mặc đi chợ mùa đông.

Gã thợ may què là kẻ thông minh và sắc sảo: qua nghề nghiệp, hắn tiếp xúc với đủ mọi hạng người và có sở thích chiêm nghiệm cuộc sống, nhất là khi bị trói buộc vào một chỗ với nghề ngồi một chỗ.

Làm việc suốt một tuần ở nhà Maria Semenovna, hắn vô cùng kinh ngạc trước lối sống của bà. Một hôm, bà bước xuống nhà bếp nơi hắn đang cặm cụi làm việc để giặt chiếc khăn tay, nhân tiện hỏi thăm dạo này hắn làm ăn ra sao. Hắn liền trút bầu tâm sự về nỗi bất hạnh bị người anh em ruột thịt lừa gạt, và cách hắn dọn ra ở riêng trên phần đất của mình.

“Tôi tưởng ra ở riêng sẽ khá khẩm hơn,”—hắn thở dài.—“Nhưng hóa ra vẫn nghèo rớt mồng tơi như cũ.”

“Tốt nhất là cứ giữ nguyên đừng thay đổi gì cả, hãy đón nhận cuộc sống theo cách nó đến,”—Maria Semenovna điềm đạm nói.—“Hãy đón nhận cuộc sống theo cách nó đến,”—bà nhắc lại.

“Thú thực tôi vô cùng khâm phục bà đấy, Maria Semenovna,”—gã thợ may nói.—“Một mình bà gánh vác hết việc nhà và luôn tốt bụng với tất cả mọi người. Nhưng tôi thấy họ chẳng hề đền đáp lại sự tử tế ấy cho bà chút nào.”

Maria Semenovna im lặng không thốt một lời.

“Chắc hẳn bà đọc trong sách vở và tin rằng chúng ta sẽ được ơn trên đền bù thiên đường cho những việc tốt mình làm ở đây chứ gì.”

“Chúng ta nào biết được điều đó. Chỉ là phải cố gắng sống sao cho trọn vẹn nhất có thể thôi.”

“Trong sách vở dạy thế à?”

“Cả trong sách nữa,”—bà đáp, rồi đọc cho hắn nghe đoạn Bài giảng trên núi. Gã thợ may vô cùng xúc động. Khi hoàn thành công việc và nhận tiền ra về, đầu óc hắn cứ văng vẳng mãi những lời Maria Semenovna nói cũng như những đoạn kinh thánh bà vừa đọc cho nghe.

XVII

GÓC nhìn của Peter Nikolaevich Sventizky về giai cấp nông dân đã chuyển biến theo chiều hướng tồi tệ hơn, và bù lại, đám nông dân cũng dành cho ông ta sự khinh miệt sâu sắc không kém. Chỉ trong vòng một năm, họ đã lén lút đốn hạ tới hai mươi bảy cây sồi trong khu rừng của ông ta và phóng hỏa đốt trơ trụi một nhà kho chưa kịp mua bảo hiểm. Peter Nikolaevich đinh ninh rằng chẳng thể nào sống chung hòa bình với đám người quanh đây được nữa.

Đúng vào thời điểm đó, nhà địa chủ Liventsov đang ráo riết tìm người quản lý cho điền trang của mình, và Hội trưởng hội quý tộc đã tiến cử Peter Nikolaevich là con người kiệt xuất nhất hạt về năng lực quản lý điền trang. Điền trang của Liventsov vô cùng rộng lớn nhưng lại thất thu bởi đám nông dân đã vơ vét toàn bộ tài sản để trục lợi cá nhân. Peter Nikolaevich nhận lời đứng ra chấn chỉnh lại trật tự; cho người khác thuê lại điền trang của chính mình; rồi cùng vợ dọn về sinh sống tại điền trang Liventsov ở một tỉnh lẻ ven sông Volga.

Peter Nikolaevich vốn luôn tôn sùng kỷ cương và muốn mọi thứ phải được quản lý chặt chẽ theo luật pháp; và giờ đây, ông ta càng không thể dung thứ cho đám nông dân lỗ mãng thô kệch kia ngang nhiên chiếm đoạt tài sản trái pháp luật không thuộc về họ. Hứng khởi trước cơ hội dạy cho bọn chúng một bài học đích đáng, ông ta bắt tay ngay vào công việc với thái độ nghiêm túc. Một tên nông dân bị tống giam vì tội trộm củi; kẻ khác bị tẩn nhừ đòn vì dám cản đường xe của ông ta mà không nhường, lại còn dám không thèm ngả mũ chào hỏi. Về phần bãi chăn thả gia súc đang là nguyên nhân tranh chấp và bị nông dân xem là đất của họ, Peter Nikolaevich thông báo thẳng thừng rằng bất kỳ con súc vật nào thả rông vào đây sẽ bị ông ta đuổi bắt giam giữ hết.

