Phiếu Giả Và Những Truyện Khác

Lượt đọc: 164 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Phần Hai

❊ ❊ ❊

Suốt thời gian nằm rạp dưới rãnh nước, Stepan liên tục nhìn thấy trước mắt gương mặt gầy gò, nhân hậu và đầy sợ hãi của Maria Semenovna, đồng thời như văng vẳng bên tai giọng nói của bà. "Sao anh lại có thể làm thế?" – giọng bà cứ vang lên trong trí tưởng tượng của hắn với nét phát âm ngọng nghịu đặc trưng. Stepan cứ phải hồi tưởng lại hết lần này đến lần khác mọi chuyện hắn đã gây ra cho bà. Trong cơn hoảng loạn, hắn nhắm nghiền mắt, lắc mạnh cái đầu bờm xờm để xua đi những suy nghĩ và ký ức ấy. Có chốc lát hắn xua tan được chúng, nhưng rồi những gương mặt đen đúa, gớm ghiếc với đôi mắt đỏ ngầu lại hiện lên để liên tục dọa nạt hắn. Chúng nhe răng cười nhạo và lặp đi lặp lại: "Mày đã hại đời nó thì giờ phải tự kết liễu đời mày, bằng không tụi tao sẽ không buông tha đâu." Hắn mở mắt ra, và lại nhìn thấy BÀ cùng giọng nói ấy; hắn trào lên niềm thương xót vô hạn đối với bà, đồng thời cảm thấy vô cùng khiếp sợ và ghê tởm chính bản thân mình. Hắn lại nhắm mắt, và những gương mặt đen đúa ấy lại xuất hiện. Đến chiều hôm sau, hắn gượng đứng dậy và lê cái thân thể kiệt quệ ra một quán rượu. Tại đó, hắn gọi rượu và cứ nài nỉ xin thêm mãi, nhưng dường như chẳng có hơi men nào có thể làm hắn say nổi. Hắn ngồi lì bên bàn, lặng lẽ nuốt hết chén này đến chén khác.

Một viên cảnh sát bước vào. "Mày là ai?" – hắn hỏi Stepan.

"Tôi chính là kẻ đã tàn sát cả nhà Dobrotvorov đêm qua," hắn đáp.

Hắn bị bắt giữ, trói giật cánh bằng thừng và bị giải đến đồn cảnh sát gần nhất; hôm sau, hắn được chuyển đến nhà tù của thị trấn. Viên cai tù nhận ra hắn là một tay tù cộm cán, cực kỳ bất kham từ trước; và khi nghe tin hắn nay đã trở thành một kẻ sát nhân thực thụ, hắn liền trừng mắt quát tháo gay gắt.

"Ở đây thì tốt nhất là nên ngậm miệng lại cho tao!" – hắn gầm gừ bằng giọng khàn đặc, mặt cau có và hàm dưới nhô ra. "Chỉ cần chúng mày dám giở thói vô kỷ luật, tao sẽ đánh đập cho đến chết! Đừng có hồng tẩu thoát – tao sẽ canh chừng kỹ chuyện đó!"

"Tôi chẳng có ý định trốn chạy đâu," Stepan cúi gằm mặt đáp.

"Câm miệng! Nói chuyện với cấp trên thì phải nhìn thẳng vào mắt người ta chứ!" – viên cai tù thét lên, rồi giáng một cú đấm trời giáng vào dưới cằm Stepan.

Đúng lúc đó, Stepan lại nhìn thấy người phụ nữ bị sát hại hiện ra trước mắt và văng vẳng nghe tiếng bà; thế nên hắn chẳng màng bận tâm đến lời quát mắng của viên cai tù.

"Sao cơ?" – hắn hỏi, sực tỉnh khi cảm thấy cú đấm giáng vào mặt.

"Cút đi! Đừng có mà giả vờ điếc."

Viên cai tù vốn đinh ninh rằng Stepan sẽ hung hăng quậy phá, tụ tập với các tù nhân khác hoặc tìm cách vượt ngục. Nhưng hoàn toàn không có chuyện đó xảy ra. Mỗi khi lính canh hay chính viên cai tù ghé mắt qua ô cửa tò mò nhìn vào buồng giam, họ chỉ thấy Stepan ngồi trên chiếc túi nhồi rơm, hai tay ôm đầu và lẩm bẩm điều gì một mình. Khi được dẫn đến trước mặt viên quan thẩm vấn phụ trách vụ án của mình, hắn không hề cư xử như một phạm nhân thông thường. Hắn tỏ ra rất lơ đễnh, hầu như chẳng thèm nghe các câu hỏi; nhưng hễ nắm bắt được điều người ta muốn hỏi, hắn lại trả lời một cách thật thà đến mức làm viên thẩm vấn vô cùng bối rối. Vốn đã quen với việc phải dùng đủ mưu mẹo và sự lọc lõi để đối phó với tù nhân, viên quan bỗng thấy một cảm giác kỳ lạ dâng lên, hệt như lúc ta nhấc chân bước lên một bậc thang nhưng hụt bước vậy. Stepan kể lại toàn bộ câu chuyện về những vụ án mạng do mình gây ra; hắn kể với vẻ mặt cau có, cương quyết, bằng một giọng điềm tĩnh, rành mạch như đang bàn chuyện làm ăn, cố gắng nhớ lại từng chi tiết của tội ác. "Lão bước ra khỏi nhà," Stepan kể về vụ án mạng đầu tiên, "và đứng chân trần ở cửa; tôi đánh lão, và lão chỉ rên lên một tiếng; tôi bước sang chỗ vợ lão..." Cứ thế, hắn thuật lại tất cả.

Một hôm, viên thẩm vấn đến thăm các xà lim, hỏi Stepan xem hắn có điều gì phàn nàn hay có nguyện vọng nào cần được giải quyết không. Stepan đáp rằng hắn chẳng có ước nguyện gì sất, và cũng không có điều gì phàn nàn về cách đối xử trong tù. Khi bước ra khỏi buồng giam, vị thẩm vấn đi được vài bước dọc theo hành lang hôi hám thì khựng lại, hỏi viên quản tù đi theo tháp tùng rằng tên tù nhân này cư xử ra sao.

"Tôi thực sự phải kinh ngạc về hắn," viên quản tù tỏ ra rất hài lòng và nói những lời tốt đẹp về Stepan. "Hắn đã ở đây khoảng hai tháng nay và có thể xem là một tấm gương chấp hành kỷ luật hoàn hảo. Nhưng tôi lại sợ hắn đang mưu tính điều gì mờ ám. Hắn là một kẻ gan lì và có sức mạnh phi thường."

TRONG tháng đầu tiên ở tù, Stepan liên tục bị ám ảnh bởi cùng một ảo ảnh dằn vặt. Hắn nhìn thấy bức tường xám xịt của buồng giam, nghe thấy những âm thanh của chốn ngục tù: tiếng ồn ào từ phòng giam phía dưới nơi hàng chục tù nhân bị nhốt chung, tiếng chuông đồng hồ nhà tù điểm, tiếng bước chân gác xép ngoài hành lang; nhưng đồng thời, hắn cũng nhìn thấy BÀ với gương mặt nhân hậu từng chinh phục trái tim hắn ngay từ lần đầu gặp gỡ trên phố, với chiếc cổ gầy gò, gân guốc, và hắn nghe thấy giọng nói dịu dàng, ngọng nghịu đầy xót xa của bà: "Hủy hoại linh hồn của người khác... và tệ hại nhất là của chính mình... Sao anh lại có thể..."