Mùa xuân tới và đám nông dân, hệt như những năm trước, lùa trâu bò ra cánh đồng cỏ thuộc quyền sở hữu của điền trang. Peter Nikolaevich gọi một số nhân công trong điền trang ra lệnh lùa toàn bộ gia súc vào trong chuồng nhà mình. Đám nông dân đang bận rộn làm đồng, phớt lờ tiếng la hét khóc lóc của đàn bà, đám người của Peter Nikolaevich đã lùa thành công gia súc vào trong. Lúc đi làm về, đám nông dân kéo ùn ùn cả đám đông đến tận chuồng gia súc của điền trang đòi thả trâu bò. Peter Nikolaevich bước ra đối chất với họ, vai đeo sẵn khẩu súng săn; ông ta vừa từ chuyến đi kiểm tra cưỡi ngựa về. Ông ta tuyên bố dứt khoát sẽ không trả lại gia súc trừ khi chịu nộp phạt năm mươi kốp-kých cho mỗi con gia súc lớn và hai mươi kốp-kých cho mỗi con cừu. Đám nông dân la ó om sòm khẳng định bãi chăn thả đó là đất của họ từ đời cha ông để lại, và gân cổ cãi rằng ông ta không có bất kỳ quyền hạn nào để tước đoạt gia súc của họ.

“Trả lại trâu bò cho chúng tôi, không thì ông sẽ phải hối hận đấy,”—một lão già bước lên sấn sổ dằn mặt Peter Nikolaevich.

“Tao phải hối hận cái gì nào?”—Peter Nikolaevich thét lên, mặt tái mét, bước sát lại gần lão già.

“Trả lại ngay, đồ khốn nạn, đừng có mà chọc giận chúng tao.”

“Mày nói gì cơ?”—Peter Nikolaevich quát lên rồi giáng thẳng một cái tát trời giáng vào mặt lão già.

“Mày dám đánh tao à? Anh em đâu, xông lên cướp lại trâu bò về mau!”

Đám đông ào ạt áp sát. Peter Nikolaevich cố chen chúc gạt họ ra để mở đường, nhưng đám nông dân chống trả quyết liệt. Ông ta tiếp tục dùng vũ lực. Khẩu súng săn trên vai cướp cò trong lúc giằng co, bắn chết tươi một nông dân. Ngay lập tức một cuộc hỗn chiến bùng nổ. Peter Nikolaevich bị đè bẹp ngấu nghiến dưới chân, và chỉ năm phút sau, thi thể không còn nguyên vẹn của ông ta đã bị kéo lê vứt xó xuống khe núi.

Những kẻ thủ ác bị đưa ra phán quyết trước tòa án quân sự, và hai trong số chúng bị kết án treo cổ.

XVIII

TẠI ngôi làng nơi gã thợ may què sinh sống, thuộc hạt Zemliansk tỉnh Voronesh, năm lão nông dân giàu có chung vốn thuê lại của điền trang một trăm linh năm mẫu đất canh tác màu mỡ đen như mỡ trâu, rồi cho phần nông dân còn lại thuê lại với giá từ mười lăm đến mười tám rúp một mẫu. Không một mẫu nào lọt ra ngoài với giá dưới mười rúp rưỡi. Họ thu về khoản lợi nhuận kếch xù, trong khi năm mẫu đất được chia đều cho mỗi thành viên trong nhóm gần như chẳng tốn một xu chi phí nào. Một trong năm lão nông qua đời, và gã thợ may què được mời gọi đứng tên thay thế.

Từ khi bắt đầu tham gia chia đất, gã thợ may đoạn tuyệt hẳn rượu chè, và khi được thỉnh ý về cách thức chia đất sao cho công bằng, cũng như ai sẽ là người nhận, hắn đề xuất chia đều các phần đất cho tất cả mọi người theo nguyên tắc bình đẳng, không thu hẹp khắt khe giá thuê vượt mức quy định đóng cho địa chủ.

“Tại sao phải làm thế?”

“Chúng ta đâu phải là những kẻ ngoại đạo vô thần,”—hắn đáp.—“Địa chủ đối xử bất công thì thôi, nhưng chúng ta là những Cơ đốc nhân thực thụ. Chúng ta phải sống theo lời Chúa dạy. Đó là luật pháp của Chúa Kitô.”

“Thế cái thứ luật pháp ấy mày vớ được ở đâu ra?”

“Nó nằm trong Sách Thánh, trong Phúc âm ấy; cứ đến nhà tôi vào ngày Chủ nhật, tôi sẽ đọc cho các anh nghe vài đoạn rồi chúng ta bàn tiếp.”

Chẳng phải tất cả đều kéo đến nhà hắn vào Chủ nhật, nhưng có ba người tới, và hắn bắt đầu đọc sách cho họ nghe.

Hắn đọc năm chương trong Phúc âm theo thánh Mát-thêu và họ cùng đàm đạo. Duy chỉ có một người tên là Ivan Chouev tiếp thu triệt để bài học đó và thực hành trọn vẹn, tuân thủ tuyệt đối quy tắc của Chúa Kitô trong mọi hành vi từ ngày hôm đó. Gia đình hắn cũng làm theo tương tự. Trong tổng số đất canh tác được chia, hắn chỉ nhận đúng phần vừa đủ của mình và nhất quyết từ chối lấy thêm.

Gã thợ may què và Ivan bắt đầu đón tiếp những người ghé thăm tìm hiểu, và dần dà một số người trong số họ ngộ ra ý nghĩa sâu xa của Phúc âm, từ đó quyết định từ bỏ hút thuốc, rượu chè, chửi thề thô tục và bắt đầu tương thân tương ái giúp đỡ lẫn nhau. Họ cũng ngưng đến nhà thờ, mang trả lại những bức tranh thánh cho linh mục làng với lời tuyên bố không cần dùng đến chúng nữa. Vị linh mục hoảng sợ tột độ, lập tức làm báo cáo sự việc lên giám mục. Đức giám mục bối rối không biết xử trí ra sao. Cuối cùng, ngài quyết định phái tu viện trưởng Missael đến ngôi làng đó—không ai khác chính là cựu giáo viên thần học của Mitia Smokovnikov ngày trước.

XIX

MỜI Cha Missael ngồi xuống khi vừa đặt chân đến, đức giám mục tóm tắt lại những sự việc vừa xảy ra trong giáo phận của mình.

“Tất cả nguyên nhân bắt nguồn từ sự suy đồi tinh thần và dốt nát. Thầy là một người học rộng tài cao, ta hoàn toàn đặt trọn niềm tin nơi thầy. Hãy đến ngôi làng đó, triệu tập toàn thể giáo dân lại và dùng lý lẽ để vạch trần cái sai của họ.”

“Nếu ơn trên đã ra lệnh và ban thánh ân phò trợ, bần tăng xin tuân thủ đem hết sức mình ra hoàn thành nhiệm vụ,”—Cha Missael cung kính đáp. Hắn vô cùng sung sướng trước trọng trách được giao phó. Bất cứ cơ hội nào chứng minh sự kiên định của đức tin nơi bản thân đều là món quà vô giá đối với hắn. Thông qua việc thuyết phục người khác, mục đích tối thượng của hắn thực chất là cố gắng tự thuyết phục chính mình rằng bản thân thực sự là một tín đồ kiên định.

“Cố gắng lên thầy nhé. Ta vô cùng đau lòng vì bầy chiên lạc lối của mình,”—đức giám mục từ tốn nhận lấy tách trà từ tay người hầu bằng đôi bàn tay trắng phau múp míp.

“Sao chỉ có mỗi một loại mứt này thế? Mang thêm loại khác ra đây mau,”—ngài sai người hầu.—“Ta thực sự rất đau lòng,”—ngài quay sang nói với Cha Missael.

Missael khát khao cháy bỏng được chứng minh sự tận tụy của mình; nhưng vốn là kẻ eo hẹp tiền tài, hắn ngỏ ý xin được thanh toán chi phí đi lại; đồng thời do sợ hãi sự hung hãn của đám dân quê có thể thù ghét mình, hắn còn xin đức giám mục xin cấp một văn bản chỉ thị từ thống đốc tỉnh để cảnh sát địa phương có thể kịp thời can thiệp bảo vệ khi cần thiết. Đức giám mục đồng ý, và Missael tất bật chuẩn bị hành lý với sự trợ giúp của người hầu và đầu bếp. Họ trang bị cho hắn một vali đầy rượu vang cùng giỏ thức ăn dự trữ cho chuyến đi tới vùng đất hoang vu biệt lập đó. Được trang bị đầy đủ mọi thứ cần thiết, hắn khởi hành đến ngôi làng được giao phó. Hắn ngập tràn cảm giác khoan khoái về tầm quan trọng của sứ mệnh mình đang gánh vác. Mọi hoài nghi về đức tin bấy lâu nay bỗng chốc tan biến sạch, và giờ đây hắn hoàn toàn đinh ninh vào tính xác thực của nó.

Những suy nghĩ của hắn, thay vì bận tâm đến nền tảng đích thực của tín điều—thứ vốn được mặc nhiên xem là chân lý hiển nhiên—lại bị chiếm trọn bởi các luận điểm dùng để đả kích các hình thức thờ cúng.