Lát sau, giọng nói ấy thưa dần rồi lịm hẳn, nhường chỗ cho những gương mặt đen đúa xuất hiện. Chúng cứ hiện hình bất kể lúc hắn mở hay nhắm mắt. Nhắm mắt lại thì hắn càng thấy chúng rõ mồn một hơn. Khi hắn mở to mắt, chúng biến mất trong chốc lát, tan hòa vào các bức tường và cánh cửa; nhưng chỉ một lát sau lại xuất hiện vây quanh hắn từ ba phía, nhe răng cười nhạo và lặp đi lặp lại: "Chấm dứt đi! Chấm dứt đi! Treo cổ tự vẫn đi! Phóng hỏa tự thiêu đi!" Stepan run lẩy bẩy khi nghe những lời đó, vắt óc nhớ lại tất cả những lời kinh mình biết: "Kính mừng Maria" hay "Lạy Cha chúng con". Thoạt đầu, cách này dường như có hiệu quả. Đọc kinh xong, hắn bắt đầu nhớ lại cả cuộc đời mình; người cha, người mẹ, ngôi làng, con chó "Sói", người ông già nằm sưởi trên lò sưởi, chiếc ghế dài nơi lũ trẻ thường hay nô đùa; rồi những cô gái trong làng với các khúc dân ca, những con ngựa của hắn và cách chúng bị trộm thế nào, rồi kẻ cắp bị bắt ra sao và hắn đã đập chết hắn ta bằng một hòn đá bằng cách nào. Hắn cũng nhớ lại nhà tù đầu tiên mình từng ở và lúc trốn thoát, gã chủ quán trọ béo phì, người vợ anh đánh xe và lũ trẻ. Rồi HÌNH BÓNG ẤY lại hiện về trong tâm trí, và nỗi khiếp đảm lại bủa vây hắn. Vứt chiếc áo khoác tù nhân khỏi vai, hắn chồm dậy khỏi giường, hệt như một con thú hoang trong lồng, bắt đầu đi qua đi lại căn phòng chật hẹp, quay ngoắt lại một cách vội vã mỗi khi chạm đến những bức tường ẩm ướt. Hắn lại cố cầu nguyện lần nữa, nhưng giờ thì vô ích rồi.

Mùa thu tới với những đêm dài dằng dặc. Một buổi tối, khi gió rít lên từng hồi qua các ống khói, Stepan lê bước mòn mỏi trong phòng giam rồi lả người ngồi xuống mép giường. Hắn cảm thấy mình không thể chống cự thêm được nữa; lũ quỷ đen đã đánh gục hắn, và hắn đành phải đầu hàng. Từ một dạo trước, hắn đã để ý đến ống khói của chiếc lò sưởi. Nếu hắn thắt được một vòng lọng bằng những sợi dây vải lanh nhỏ và buộc vào chốt nắp lò sưởi thì chắc chắn nó sẽ chịu được sức nặng... Nhưng hắn phải làm việc đó thật khéo léo. Thế rồi hắn bắt tay vào việc, mất đúng hai ngày để tết những sợi dây từ chính chiếc túi lụa mà hắn dùng làm gối ngủ. Khi lính canh bước vào phòng, hắn bèn lấy áo khoác che kín giường lại. Hắn thắt dây thành những nút to và bện đôi lại để chúng đủ sức chịu được trọng lượng cơ thể. Trong suốt quá trình chuẩn bị đó, hắn không còn bị những ảo ảnh hành hạ nữa. Khi những dải dây đã sẵn sàng, hắn làm thành một chiếc nút thòng lọng, quàng vào cổ, đứng lên giường và tự vẫn. Nhưng đúng vào khoảnh khắc lưỡi hắn thè ra thì mấy sợi dây tuột mất, và hắn rơi bịch xuống đất. Tên lính canh nghe tiếng động liền xông vào. Bác sĩ được gọi đến, Stepan được chuyển xuống phòng y tế. Hôm sau, hắn tỉnh lại và được chuyển khỏi phòng xá, không còn phải giam cầm đơn độc nữa mà được đưa về xà lim chung với các tù nhân khác.

Ở buồng giam chung, hắn sống giữa hai mươi con người nhưng lại có cảm giác như chỉ có một mình. Hắn chẳng màng đoái hoài đến sự hiện diện của những kẻ khác; chẳng thèm nói năng với ai, và vẫn bị nỗi đớn đau xưa hành hạ. Hắn cảm thấy điều đó rõ nhất vào những lúc mọi người chìm vào giấc ngủ còn một mình hắn thì trằn trọc chẳng tài nào chợp mắt được. Trước mắt hắn cứ hiện lên HÌNH BÓNG ẤY, văng vẳng bên tai giọng nói ấy, rồi lũ quỷ đen với đôi mắt ghê rợn lại xuất hiện hành hạ hắn theo cách cũ.

Hắn lại cố đọc kinh, nhưng cũng như trước, chẳng có tích sự gì. Một hôm, sau khi dứt chuỗi kinh cầu mà hình bóng ấy vẫn hiện nguyên trước mắt, hắn bắt đầu khẩn khoản cầu xin linh hồn đáng thương của bà hãy tha thứ cho tội lỗi và buông tha cho hắn. Đến gần sáng, khi ngã quỵ xuống chiếc túi lụa nhàu nát trong kiệt sức, hắn thiếp đi lúc nào không hay, và trong giấc mơ, bà đã đến bên với tấm cổ gầy gò, nhăn nheo và đứt lìa. "Chị có tha thứ cho tôi không?" – hắn hỏi. Bà nhìn hắn bằng đôi mắt dịu hiền mà không đáp. "Chị có tha thứ cho tôi không?" – hắn cứ gặng hỏi ba lần như thế. Nhưng bà chẳng thốt một lời, và hắn bừng tỉnh giấc. Kể từ dạo đó, nỗi dằn vặt trong hắn vơi bớt đi, đầu óc dường như tỉnh táo hơn, hắn bắt đầu đưa mắt nhìn xung quanh và lần đầu tiên biết cất lời trò chuyện với những người cùng phòng.

BUỒNG giam của Stepan ở chung với một số người khác, trong đó có Vassily – cựu phu khuân vác từng bị kết án lưu đày vì tội cướp bóc, và Chouev – cũng là một kẻ bị kết án đày ải. Vassily suốt ngày cất giọng ca vang những khúc dân ca bằng chất giọng tuyệt đẹp, hoặc say sưa kể chuyện phiêu lưu của mình cho các bạn tù nghe. Còn Chouev thì lúc nào cũng cặm cụi làm việc gì đó, hết vá víu quần áo lại đến đọc Kinh Thánh và Sách Thi Thiên.

Stepan hỏi Chouev vì sao hắn lại bị tống vào tù, Chouev liền đáp rằng hắn bị chính quyền tu sĩ bức hại chỉ vì đức tin Thiên Chúa chân chính của mình, bởi đám tu sĩ toàn là phường đạo đức giả và căm ghét những ai tuân theo luật pháp của Chúa. Stepan hỏi thế nào là luật pháp chân chính, Chouev bèn giải thích rằng luật pháp đích thực không nằm ở việc thờ phụng những vị thần do tay người làm ra, mà là phụng thờ tinh thần và chân lý. Hắn kể lại chuyện mình đã thụ giáo chân lý đó từ người thợ may thọt chân ra sao vào thời điểm người ta chia đất.

– Thế những kẻ làm điều ác sẽ phải chịu số phận thế nào? – Stepan hỏi.