XX

LINH MỤC làng và vợ tiếp đón Cha Missael vô cùng trọng thị, và ngay hôm sau ngày hắn đến, toàn thể giáo dân được triệu tập đến nhà thờ. Khoác trên mình bộ áo cà sa lụa mới tinh với cây thánh giá lớn trước ngực, mái tóc dài được chải chuốt mượt mà, Missael bước lên bục giảng; linh mục đứng cạnh bên, các phó tế và đội hợp xướng đứng thụt lùi phía sau một khoảng, trong khi các lối ra vào được cảnh sát canh gác cẩn mật. Nhóm ly giáo cũng lũ lượt kéo đến trong những chiếc áo khoác da cừu bám đầy bụi bặm.

Sau buổi lễ, Missael đọc bài giảng răn đe, kêu gọi nhóm ly giáo quay về vòng tay ôm ấp của Giáo hội mẹ, đe dọa họ bằng những cực hình dưới địa ngục và hứa hẹn sự tha thứ trọn vẹn cho những ai biết hồi tâm chuyển ý.

Ban đầu nhóm ly giáo giữ im lặng. Sau đó, khi bị đặt câu hỏi, họ dõng dạc đáp lời. Trước câu hỏi tại sao lại ly giáo, họ trả lời rằng nguyên nhân cốt lõi là vì Giáo hội thờ phụng những vị thần làm bằng gỗ—thứ không những không được Kinh thánh sắc phong mà còn bị lên án gay gắt.

Khi Missael gặng hỏi liệu họ có thực sự xem những bức tranh thánh linh thiêng chỉ là những tấm ván gỗ tầm thường hay không, Chouev thẳng thừng đáp lại,—“Cứ lật mặt sau bất kỳ bức ảnh thánh nào lên mà xem thì sẽ rõ chúng được làm từ vật liệu gì ngay thôi.”

Đến câu hỏi tại sao lại chống đối các linh mục, câu trả lời của họ là trích dẫn Kinh thánh: “Các ngươi nhận được không mất tiền, thì hãy cho đi miễn phí; đằng này các linh mục lại đòi tiền để ban phát ân sủng qua các phép bí tích.” Trước mọi nỗ lực phản bác bằng luận cứ Kinh thánh của Missael, gã thợ may và Ivan Chouev đều đưa ra câu trả lời điềm tĩnh nhưng đanh thép, vạch trần và bẻ gãy các tuyên bố của hắn bằng chính những câu Kinh thánh được họ thuộc nằm lòng một cách đáng ngạc nhiên.

Missael nổi giận lôi đình và đe dọa sẽ dùng quyền lực trừng trị họ. Câu trả lời họ nhận được là: Kinh thánh đã dạy rồi, ta từng bị bách hại và các ngươi cũng thế thôi.

Cuộc tranh biện chẳng đi đến đâu, và mọi chuyện đã có thể kết thúc tốt đẹp nếu ngày hôm sau Missael không tiếp tục lên bục giảng luận tội, lên án những kẻ quỷ quyệt quyến rũ bầy chiên và phán quyết chúng đáng phải chịu những hình phạt thảm khốc nhất. Vừa bước chân ra khỏi nhà thờ, đám đông nông dân bắt đầu chụm đầu bàn tán xem có nên cho đám ngụy đạo một trận nên thân vì tội dám làm lung lay tư tưởng cộng đồng hay không. Ngay chiều hôm đó, giữa lúc Missael đang ngon miệng thưởng thức cá hồi và cá tầm dưới sự tiếp đãi của linh mục làng cùng viên thanh tra, một trận hỗn chiến dữ dội bùng nổ trong làng. Đám nông dân kéo ùn ùn tới túp lều của Chouev, kiên nhẫn mai phục chờ nhóm ly giáo bước ra để tẩn cho một trận.

Nhóm ly giáo tề tựu trong nhà khoảng chừng hai mươi người cả nam lẫn nữ. Bài giảng của Missael và thái độ thù địch của đám đông tín đồ chính thống, kèm theo những lời đe dọa, đã khơi dậy trong tâm can nhóm ly giáo ngọn lửa căm phẫn chưa từng có trước đó. Trời chập tối, phụ nữ phải đi vắt sữa bò, trong khi đám đông nông dân vẫn đứng lố nhố vây chặt cửa ra vào.

Một đứa trẻ vừa bước ra khỏi cửa liền bị ăn đòn tơi bời và đẩy ngược trở lại nhà. Những người bên trong nhóm họp khẩn cấp tìm cách giải quyết nhưng bất thành. Gã thợ may lên tiếng: “Chúng ta phải nhẫn nhịn gánh chịu mọi điều giáng xuống đầu, tuyệt đối không được kháng cự.” Chouev phản bác rằng nếu cứ khoanh tay chịu đòn thế này thì thể nào tất cả cũng bị đánh chết tươi. Nói đoạn, hắn chộp lấy cái kẹp lò sưởi rồi hiên ngang bước ra ngoài. “Theo tôi!”—hắn thét lớn.—“Chúng ta hãy làm theo luật Môi-se!” Và lao thẳng vào đám đông nông dân, đánh hỏng một con mắt của một gã; nhân cơ hội đó, toàn bộ những người bên trong lều nhanh chân tẩu thoát về nhà trót lọt.

Chouev bị tống giam ngay lập tức với tội danh kích động bạo loạn và phỉ báng tôn giáo.

XXI

TRƯỚC đó hai năm, một cô gái trẻ vạm vỡ xinh đẹp mang nét đẹp đậm chất phương Đông tên là Katia Turchaninova đã từ các khu định cư quân sự Don lên St. Petersburg để theo học tại trường đại học nữ sinh. Tại đó, nàng gặp gỡ sinh viên Turin, con trai của một viên tỉnh trưởng hạt Simbirsk, và hai người phải lòng nhau. Nhưng tình yêu của nàng không hề theo lối mòn thông thường; nàng không có ý định trở thành vợ hắn hay làm mẹ những đứa con của hắn. Hắn là một đồng chí tri kỷ, và mối dây liên kết cốt lõi giữa họ chính là cảm giác nổi loạn chung, cùng lòng căm hận sục sôi không chỉ với thể chế chính quyền hiện tại mà với toàn bộ những kẻ đại diện cho bộ máy ấy. Họ tìm thấy sự đồng điệu khi tự tin rằng bản thân trội hơn kẻ thù về cả học thức, tư duy trí tuệ lẫn đạo đức. Katia Turchaninova là một cô gái tài năng, sở hữu trí nhớ siêu phàm giúp nàng tiếp thu nhanh chóng các bài giảng trên giảng đường. Nàng vượt qua các kỳ thi xuất sắc, bên cạnh đó còn ngấu nghiến đọc mọi đầu sách mới xuất bản. Nàng đinh ninh rằng sứ mệnh cuộc đời mình không phải là sinh đẻ và nuôi dạy con cái, thậm chí còn nhìn nhận thiên chức ấy bằng thái độ ghê tởm và khinh miệt. Nàng tự cho mình là kẻ được định mệnh lựa chọn để đập nát bộ máy chính quyền đương quyền—thứ đang kìm hãm những năng lực xuất chúng nhất của dân tộc—và soi đường chỉ lối cho nhân dân một tiêu chuẩn sống cao cả hơn được truyền cảm hứng bởi các nhà văn tiên tiến phương Tây.

Nàng xinh đẹp, hơi đẫy đà một chút: làn da khỏe khoắn mịn màng, đôi mắt đen láy sắc sảo, mái tóc suối dày đen nhánh. Nàng vô tình khơi gợi ở những gã đàn ông xung quanh thứ tình cảm mà nàng chẳng hề mong muốn cũng chẳng có thời gian bận tâm đoái hoaic, bởi nàng đang ngập đầu trong công tác tuyên truyền chủ yếu bằng những lời lẽ hùng biện. Dù vậy, nàng cũng chẳng lấy làm khó chịu khi thu hút được ánh nhìn ấy; và dẫu ăn mặc giản dị, nàng không hề lơ đễnh vẻ bề ngoài của mình. Nàng thích được ngưỡng mộ, bởi điều đó trao cho nàng cơ hội chứng minh nàng coi thường biết bao những thứ mà các phụ nữ khác tôn sùng.

Trong quan điểm về phương thức đấu tranh chống lại chính quyền, nàng đẩy đi xa hơn đại đa số đồng chí và cả người bạn trai Turin; nàng truyền bá tư tưởng rằng mọi thủ đoạn đều được chính nghĩa hóa trong cuộc chiến này, không loại trừ cả tội ác mus sát. Thế nhưng, đằng sau vỏ bọc tư tưởng cách mạng sục sôi ấy, sâu thẳm trong tâm hồn, Katia Turchaninova thực chất là một cô gái rất nhân hậu, sẵn sàng hy sinh thân mình vì hạnh phúc và phúc lợi của người khác, và chân thành hoan hỉ mỗi khi làm được một việc tốt cho bất kỳ ai—từ đứa trẻ, người già cho tới loài vật.

Mùa hè năm đó, nàng đến thăm một người bạn là nữ giáo viên trường làng tại một thị trấn nhỏ ven sông Volga. Turin sinh sống gần thị trấn đó trên điền trang của gia đình. Hắn thường xuyên ghé thăm hai cô gái; họ chuyền tay nhau những cuốn sách hay và có những cuộc tranh biện dài dập dìu bày tỏ sự phẫn nộ chung trước thực trạng bết bát của đất nước. Viên bác sĩ huyện, một người bạn chung của họ, cũng thường xuyên nhập cuộc trong các buổi họp mặt.