– Kinh Thánh đã có câu trả lời cho điều đó, – Chouev đáp, rồi đọc lớn cho hắn nghe đoạn Ma-thi-ơ chương 25, từ câu 31: — "Khi Con Người đến trong vinh quang của Ngài, và mọi thiên sứ thánh thiện cùng đi với Ngài, bấy giờ Ngài sẽ ngự trên ngai vinh hiển của mình. Mọi dân tộc sẽ được tập hợp trước mặt Ngài; và Ngài sẽ tách họ ra với nhau, giống như mục tử phân chia cừu khỏi dê: Ngài sẽ đặt bầy cừu bên tay phải, còn bầy dê bên tay trái. Khi ấy, Vua sẽ phán cùng những người bên tay phải rằng: Hỡi các ngươi được Cha ta ban phước, hãy đến thừa hưởng vương quốc đã được chuẩn bị cho các ngươi từ thủa tạo thiên lập địa: vì khi ta đói, các ngươi đã cho ta ăn; khi ta khát, các ngươi đã cho ta uống; ta là khách lạ, các ngươi đã tiếp rước ta; ta trần truồng, các ngươi đã mặc áo cho ta; ta đau yếu, các ngươi đã thăm viếng ta; ta bị ngục tù, các ngươi đã đến viếng ta. Bấy giờ những người công chính sẽ thưa rằng: Lạy Chúa, có khi nào chúng con thấy Ngài đói mà dâng hiến thức ăn? Hoặc khát mà cho Ngài uống? Có khi nào chúng con thấy Ngài là khách lạ mà tiếp rước? Hoặc trần truồng mà mặc áo cho Ngài? Hoặc khi nào chúng con thấy Ngài đau yếu hay trong ngục tù mà đến thăm viếng? Và Vua sẽ đáp lại rằng: Quả thật, ta bảo các ngươi, hễ các ngươi đã làm điều đó cho một trong những người hèn mọn nhất này của anh em ta, tức là các ngươi đã làm cho chính ta vậy. Bấy giờ Ngài cũng sẽ phán với những kẻ ở bên tay trái rằng: Hỡi những kẻ bị nguyền rủa, hãy xéo khỏi mặt ta mà vào ngọn lửa đời đời đã chuẩn bị cho ma quỷ và các thiên sứ của nó: vì ta đói, các ngươi không cho ta ăn; ta khát, các ngươi không cho ta uống; ta là khách lạ, các ngươi không tiếp rước; ta trần truồng, các ngươi không mặc áo cho ta; ta đau yếu và ở tù, các ngươi không thăm viếng. Bấy giờ chúng cũng sẽ thưa rằng: Lạy Chúa, có khi nào chúng con thấy Ngài đói, khát, là khách lạ, trần truồng, đau yếu, hay ở tù, mà không phục vụ Ngài? Bấy giờ Ngài sẽ đáp rằng: Quả thật, ta bảo các ngươi, hễ các ngươi không làm điều đó cho một trong những kẻ hèn mọn nhất này, tức là các ngươi đã không làm cho ta vậy. Và những kẻ ấy sẽ phải chịu hình phạt đời đời, còn những người công chính thì bước vào sự sống vĩnh hằng."

Vassily đang ngồi bệt dưới sàn ngay bên cạnh Chouev, chăm chú lắng nghe đoạn Kinh Thánh được đọc lên, liền gật gật cái đầu tuấn tú ra chiều tán thưởng. "Đúng thế," hắn quả quyết nói. "Xéo đi, hỡi những lũ khốn kiếp bị nguyền rủa, xuống hỏa ngục đời đời, vì tụi mày có chịu bố thí chút thức ăn nào cho kẻ đói khát đâu mà toàn nuốt sạch cho mình. Đáng đời lắm! Ta cũng đã từng đọc qua các trước tác của thánh Nikodim," hắn bồi thêm để khoe mớ kiến thức uyên bác của mình.

– Thế bọn chúng không bao giờ được tha thứ sao? – Stepan cất tiếng hỏi, đầu cúi gằm xuống mái tóc bờm xờm và lắng nghe trong im lặng.

– Đợi đã, giữ im lặng nào, – Chouev quay sang bảo Vassily, kẻ vẫn đang lải nhải không ngớt về đám người giàu có đã tiếc rẻ không chịu bố thí thức ăn cho kẻ lữ hành cũng chẳng thèm thăm nom ông ta trong ngục.

– Khoan đã, tôi bảo này! – Chouev nói, đoạn lật giở tiếp các trang Kinh Thánh. Khi tìm thấy đoạn mình cần, hắn dùng lòng bàn tay to bản, rắn rỏi – nay đã trắng bệch ra vì sống trong tù – vuốt phẳng trang sách:

— "Bấy giờ có hai kẻ gian phi khác cũng được điệu đến cùng với Ngài" — nghĩa là với Chúa — "để đem đi hành quyết. Và khi đến nơi gọi là Ca-lvê, họ đóng đinh Ngài cùng hai tên gian phi lên thập giá, một tên bên phải, một tên bên trái. Lúc ấy, Đức Chúa Jêsus phán rằng: — 'Lạy Cha, xin tha thứ cho họ, vì họ không biết mình đang làm gì.' Và dân chúng đứng nhìn quanh. Các nhà lãnh đạo cùng với họ cũng chế nhạo Ngài mà rằng: — 'Hắn đã cứu kẻ khác; hãy để hắn tự cứu lấy mình nếu hắn là Đấng Christ, người được Chúa tuyển chọn.' Cả lính canh cũng nhạo báng Ngài, tiến lại dâng giấm cho Ngài và nói: 'Nếu ngươi là Vua của người Do Thái, hãy tự cứu lấy mình đi.' Hơn nữa, bên trên Ngài còn có một tấm biển đề bằng chữ Hy Lạp, chữ La-tinh và chữ Hê-bơ-rơ rằng: 'ĐÂY LÀ VUA CỦA NGƯỜI DO THÁI.' Và một trong hai tên gian phi bị treo trên thập giá đã lăng mạ Ngài, nói rằng: 'Nếu ngươi là Đấng Christ, hãy tự cứu lấy ngươi và cả chúng ta nữa!' Nhưng tên kia lên tiếng quở trách nó rằng: 'Ngươi không sợ Chúa sao, khi ngươi cũng chịu chung một hình phạt này? Về phần chúng ta, chịu thế này là đích đáng, vì chúng ta đang nhận lãnh phần thưởng xứng đáng cho việc mình làm; nhưng con người này chẳng hề làm điều gì sai quấy cả.' Rồi hắn thưa với Đức Chúa Jêsus rằng: — 'Lạy Chúa, xin nhớ đến con khi Ngài bước vào vương quốc của Ngài.' Và Đức Chúa Jêsus phán cùng hắn rằng: — 'Quả thật, ta bảo ngươi, ngay ngày hôm nay ngươi sẽ ở với ta trên thiên đàng.'"

Stepan không nói gì, cứ ngồi trầm ngâm ngẫm nghĩ hệt như đang chăm chú lắng nghe.

Giờ thì hắn đã hiểu thế nào là đức tin chân chính. Chỉ những ai biết cho kẻ nghèo ăn uống và thăm nom tù nhân mới được cứu rỗi; còn những kẻ không làm thế sẽ phải xuống hỏa ngục. Thế mà tên gian phi kia dẫu tội lỗi ngập đầu vẫn ăn năn trên cây thập giá và cuối cùng vẫn được lên thiên đàng. Điều này không hề làm hắn thấy mâu thuẫn chút nào. Trái lại là đằng khác. Điều này bổ sung cho điều kia: việc những kẻ giàu lòng trắc ẩn sẽ lên thiên đàng còn kẻ vô tâm xuống hỏa ngục có nghĩa là ai nấy đều phải sống nhân từ, và việc tên gian phi được Chúa tha thứ chứng tỏ rằng Chúa vô cùng nhân hậu. Mọi thứ đều mới mẻ đối với Stepan, và hắn tự hỏi tại sao chân lý ấy lại bị che giấu khỏi hắn suốt bao lâu nay.

Kể từ ngày hôm đó, hắn dành trọn thời gian rảnh rỗi để ở bên Chouev, đặt câu hỏi và lắng nghe hắn giảng giải. Qua những lời Chouev truyền đạt, hắn nhận ra một chân lý duy nhất nằm cốt lõi trong giáo lý của Chúa: rằng tất cả mọi người đều là anh em, và họ phải yêu thương, trắc ẩn lẫn nhau để có được cuộc sống hạnh phúc. Và khi lắng nghe Chouev, mọi điều phù hợp với chân lý nền tảng ấy đều ngấm vào hắn tựa như một tri thức cũ kỹ từng bị lãng quên nay tìm lại được, trong khi bất cứ điều gì nghe có vẻ mâu thuẫn thì hắn dửng dưng bỏ ngoài tai, bởi hắn đinh ninh rằng chắc tại mình chưa hiểu đúng nghĩa thực sự của nó. Kể từ dạo đó, Stepan đã trở thành một con người khác hẳn.