Điền trang nhà Turin nằm sát vách điền trang Liventsov—nơi vừa được giao cho Peter Nikolaevich Sventizky quản lý. Ngay sau khi Peter Nikolaevich chân ướt chân ráo đến đó thiết lập kỷ cương, chàng thanh niên Turin quan sát thấy thái độ bất khuất của nông dân điền trang Liventsov cùng quyết tâm bảo vệ quyền lợi của họ nên vô cùng thích thú. Hắn thường xuyên la cà vào làng trò chuyện với đám đàn ông, say sưa tuôn ra các lý thuyết xã hội chủ nghĩa, đặc biệt nhấn mạnh vào quốc hữu hóa ruộng đất.

Sau khi Peter Nikolaevich bị sát hại và những kẻ thủ ác hầu tòa, nhóm cách mạng ở thị trấn nhỏ sục sôi phẫn nộ và không ngần ngại công khai bày tỏ thái độ đó. Những chuyến viếng thăm làng của Turin cùng công tác tuyên truyền rỉ tai trong sinh viên đã lọt vào tầm ngắm của nhà chức trách trong quá trình xét xử. Tư dinh của hắn bị lục soát; và khi cảnh sát lôi ra được vài tờ truyền đơn cách mạng cất giấu trong đồ đạc, Turin bị bắt giam khẩn cấp và áp giải thẳng về nhà tù ở St. Petersburg.

Katia Turchaninova bám theo hắn lên thủ đô và tìm đến nhà giam thăm nuôi. Ngày đầu tiên nàng không được vào và được hướng dẫn quay lại vào đúng ngày quy định dành cho người thăm nuôi theo nội quy. Đến ngày đó, khi cuối cùng cũng được phép gặp mặt, nàng buộc phải trò chuyện với hắn qua hai lớp lưới sắt ngăn cách giữa tù nhân và khách thăm. Cuộc gặp gỡ này càng khoét sâu thêm ngọn lửa căm phẫn của nàng với chính quyền. Và thái độ cách mạng của nàng càng trở nên cực đoan hơn sau chuyến viếng thăm văn phòng một sĩ quan hiến binh phụ trách hồ sơ vụ án Turin. Viên sĩ quan, một gã đàn ông bảnh bao, rõ ràng có ý định ban cho nàng những đặc ân thăm nuôi ngoại lệ nếu nàng chịu dung túng cho những lời tán tỉnh của hắn. Cảm thấy ghê tởm tột độ, nàng quyết định khiếu nại lên cấp trên trực tiếp là thủ trưởng cảnh sát. Hắn ta cũng giở trò giả nai—hệt như viên sĩ quan khi làm việc công vụ—tỏ ra bất lực và tuyên bố mọi quyền quyết định hoàn toàn phụ thuộc vào thượng lệnh từ cấp bộ trưởng nhà nước. Nàng nộp đơn xin yết kiến bộ trưởng nhưng bị từ chối phũ phàng.

Khi ấy, nàng quyết định thực hiện một hành động liều lĩnh và mua một khẩu súng lục.

XXII

BỘ TRƯỞNG đang tiếp đón các công dân đến nộp đơn theo giờ quy định. Sau khi giải quyết xong xuôi cho ba người, một cô gái trẻ xinh đẹp đôi mắt đen láy tay cầm đơn bước tới. Đôi mắt vị bộ trưởng lóe lên tia thích thú khi chứng kiến nhan sắc quyến rũ của đương sự, nhưng nhanh chóng lấy lại vẻ mặt nghiêm nghị phù hợp với địa vị cao quý.

“Cô muốn gì?”—hắn hỏi, tiến đến gần vị trí nàng đang đứng.

Không thèm đáp lời, cô gái nhanh như cắt rút khẩu súng lục giấu trong áo choàng, nhắm thẳng ngực bộ trưởng bóp cò—nhưng trượt.

Bộ trưởng hồn xiêu phách lạc nhào tới chộp lấy tay nàng, nhưng Katia lùi lại một bước, chớp thời cơ nổ phát súng thứ hai. Vị bộ trưởng hoảngn hồn cắm cổ chạy tháo thân ra khỏi phòng. Đám cận vệ ập vào tóm gọn cô gái ngay lập tức. Nàng run lẩy bẩy không thốt nổi một lời; đoạn bỗng bật cười nấc lên từng cơn cuồng loạn. Vị bộ trưởng thậm chí còn chẳng xước một miếng da.