DÙ Stepan vốn dĩ rất ngoan ngoãn và hiền hòa từ khi bước chân vào tù, nhưng giờ đây hắn còn khiến cho ban quản thị lẫn các bạn tù phải ngạc nhiên tột độ trước sự đổi thay của mình. Chẳng cần ai sai bảo, và cũng chẳng màng đến phiên trực nhật, hắn tự nguyện gánh vác mọi công việc nặng nhọc và bẩn thỉu nhất trong nhà tù. Nhưng dẫu cho có khiêm nhường đến đâu, các tù nhân khác vẫn phải kính nể và dè chừng hắn, bởi họ thừa biết hắn là một kẻ quả quyết và sở hữu thể lực phi thường. Sự nể trọng của họ đối với hắn càng tăng lên gấp bội sau vụ chạm trán với hai gã du thủ du thực dám xông vào tấn công hắn; thế nhưng hắn đã vùng ra và bẻ gãy tay một tên trong trận ẩu đả đó. Hai gã vô lại này đã đánh bạc ăn gian và tước sạch tiền của một tên tù trẻ tuổi có gia thế. Stepan đứng ra bênh vực và giật lại số tiền thắng bạc để trả cho người kia. Lũ du thủ du thực chì chiết chửi rủa hắn; nhưng khi chúng lao vào hành hung, hắn đã đánh cho tơi bời. Khi viên quản tù tra hỏi nguyên nhân vụ ẩu đả, hai tên kia khăng khăng khai rằng Stepan là kẻ khơi mào trước. Stepan chẳng thèm biện minh, nhẫn nhục chịu đựng bản án ba ngày giam ở phòng kỷ luật, tiếp nối bằng việc bị tống vào xà lim biệt giam.

Trong buồng biệt giam, sự đày đọa lớn nhất đối với hắn là không còn được nghe Chouev giảng Kinh Thánh nữa. Hắn cũng sợ rằng những ảo ảnh cũ về BÀ và lũ quỷ đen sẽ tái xuất để hành hạ mình. Nhưng may thay, những hình bóng ấy đã biến mất vĩnh viễn. Tâm hồn hắn ngập tràn những ý tưởng mới mẻ và hạnh phúc. Hắn cảm thấy vui sướng vì được ở một mình, miễn là có sách để đọc và có cuốn Kinh Thánh trong tay. Hắn thừa biết mình hoàn toàn có thể kiếm được một cuốn Kinh Thánh,ặt nỗi kẹt một nỗi hắn lại... không biết chữ.

Hắn từng bắt đầu tập học chữ cái từ thời thơ bé, nhưng mãi chẳng tài nào ghép vần nổi nên đành chịu cảnh mù chữ. Giờ đây, hắn hạ quyết tâm học đọc lại từ đầu, liền cất tiếng xin lính canh mang cho mình cuốn Kinh Thánh. Sách được đưa tới, và hắn ngồi xuống miệt mài học tập. Hắn cố nhớ lại mặt chữ cái, nhưng cứ đến khâu ghép vần là chịu chết. Hắn vắt óc suy nghĩ xem làm thế nào để ráp các chữ cái lại với nhau thành từ ngữ, nhưng vô vọng. Hắn mất ngủ, chẳng thiết tha ăn uống gì nữa, và một nỗi buồn sâu thẳm bao trùm lấy hắn, dứt thế nào cũng không tài nào rũ bỏ được.

– Sao thế, vẫn chưa vỡ vạc được chữ nào à? – hôm nọ tên lính canh ghé mắt hỏi.

– Chưa.

– Mày có thuộc kinh "Lạy Cha" không?

– Có chứ.

– Đã thuộc thì hãy mở Kinh Thánh ra mà đọc theo. Nó ở đây này, – tên lính canh chỉ cho hắn đoạn kinh cầu trong sách. Stepan bắt đầu đánh vần theo, so sánh những mặt chữ hắn đã biết với âm thanh quen thuộc.

Và kỳ lạ thay, đột nhiên bí ẩn về cách ghép vần bỗng bừng sáng trong đầu hắn, và hắn bắt đầu đọc được. Đó là một niềm hạnh phúc vô bờ. Kể từ khoảnh khắc ấy, hắn đã biết đọc, và ý nghĩa của những từ ngữ mà hắn phải chật vật đánh vần kia bỗng trở nên sâu sắc hơn bao giờ hết.

Stepan không còn bận tâm đến việc phải ở một mình nữa. Hắn mải mê với việc đọc sách đến nỗi chẳng màng vui sướng gì khi được chuyển trở lại xà lim chung, vốn là nơi buồng giam riêng tư của hắn phải nhường lại cho một tù nhân chính trị vừa mới được chuyển đến.

TRONG lúc ấy, Mahin – cậu học sinh từng chỉ cách cho người bạn Smokovnikov làm giả phiếu lĩnh tiền – đã hoàn thành chương trình phổ thông rồi tốt nghiệp đại học ngành luật. Nhờ có lợi thế được lòng phụ nữ, lại khéo léo bợ đỡ tình nhân cũ của một thứ trưởng, hắn nhanh chóng được bổ nhiệm làm quan án khi tuổi đời hãy còn trẻ. Hắn là kẻ bất lương, nợ nần chồng chất, cờ bạc và từng dan díu với biết bao người phụ nữ; bù lại, hắn thông minh, sắc sảo và là một vị quan tòa mẫn cán. Hắn được điều về tòa án ở khu vực mà Stepan Pelageushkine từng bị phán xét. Khi Stepan được dẫn giải đến trước mặt hắn lần đầu để lấy cung, những câu trả lời thành khẩn và điềm đạm của phạm nhân khiến vị quan tòa không khỏi bối rối. Trong thâm tâm, hắn bỗng có một cảm giác mơ hồ rằng con người đang đứng trước mặt mình – mang xiềng xích, đầu cạo trọc, bị kẹp giữa hai người lính canh chờ dẫn về ngục – lại sở hữu một tâm hồn tự do và vượt trội hơn hẳn so với chính bản thân hắn. Do đó, hắn cảm thấy hơi chột dạ và phải huy động hết can đảm mới có thể tiếp tục tiến hành buổi cung khai mà không để lộ sơ hở nào trong các câu hỏi. Hắn kinh ngạc trước việc Stepan thản nhiên kể lại những vụ án mạng hệt như chúng đã xảy ra từ thủa xửa thủa xưa, và do một kẻ nào khác thực hiện chứ không phải hắn.

– Anh không cảm thấy thương xót họ sao? – Mahin hỏi.

– Không. Lúc đó tôi nào biết gì.

– Thế còn bây giờ?

Stepan nở một nụ cười buồn bã. "Bây giờ á," hắn đáp, "có thiêu sống tôi đi chăng nữa thì tôi cũng chẳng bao giờ làm thế."

– Nhưng tại sao?

– Vì tôi đã nhận thức được rằng tất cả mọi người đều là anh em.

– Thế còn tôi? Tôi cũng là anh em của anh đấy phỏng?

– Chứ sao nữa, đương nhiên rồi.

– Thế tại sao tôi, người anh em của anh đây, lại đang kết án phạt tù khổ sai đời đời cho anh?

– Ấy là vì ngài chưa biết thôi.

– Tôi chưa biết điều gì chứ?

– Ngài đã ngồi ghế phán xử thì hiển nhiên là ngài không biết rồi.

– Nói tiếp đi nào... Rồi sao nữa?

GIỜ đây, không phải Chouev mà chính Stepan mới là người thường xuyên đọc Kinh Thánh trong buồng giam chung. Trong lúc vài tù nhân khác còn đang gào thét những khúc ca thô tục, thì số khác lại quây quần lắng nghe Stepan đọc Kinh Thánh và giảng giải về những điều hắn vừa chiêm nghiệm. Những kẻ chăm chú lắng nghe nhất chính là Vassily và một phạm nhân tên là Mahorkin – một tên sát nhân từng thủ vai đao phủ. Trong thời gian giam giữ tại nhà tù này, hắn đã có hai lần được gọi đi thi hành án tử ở những vùng quê hẻo lánh, nơi người ta chẳng thể tìm nổi một ai chịu đứng ra làm đao phủ.

Có hai gã nông dân từng ra tay sát hại Peter Nikolaevich Sventizky đã bị kết án treo cổ, và Mahorkin được lệnh lên đường tới Penza để hành hình chúng. Những lần trước đây, hắn thường viết đơn gửi quan thống đốc tỉnh – vốn rành rọt cả việc đọc lẫn viết – trình bày rằng mình buộc phải tuân lệnh thi hành công vụ và xin cấp khoản chi phí đi lại. Nhưng lần này, trước sự kinh ngạc tột độ của ban quản tù, hắn tuyên bố không đi đâu cả, đồng thời khẳng định sẽ từ bỏ hẳn nghề đao phủ.

– Thế không sợ bị ăn roi mây à? – viên quản tù thét lên.

– Tôi đành chịu đòn thôi, vì luật pháp đã cấm tước đoạt mạng sống con người.

– Mày học lỏm cái thói đó từ thằng Pelageushkine phải không? Đúng là một thứ tiên tri nửa mùa trong tù! Cứ chờ đấy rồi mày sẽ thấy cái giá phải trả đắt thế nào!

Khi Mahin nghe được câu chuyện đó, hắn vô cùng ấn tượng trước sức ảnh hưởng của Stepan đối với tên đao phủ – kẻ thà chịu mạo hiểm bị treo cổ vì tội kháng lệnh chứ nhất quyết không chịu thi hành công vụ nữa.

TRONG một buổi tiệc tối tại nhà gia đình Eropkin, Mahin – kẻ đang theo đuổi hai cô con gái rượu của chủ nhà, đều là những đám tiểu thư giàu có khét tiếng – sau khi trổ tài chơi piano và ca hát điêu luyện để thu về những tràng pháo tay tán thưởng nhiệt liệt, liền hào hứng kể cho mọi người nghe về gã tù nhân kỳ lạ đã cảm hóa được tên đao phủ. Mahin tường thuật lại sự việc rất rành mạch nhờ sở hữu trí nhớ cực tốt; khả năng ghi nhớ ấy càng bén nhạy hơn bởi sự thờ ơ lạnh lùng của hắn đối với tất cả những người mà hắn từng giao thiệp. Hắn chưa bao giờ mảy may bận tâm đến cảm xúc của kẻ khác, và chính vì thế mà hắn lưu giữ trọn vẹn từng lời ăn tiếng nói lẫn hành động của họ trong đầu. Hắn cảm thấy tò mò về Stepan Pelageushkine, và dẫu chưa thể thấu hiểu trọn vẹn con người ấy, hắn vẫn tự hỏi không biết gã đàn ông này đang vướng phải chuyện gì kỳ quái thế. Chẳng tìm được câu trả lời, nhưng cảm nhận được một luồng sinh khí phi thường đang diễn ra trong tâm hồn Stepan, hắn bèn đem câu chuyện Stepan cảm hóa tên đao phủ, thái độ khác thường trong tù, việc hắn miệt mài đọc Kinh Thánh cùng sức ảnh hưởng sâu rộng của hắn lên các bạn tù ra kể vanh vách cho gia chủ nghe. Câu chuyện đã để lại ấn tượng sâu sắc đối với Lisa – cô con gái út mười tám tuổi của gia đình, người vừa mới thoát khỏi lối sống giả tạo ở trường nội trú; cô có cảm giác như mình vừa ngoi lên khỏi mặt nước và đang đhít thở bầu không khí tự do đích thực của cuộc sống trong niềm hạnh phúc ngất ngây. Lisa nài nỉ Mahin kể thêm về con người Pelageushkine ấy, đồng thời cắt nghĩa cho cô hiểu vì sao một bước ngoặt vĩ đại lại có thể xảy ra trong tâm hồn hắn. Mahin thuật lại tất cả những gì hắn nghe được từ viên cảnh sát về vụ án mạng cuối cùng của Stepan, cũng như những lời chính miệng Pelageushkine kể – về việc hắn đã bị khuất phục trước sự khiêm nhường, ôn hòa và lòng dũng cảm của người phụ nữ tội nghiệp – nạn nhân cuối cùng của hắn ra sao, và đôi mắt hắn đã bừng tỉnh như thế nào, để rồi việc đọc Kinh Thánh đã hoàn thiện nốt sự biến đổi trong con người ấy.

Đêm hôm ấy, Lisa Eropkin trằn trọc không sao ngủ được. Suốt mấy tháng trời, trong lòng cô diễn ra một cuộc giằng xé nội tâm giữa lối sống thượng lưu phù phiếm mà cô chị đang lôi kéo cô vào, với niềm say đắm dành cho Mahin cùng khát vọng cải hóa con người hắn. Và mong muốn thứ hai giờ đây đã trở nên mãnh liệt hơn bao giờ hết. Cô từng nghe mang hồ về Maria Semenovna tội nghiệp. Nhưng sau khi người phụ nữ nhân hậu ấy bị sát hại một cách thảm khốc, và sau khi Mahin – kẻ tường tận câu chuyện từ Stepan – chuyển đạt lại cho cô toàn bộ sự thật về cuộc đời Maria Semenovna, Lisa bỗng khao khát đến cháy bỏng được trở thành một người giống như bà. Vốn là một tiểu thư giàu có, cô từng sợ rằng Mahin chỉ đến với mình vì khối tài sản thừa kế. Thế nên cô quyết định sẽ trao hết của cải của mình cho người nghèo, và thẳng thắn thổ lộ dự định đó với Mahin.

Mahin mừng rỡ khôn xiết vì có dịp chứng minh sự trong sạch của mình, liền khẳng định rằng hắn yêu Lisa chứ không vì tiền tài của cô. Việc minh chứng cho sự cao thượng bẩm sinh ấy khiến hắn vô cùng tự mãn về bản thân. Mahin nhiệt tình giúp Lisa thực hiện quyết định của cô. Và càng làm thế, hắn càng vỡ vạc ra cả một thế giới tâm linh mới mẻ đầy cao cả của Lisa mà trước nay hắn chưa từng hay biết.

TẤT CẢ chìm trong tĩnh lặng ở xà lim chung. Stepan đang nằm trên giường nhưng chưa chợp mắt. Vassily rón rén tiến lại gần, khẽ kéo chân hắn và thì thầm giục dậy ra ngoài nói chuyện. Stepan bước xuống giường, tiến về phía Vassily.

– Làm ơn giúp tôi việc này đi, anh bạn, – Vassily khẩn khoản. – Cứu tôi với!

– Việc gì thế?

– Tôi sắp trốn khỏi nhà tù này đây.

Vassily thầm thì với Stepan rằng hắn đã chuẩn bị đâu vào đó cho cuộc đào tẩu.

– Ngày mai tôi sẽ làm lộn xộn lên – hắn chỉ tay về phía đám tù nhân đang ngái ngủ trên giường. – Tụi nó thể nào cũng tố giác tôi, và tôi sẽ bị chuyển lên xà lim tầng trên. Tôi đã thuộc làu lối thoát hiểm từ trển rồi. Việc tôi nhờ anh là hãy tháo cái chốt cửa ở phòng mồ ấy.

– Chuyện đó tôi làm được. Nhưng rồi anh sẽ trốn đi đâu?

– Đâu chẳng được. Chẳng lẽ chốn nào mà chẳng có lũ người độc ác hả anh?

– Đúng thế, anh bạn ạ. Nhưng phán xét họ đâu phải việc của chúng ta.

– Thú thật tôi đâu phải kẻ sát nhân. Cả đời này tôi chưa từng hại đến tính mạng ai. Còn chuyện trộm cắp thì tôi thấy chẳng có gì là tội lỗi cả. Cứ làm như bọn chúng chưa từng cướp bóc của chúng ta không bằng!

– Cứ để chính họ tự gánh lấy hậu quả của mình đi, nếu họ làm thế.

– Mặc thây chúng nó! Giả sử tôi có cướp một ngôi nhà thờ thì ai bị tổn hại cơ chứ? Lần này tôi sẽ cẩn thận không thọt tay vào mấy tiệm tạp hóa nhỏ nhặt nữa, mà sẽ vơ vét một mẻ thật lớn, rồi dùng tiền đó cứu giúp mọi người. Tôi sẽ phân phát hết cho những người lương thiện.