Người phụ nữ đó chính là Katia Turchaninova. Nàng bị tống vào nhà giam tạm giam chờ xét xử. Vị bộ trưởng nhận được vô số lời chúc mừng và thăm hỏi từ các tầng lớp thượng lưu cao nhất, thậm chí từ chính Sa hoàng, người đã thành lập một ủy ban đặc trách điều tra âm mưu ám sát bất thành ấy. Thực chất chẳng hề có bất kỳ âm mưu nào tồn tại cả, nhưng đám quan chức cảnh sát và thám tử vẫn hì hục làm việc với một trăm linh một phần trăm công suất để truy lùng bằng được những mắt xích của một tổ chức khủng bố không hề có thật. Họ làm đủ mọi cách để xứng đáng với đồng tiền bát gạo; xách méo đi từ lúc gà gáy sáng, lục tung nhà này đến nhà khác, sao chép tịch thu tài liệu sách vở, đọc ngấu nghiến nhật ký, thư từ cá nhân, chép trích đoạn lên những thứ giấy thượng hạng với nét chữ nắn nót đẹp đẽ, tra khảo Katia Turchaninova không biết bao nhiêu lần, đồng thời bắt nàng đối chất với tất cả những ai bị tình nghi tòng phạm nhằm ép nàng khai ra đồng bọn.

Vị bộ trưởng, thực chất là một người bản tính thiện lương, thực lòng cảm thấy thương xót cho cô gái xinh đẹp. Nhưng ông ta tự nhủ bản thân buộc phải đặt trách nhiệm nhà nước lên trên hết, dẫu chúng chẳng đòi hỏi mấy công sức hay phiền toái gì lớn lao. Thế nên, khi một cựu đồng nghiệp, vị thị vệ triều đình đồng thời là bạn của gia đình Turin, bắt gặp ông tại dạ tiệc cung đình và dò hỏi lòng trắc ẩn dành cho Turin cùng cô gái Turchaninova, ông ta chỉ nhún vai, kéo căng dải băng đỏ trên chiếc áo ghi-lê trắng rồi thản nhiên đáp: “Je ne demanderais pas mieux que de relacher cette pauvre fillette, mais vous savez le devoir.” (Tôi rất sẵn lòng thả cô gái tội nghiệp ấy, nhưng anh biết đấy, kỷ cương phép nước là trên hết.) Và trong lúc đó, Katia Turchaninova tiếp tục bị giam cầm trong ngục tối. Có những khoảng thời gian nàng vô cùng bình tĩnh, giao tiếp với các bạn tù qua những tiếng gõ tường và miệt mài đọc những cuốn sách được gửi vào. Nhưng rồi sẽ lại đến những ngày nàng lên cơn cuồng nộ tuyệt vọng, dùng đôi tay đấm thùm thụp vào vách tường, thét gào và cười vang dại dột như một kẻ tâm thần.

XXIII

MỘT hôm, Maria Semenovna đi từ phòng tài chính về nhà sau khi nhận tiền lương hưu. Dọc đường, nàng chạm trán một giáo viên quen biết.

“Chào Maria Semenovna! Bà vừa đi nhận tiền về đấy à?”—ông giáo viên cất giọng oang oang từ bên kia đường vọng sang.

“Vâng ạ,”—Maria Semenovna đáp.—“Nhưng chẳng đáng là bao đâu; chỉ vừa đủ bù vào những chỗ thủng lỗ chỗ thôi.”

“Ôi dồi ôi, cầm một cục tiền to thế thể nào chả vớ được khối khoản béo bở chứ,”—ông giáo viên trêu đùa rồi bước đi.

“Tạm biệt thầy nhé,”—Maria Semenovna nói. Vừa quay đi nhìn theo người bạn, nàng giáp mặt một gã đàn ông cao lớn có đôi sải tay dài ngoẵng cùng ánh mắt sắc lạnh đăm đăm nhìn mình. Về đến nhà, nàng giật mình thót tim khi lại nhìn thấy chính gã tay dài đó đang đứng lảng vảng bám theo từ bao giờ. Hắn đứng thẫn thờ thêm một lát sau khi nàng đã bước chân vào trong, rồi mới quay đầu lủi thủi bỏ đi.

Thoạt đầu Maria Semenovna cảm thấy hơi hoảng sợ. Nhưng vừa bước vào nhà, tặng quà cho người cha già và đứa cháu Fedia, rồi cúi xuống âu yếm vỗ về con chó Treasure đang ư ử mừng rỡ, nàng quên bén đi nỗi sợ vừa rồi. Nàng đưa tiền cho cha và bắt tay ngay vào công việc quen thuộc, bởi việc nhà lúc nào cũng ngập đầu ngập cổ.

Gã đàn ông chạm mặt nàng không ai khác chính là Stepan.