Một tên tù nhân trở mình trên giường ngẩng đầu lên nghe ngóng. Stepan và Vassily liền nín thinh, dừng cuộc trò chuyện lại. Hôm sau, Vassily bắt đầu tiến hành kế hoạch của mình. Hắn lớn tiếng phàn nàn về ổ bánh mì trong tù, chê bai nó nhão nhoét, rồi xúi giục các tù nhân gọi quản tù đến để khiếu nại. Quản tù bước vào, mắng xối xả vào mặt tất cả, và khi hay tin chính Vassily là kẻ đứng sau kích động đám đông, hắn lập tức ra lệnh biệt giam Vassily lên căn phòng ở tầng trên. Đó chính xác là điều Vassily đang mong đợi.

VASSILY nắm như lòng bàn tay cấu trúc của căn buồng giam trên tầng thượng. Hắn nhắm chuẩn phần sàn nhà và bắt tay ngay vào việc cạy tung mấy tấm ván. Khi đã khoét được một lỗ hổng chui xuống dưới gầm sàn, hắn tiếp tục đục thủng phần trần nhà phía dưới để nhảy tót xuống phòng mồ nằm ở tầng sát sàn. Hôm ấy, trên chiếc bàn khám nghiệm chỉ có độc một cỗ quan tài quàn thi thể lạnh ngắt. Trong góc phòng là kho chứa các bao tải dùng để nhồi rơm làm đệm cho tù nhân ngủ. Vassily vốn biết rõ sự tồn tại của đám bao tải ấy, và đó chính là lý do khiến phòng mồ trở thành bước đệm hoàn hảo cho kế hoạch tẩu thoát của hắn. Cái chốt trên cửa phòng mồ vốn đã được tháo lỏng từ trước rồi lắp hờ lại. Hắn rút chốt, mở toang cửa và bước ra hành lang dẫn đến khu nhà vệ sinh đang thi công dở dang. Tại đây có một lỗ hổng lớn thông thẳng từ tầng ba xuống dưới tầng hầm. Sau khi xác định được vị trí cửa nhà vệ sinh, hắn quay trở lại phòng mồ, giật tấm vải liệm trên tử thi lạnh ngắt (trong lúc giật vải, tay Vassily vô tình chạm vào xác chết), vác theo đống bao tải rồi bện chúng lại với nhau thành một cọng thừng chắc chắn, đoạn mang sợi thừng ấy ra khu nhà vệ sinh. Hắn buộc thừng vào thanh dầm ngang rồi trượt người đu xuống. Sợi thừng hụt cách mặt đất một đoạn, nhưng hắn chẳng thể áng chừng được khoảng cách ấy còn bao xa. Dù sao thì cũng phải đánh cược một phen. Hắn buông tay rơi bịch xuống đất. Hai chân bị chấn động mạnh đến tê dại nhưng hắn vẫn có thể gắng gượng bước đi. Tầng hầm có hai khung cửa sổ; hắn hoàn toàn có thể trèo qua một trong hai khung cửa ấy nếu không vướng tấm song sắt bảo vệ. Phải phá vỡ tấm song sắt, ngặt nỗi trong tay chẳng có lấy một dụng cụ nào. Vassily đảo mắt tìm kiếm xung quanh, và tình cờ vớ được một khúc ván có cạnh sắc nhọn; cầm vũ khí trong tay, hắn bắt tay vào việcạy bật những viên gạch đang giữ chặt khung sắt. Hắn miệt mài khoét đục suốt một hồi lâu. Tiếng gà gáy lần thứ hai cất lên mà tấm song sắt vẫn trơ gan cùng tuế nguyệt. Cuối cùng, hắn cũng nạy lơi được một bên; đoạn hắn nhét thanh ván vào chỗ vừa nới lỏng rồi dồn hết sức bình sinh tì đè xuống. Tấm song sắt bật tung hoàn toàn, nhưng đồng thời một viên gạch cũng rơi bộp xuống sàn tạo ra tiếng động lớn. Tiếng động ấy rất có thể đã lọt vào tai tên lính canh. Vassily nín thở đứng im như tượng. Nhưng không gian vẫn chìm trong tĩnh mịch. Hắn trèo qua khung cửa sổ. Chặng đường tẩu thoát tiếp theo là phải leo qua bức tường rào. Có một căn nhà kho nhỏ nằm chình ình ở góc sân. Hắn buộc phải leo lên mái nhà kho ấy mới có thể với tới đỉnh bức tường thành. Nhưng hắn không tài nào với tới mái nhà nếu không có cây ván hỗ trợ; thế là hắn đành phải quay ngược trở lại qua cửa sổ tầng hầm để lấy thanh ván. Chỉ một lát sau, hắn đã trèo ra ngoài với thanh ván trong tay; hắn đứng lặng đi một lúc để lắng nghe tiếng bước chân gác xép. Quả nhiên đúng như dự đoán. Tên lính canh đang lững thững tuần tra ở phía bên kia sân. Vassily tiến sát căn nhà kho, dựng thanh ván vào vách rồi bắt tay vào việc trèo lên. Chẳng ngờ thanh ván trượt đi và đổ sập xuống đất. Vassily đang mang tất liền cởi ra để có thể dùng đôi bàn chân trần bám dính vào vách khi trèo xuống. Sau đó, hắn dựng lại thanh ván, với tay bấu chặt lấy ống dẫn nước. Cầu trời cho lần này thanh ván đừng đổ! Chỉ vài động tác thoăn thoắt bám dọc ống nước là đầu gối hắn đã gác được lên mái nhà. Tên lính canh đang tiến đến gần. Vassily nằm rạp bất động. Hắn may mắn không bị tên lính phát hiện và lướt qua. Vassily chồm dậy; mái tôn gỉ sét kêu răng rắc dưới chân hắn. Chỉ thêm một hai bước nữa là tới tường thành. Giờ thì tay hắn đã có thể chạm tới nó rồi. Hắn rướn người vươn tay trái rồi đến tay phải, rướn căng cơ thể hết cỡ, và cuối cùng đã đu bám được lên bờ tường. Để tránh bị gãy chân khi nhảy xuống, Vassily xoay người, treo mình lơ lửng bằng hai tay, duỗi thẳng người rồi buông lỏng tay trái, tiếp đó là tay phải. "Cầu Chúa phù hộ con!" Hắn đã chạm đất. Mặt đất khá mềm nên hai chân hắn không bị thương tích gì, và hắn cắm cổ chạy thục mạng. Khi đến một vùng ngoại ô, Melania mở cửa đón hắn, và hắn nhanh chóng rúc vào tấm chăn ấm áp vá víu bằng hàng mảnh vải đủ màu sắc của bà.

NGƯỜI vợ của Peter Nikolaevich Sventizky – một phụ nữ cao ráo, xinh đẹp, điềm đạm và mượt mà hệt như một con bò tơ được vỗ béo – từng chứng kiến tận mắt từ cửa sổ nhà mình cảnh chồng bị sát hại rồi bị lôi xềnh xệch ra đồng cỏ. Nỗi kinh hoàng của cảnh tượng đó đối với Natalia Ivanovna quá đỗi lớn lao – làm sao có thể khác được chứ? – khiến mọi cảm xúc khác trong lòng cô đều tan biến sạch. Ngay khi bóng đám đông vừa khuất sau hàng rào khu vườn và những tiếng la hét lịm dần; ngay khi cô hầu gái chân trần Melania chạy ào vào với đôi mắt trợn ngược, hớt hãi loan tin bằng cái giọng thích hợp để loan báo tin mừng hơn là báo tang rằng Peter Nikolaevich đã bị sát hại rồi vứt xuống khe núi, thì Natalia Ivanovna chợt nhận ra đằng sau cảm giác kinh hoàng ban đầu ấy là một cảm giác khác: một niềm vui sướng vì đã được giải thoát khỏi gã bạo chúa suốt mười chín năm chung sống chưa từng để cô được nghỉ ngơi dù chỉ một phút giây. Niềm vui ấy khiến cô hoảng hốt; cô giấu nhẹm nó đi, không dám thú nhận với chính mình và càng che đậy kỹ hơn trước mặt những người xung quanh. Khi thi thể dập nát, ngả vàng và đầy lông lá của hắn được tắm rửa sạch sẽ rồi đưa vào quan tài, cô đã khóc lóc thảm thiết, gào thét và nức nở trong nỗi kinh hoàng. Khi vị quan điều tra chuyên trách các vụ án trọng điểm đến lấy lời khai, cô nhìn thấy trong căn phòng đang tiến hành thẩm vấn có hai gã nông dân mang xiềng xích bị buộc tội là chủ mưu. Một người là lão già có bộ râu xoăn bạc phơ cùng vẻ mặt điềm tĩnh, nghiêm nghị. Người kia còn khá trẻ, mang nét đẹp du mục với đôi mắt sáng quắc và mái tóc xoăn bù xù. Cô đã quả quyết trước tòa rằng chính hai gã đó là những kẻ đã lao vào khống chế đôi tay của Peter Nikolaevich. Mặc cho gã nông dân mang nét mặt du mục cứ đăm đăm nhìn cô với đôi mắt ánh lên dưới đôi mày đang cau lại, đoạn cất tiếng trách móc: "Thưa bà, đó là một tội ác tày trời. Hãy nhớ đến giờ lâm của bà chứ!" – dẫu vậy, cô chẳng hề cảm thấy thương hại bọn chúng chút nào. Trái lại, trong suốt quá trình điều tra, côâm ỉ căm ghét chúng và nuôi một khát vọng tột cùng là được trả thù cho những kẻ đã giết chồng mình.

Một tháng sau, khi phiên tòa đại hình khép lại với bản án phạt tù khổ sai dành cho tám kẻ, cùng án treo cổ cho hai người – lão già râu bạc và gã thanh niên du mục theo cách gọi của cô, Natalia bỗng cảm thấy lòng mình bất an một cách mơ hồ. Nhưng những mối hoài nghi khó chịu ấy nhanh chóng trôi tuột đi dưới sự trang nghiêm của một phiên tòa chính thức. Đã là những bậc quan chức quyền cao chức trọng phán quyết thì chắc chắn đó phải là điều đúng đắn.

Lệnh tử hình sẽ được thi hành ngay tại ngôi làng. Một ngày Chủ nhật, Melania từ nhà thờ trở về trong bộ váy mới và đôi giày mới tinh, hớt hải báo tin với chủ rằng giá treo cổ đang được dựng lên, và đao phủ từ Moskva sẽ đến vào ngày thứ Tư. Con bé cũng cho hay thân nhân của các phạm nhân đang nổi giận lôi đình và tiếng khóc than của họ vang vọng khắp cả làng.

Natalia Ivanovna không bước chân ra khỏi nhà; cô không muốn tận mắt chứng kiến cái giá treo cổ hay đám đông nhốn nháo ngoài làng; điều duy nhất cô mong mỏi là những thứ sắp phải xảy ra hãy mau chóng chấm dứt. Cô chỉ mải chăm bẵm cho cảm xúc của chính mình mà chẳng thèm đếm xỉa gì đến các phạm nhân hay gia đình họ.

Vào ngày thứ Ba, viên cảnh sát trưởng làng ghé qua nhà Natalia Ivanovna. Vốn là chỗ quen biết cũ, cô liền dọn rượu vodka và món nấm muối ngâm do chính tay cô làm để thết đãi ông ta. Sau khi nhấm nháp đôi chút, viên cảnh sát thông báo rằng buổi hành quyết sẽ không diễn ra vào ngày mai như dự kiến.

– Sao lại thế? – cô hỏi.

– Có một chuyện cực kỳ kỳ lạ vừa xảy ra. Chẳng tài nào tìm đâu ra đao phủ. Con trai tôi kể ở Moskva có một kẻ, nhưng ngặt nỗi hắn dạo này hay đọc Kinh Thánh rồi tuyên bố: "Ta sẽ không phạm tội sát sinh." Bản thân hắn vốn từng bị kết án tù khổ sai vì tội giết người, mà giờ đây khi luật pháp sai bảo thì hắn lại từ chối việc treo cổ người khác. Người ta dọa đem đánh roi mây, hắn liền đáp: "Các ông muốn đánh thế nào thì đánh, nhưng tôi quyết không làm đâu."

Natalia Ivanovna đỏ bừng mặt và cảm thấy lồng ngực nóng bừng lên trước một ý nghĩ vừa lóe lên trong đầu.

– Thế bây giờ án tử hình không thể được ân xá nữa sao?

– Làm sao được khi quan tòa đã tuyên án rồi? Chỉ có Sa hoàng mới có đặc quyền ân xá thôi.

– Nhưng ngài ấy làm sao mà biết được chuyện này?

– Họ có quyền đinh ninh dâng thỉnh nguyện thư lên ngài ấy mà.

– Nhưng mà... chính vì cái chết của chồng tôi nên họ mới phải đền mạng chứ bộ, – người phụ nữ ngốc nghếch Natalia Ivanovna thốt lên. – Và tôi xin tha thứ cho họ.

Viên cảnh sát phì cười. – Chà... vậy thì cứ gửi điện tín lên cho Sa hoàng ấy.

– Tôi làm thế được thật sao?

– Chứ sao, hoàn toàn được chứ.

– Thế có muộn quá không?

– Hãy gửi bằng điện tín khẩn đi.

– Gửi thẳng cho Sa hoàng cơ à?

– Gửi cho chính Sa hoàng luôn nếu bà muốn.

Câu chuyện về gã đao phủ cự tuyệt thực thi công vụ, thà chịu đòn roi còn hơn đã đột ngột làm rung chuyển tâm hồn Natalia Ivanovna. Nỗi xót xa và kinh hoàng mà cô từng cảm nhận vào khoảnh khắc hay tin những người nông dân bị kết án tử giờ đây không còn bị kìm nén được nữa, mà tràn ngập buốt nhói khắp tâm can cô.

– Philipp Vassilievich, người bạn của tôi ơi. Hãy viết bức điện tín ấy giùm tôi đi. Tôi muốn thỉnh cầu Sa hoàng ân xá cho bọn họ.

Viên cảnh sát lắc đầu. – Tôi chỉ sợ việc này lại mang rắc rối đến cho chúng ta thôi.

– Tôi hoàn toàn chịu trách nhiệm. Tôi sẽ không nhắc đến tên anh đâu.

– Đúng là một người phụ nữ nhân hậu, – viên cảnh sát thầm nghĩ. – Quả thực rất tốt bụng. Giá mà vợ tôi cũng có một trái tim như thế, thì đời sống gia đình tôi đã là thiên đường chứ không phải cái bãi rác như bây giờ. Và thế là ông ta cặm cụi viết bức điện tín: — "Kính gửi Hoàng thượng, bệ hạ kính yêu. Thần dân trung thành của bệ hạ, người góa phụ của Peter Nikolaevich Sventizky – nạn nhân bị nông dân sát hại – xin cúi rạp dưới chân ngai vàng thiêng liêng (câu này khi vừa viết xuống đã làm chính viên cảnh sát cảm thấy đắc ý nhất) của Hoàng thượng, khẩn khoản xin ngài rủ lòng ban ơn ân xá cho những người nông dân thuộc tỉnh nọ, huyện nọ và làng nọ vừa bị kết án tử hình."

Bức điện tín đã được chính tay viên cảnh sát gửi đi, và Natalia Ivanovna cảm thấy nhẹ nhõm, hạnh phúc khôn tả. Trong thâm tâm, cô tin chắc rằng vì chính cô – người góa phụ của nạn nhân – đã tha thứ cho kẻ sát nhân và đứng đơn xin ân xá, thì Sa hoàng tuyệt đối không thể chối từ.