Sau khi sát hại lão chủ quán, gã không quay trở lại thị trấn. Điều kỳ lạ là gã chẳng hề cảm thấy cắn rứt hay hối hận vì vụ án mạng đó. Hình ảnh nạn nhân cứ chập chờn hiện về trong tâm trí gã suốt cả ngày hôm sau; và gã thậm chí còn khoái chí tận hưởng ký ức về việc ra tay quá đỗi tinh vi, trót lọt đến mức chẳng ai có thể phát hiện nổi, nhờ đó gã có thể tiếp tục hạ sát những kẻ khác theo cách tương tự. Ngồi trong quán rượu nhấm nháp ly trà, gã đảo mắt quan sát những người xung quanh với đúng một ý nghĩ làm sao để thanh toán từng kẻ một. Chiều tối hôm đó, gã ghé qua nhà một người đánh xe đồng hương để trọ qua đêm. Chủ nhà vắng mặt. Gã bảo sẽ đợi, và nhân tiện bắt chuyện với vợ người đánh xe. Nhưng khi mụ ta quay lưng về phía gã để bước tới lò sưởi, ý định giết người bỗng lóe lên trong đầu. Thoạt đầu gã ngạc nhiên lắc đầu tựa hồ không tin nổi chính mình; nhưng chỉ một tích tắc sau, gã chộp lấy con dao giấu trong cổ bót, lao tới quật ngã mụ ta xuống nền nhà rồi cứa cổ họng. Nghe thấy tiếng lũ trẻ ré lên khóc thét, gã tiện tay hạ sát luôn chúng rồi chuồn thẳng. Gã chẳng thèm tìm chỗ trọ nào khác mà quất ngựa rời khỏi thị trấn ngay lập tức. Tới một ngôi làng cách đó khá xa, gã ghé vào một quán trọ lữ quán để ngủ qua đêm. Hôm sau, gã quay ngược lại thị trấn huyện lỵ, và chính tại đây gã vô tình nghe lõm được cuộc trò chuyện giữa Maria Semenovna và ông giáo viên ngoài phố. Ánh mắt của nàng tuy có chút dọa dẫm nhưng vẫn kích thích gã quyết định lén lút đột nhập vào nhà để vơ vét số tiền hưu trí vừa nhận. Đợi khi màn đêm buông xuống, gã cạy ổ khóa đột nhập vào trong. Người đầu tiên nghe thấy tiếng động sột soạt chính là cô con gái thứ, người đã có gia đình. Mụ ta thét lên hoảng loạn. Stepan vung dao đâm chết tươi mụ ngay tại chỗ. Người chồng giật mình tỉnh giấc lao bổ vào Stepan, túm cổ áo và vật lộn sống chết với gã. Nhưng Stepan với thể lực vượt trội đã đè bẹp đối thủ. Sau khi hạ sát người chồng, cơn cuồng nộ kích thích bởi cuộc vật lộn kéo dài đẩy Stepan bước qua vách ngăn vào căn phòng bên cạnh. Đó chính là phòng ngủ của Maria Semenovna. Nàng đã ngồi dậy trên giường, đôi mắt hiền từ tràn ngập nỗi sợ hãi nhìn trân trân vào Stepan và làm dấu thánh. Ánh mắt ấy lại một lần nữa khiến Stepan chột dạ chùn bước. Gã hạ thấp tầm mắt.

“Tiền của mày để đâu?”—gã gặng hỏi mà không dám ngẩng mặt lên nhìn.

Nàng không đáp.

“Tao hỏi tiền để đâu!”—Stepan gằn giọng, vung con dao đe dọa.

“Sao anh lại nỡ . . .”—nàng thì thào.

“Rồi mày sẽ thấy tao nỡ thế nào.”

Stepan lao tới sát giường để chộp lấy tay nàng ngăn cản phản kháng, nhưng Maria Semenovna không hề nhấc cánh tay hay có bất kỳ hành động chống cự nào; nàng chỉ áp chặt đôi bàn tay lên ngực và thở dài nặng nhọc.

“Ôi, tội lỗi tày trời quá!”—nàng thốt lên.—“Sao anh lại nhẫn tâm thế! Hãy thương lấy chính mình đi. Hủy hoại linh hồn người khác . . . và tồi tệ hơn là hủy hoại chính linh hồn anh! . . .”

Stepan không tài nào chịu đựng nổi giọng nói ấy thêm giây nào nữa, gã lạnh lùng rạch một đường dao sắc lẹm qua cổ họng nàng. “Câm cái mồm đi!”—gã quát lên. Nàng ngả ngửa ra sau với tiếng nấc nghẹn ngào, và chiếc gối ướ đẫm một vùng máu tươi. Gã quay lưng đi vòng quanh các căn phòng để thu gom những thứ có giá trị. Gom xong gói đồ đáng tiền, gã châm điếu thuốc, ngồi thảnh thơi hút một lát, phủi nhẹ quần áo rồi hiên ngang bước ra khỏi nhà. Gã đinh ninh vụ sát nhân này cũng chẳng khác gì những lần trước; thế nhưng trước khi kịp tìm thấy một chỗ trọ qua đêm, gã bỗng cảm thấy kiệt quệ đến mức không tài nào nhấc chân bước nổi nữa. Gã lả người lết xuống rãnh nước bên đường và nằm bất động ngất lịm ở đó suốt thời gian còn lại của đêm hôm ấy, qua cả ngày hôm sau và đêm hôm sau nữa.

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ Project Gutenberg
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 15 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.