LISA EROPKIN sống trong trạng thái hưng phấn liên tục. Càng sống theo lý tưởng Cơ Đốc giáo chân chính đã được mạc khải cho mình, cô càng kiên định với con đường ấy, và trái tim cô ngập tràn niềm vui sướng.

Trước mắt cô có hai mục tiêu cấp bách. Một là cải hóa Mahin; hay nói theo cách nghĩ của cô là đánh thức bản tính lương thiện, tốt lành vốn có trong con người hắn. Cô yêu hắn, và ánh sáng của tình yêu đã soi tỏ phần bản thể thiêng liêng ẩn giấu sâu thẳm trong tâm hồn mọi người. Hơn thế nữa, cô còn nhìn thấy ở hắn một trái tim vô cùng nhân hậu, dịu dàng cùng một trí tuệ cao thượng. Mục tiêu thứ hai của cô là rũ bỏ của cải vật chất. Ban đầu cô định đem phát tán tài sản chỉ để thử thách Mahin; nhưng sau đó, cô muốn làm điều đó vì chính mình, vì sự cứu rỗi của linh hồn cô. Cô bắt đầu bằng việc tùy hứng phát tiền cho bất cứ ai chìa tay xin xấy. Nhưng bố cô đã ngăn chặn việc đó lại; vả lại, cô cũng bắt đầu thấy ghê tởm trước đám đông những kẻ ăn xin cứ bám riết lấy cô cả trực tiếp lẫn qua thư từ để đòi tiền. Thế là cô quyết định tìm đến một cụ già nổi tiếng thánh thiện nhờ đời sống tu hành để trao lại toàn bộ gia tài, tùy ngài định đoạt theo cách tốt nhất. Hay tin đó, cha cô nổi giận lôi đình. Trong một trận cãi vã nảy lửa, cô bị ông mắng là kẻ điên rồ, tâm thần mất trí, đồng thời tuyên bố sẽ thực hiện các biện pháp ngăn chặn không cho cô tự hủy hoại bản thân.

Cơn thịnh nộ của người cha dường như có sức lây lan. Mất hết tự chủ, vừa nức nở vì căm phẫn, cô có những lời lẽ vô cùng hỗn hào với cha, gọi ông là kẻ bạo chúa và keo kiệt.

Nói xong cô liền quỳ xuống xin ông tha thứ. Ông bảo mình chẳng để bụng những lời cô nói; nhưng cô thừa hiểu rằng ông đã tổn thương và trong thâm tâm chưa từng tha thứ cho cô. Lisa không muốn hé lộ với Mahin về trận cãi vã với cha; còn về phần cô chị, thái độ lạnh lùng ngày càng rõ rệt bởi sự ghen tỵ với tình cảm mà Mahin dành cho em gái.

– Mình phải xưng tội với Chúa thôi, – cô tự nhủ. Trận lôi đình này xảy ra đúng vào dịp Mùa Chay, thế nên cô quyết định ăn chay để chuẩn bị tâm hồn lãnh nhận Bí tích Thánh Thể, đồng thời bộc bạch mọi suy nghĩ với cha giải tội để xin lời khuyên cho bước đường tương lai.

Cách thị trấn không xa có một tu viện, nơi ẩn tu của một vị tăng lữ già nổi tiếng khắp vùng nhờ đời sống thánh thiện, những bài giảng đạo, lời tiên tri cùng các phép mạc khải chữa lành bệnh được đồn đại gần xa.

Vị tu sĩ từng nhận được một bức thư từ cha của Lisa thông báo về chuyến viếng thăm của con gái, đồng thời bày tỏ sự kích động của cô thiếu nữ trong thư. Ông cũng hy vọng vị tu sĩ sẽ dùng ảnh hưởng của mình để uốn nắn cô đi đúng hướng, khuyên can cô đừng đi chệch khỏi con đường trung dung vàng ngọc, cứ sống như một tín đồ tốt mà đừng mưu toan đảo lộn thực tại cuộc sống hiện tại.

Vị tu sĩ tiếp đón Lisa sau khi đã mệt mỏi vì tiếp vô số khách khứa; và vì đã kiệt sức, ông mở lời khuyên nhủ cô một cách ôn tồn hãy giữ sự khiêm nhường, vâng phục hoàn cảnh sống hiện tại cùng đấng sinh thành. Lisa lặng lẽ lắng nghe, hai má đỏ bừng trong cơn xúc động nghẹn ngào. Khi ông vừa dứt lời khuyên răn, cô bắt đầu tuôn trào những giọt nước mắt, thoạt đầu rụt rè nhưng rồi mạnh dạn nói rằng Chúa đã truyền dạy chúng ta phải từ bỏ cha mẹ để đi theo Ngài. Càng nói càng hăng hái, cô say sưa diễn giải cảm nhận của mình về Chúa. Vị tu sĩ mỉm cười nhẹ nhàng đáp lễ theo cách thông thường ông vẫn dùng để an ủi các hối nhân; nhưng chỉ một lát sau, ông chìm vào thinh lặng, buông tiếng thở dài nặng nhọc: "Lạy Chúa!" Rồi ông cất tiếng: "Thôi được, ngày mai con hãy đến xưng tội," đoạn ban phước cho cô bằng đôi bàn tay nhăn nheo.

Hôm sau, Lisa đến xưng tội, và chẳng đả động gì đến cuộc trò chuyện dang dở hôm trước, ông ban phép giải tội cho cô nhưng kiên quyết từ chối tiếp nhận khối tài sản của cô mà chẳng đưa ra bất kỳ lý do giải thích nào.

Sự tinh khiết, lòng tôn kính Chúa cùng tâm hồn sục sôi nhiệt huyết của Lisa đã để lại dư âm sâu sắc trong lòng vị tu sĩ. Từ lâu ông đã khao khát được dứt bỏ hoàn toàn bụi trần; nhưng hội đồng tu viện – những kẻ kiếm bộn tiền từ danh tiếng giảng đạo của ông – cứ khăng khăng ép ông phải tiếp tục sứ mệnh ấy. Ông đành nhượng bộ, dẫu trong lòng mang cảm giác mơ hồ rằng mình đang đứng sai vị trí. Người ta đồn đại ông là một vị thánh hiển linh chữa bệnh cứu người, nhưng thực chất ông chỉ là một kẻ yếu đuối đang tự hào về ánh hào quang danh vọng của thế gian. Khi tâm hồn Lisa phơi bày trước mặt ông, ông bỗng nhìn thấu buồng kín tâm can chính mình. Ông nhận ra bản thân xa rời lý tưởng đạo đức đến nhường nào, và từ đó thấu suốt được khát vọng sâu kín trong trái tim mình.

Chẳng bao lâu sau chuyến viếng thăm của Lisa, ông xin chuyển đến một xà lim biệt lập để sống đời ẩn sĩ, và suốt ba tuần liền không đứng lễ ở nhà thờ tu viện nữa. Sau thánh lễ tái xuất, ông đã có bài giảng vang dội vạch trần tội lỗi của chính mình lẫn thế gian, đồng thời kêu gọi tất cả mọi người hãy ăn năn hám hối.

Kể từ ngày đó, ông giảng đạo mỗi tuần hai lần, và những bài thuyết pháp của ông thu hút ngày càng đông đảo thính giả. Tiếng tăm về tài giảng đạo lan đi bốn phương. Những bài pháp thoại của ông mang sự can đảm và chân thành phi thường, chạm thấu tâm can bất cứ ai lắng nghe.

VASSILY đang thực sự thực hiện mục đích rời khỏi nhà tù của mình. Nhờ sự tiếp tay của một vài chiến hữu, hắn đột nhập vào biệt phủ của gã thương gia giàu có Krasnopuzov – kẻ mà hắn thừa biết là một tay keo kiệt, đồi bại. Vassily vơ vét sạch sành sanh ba mươi nghìn rúp trong chiếc bàn làm việc của lão, rồi bắt đầu phân phát chúng theo cách mà hắn cho là đúng đắn. Hắn thậm chí còn bỏ cả rượu chè để không phải ném tiền vào bản thân, mà đem bố thí cho người nghèo; giúp các cô gái nghèo lo chuyện gả chồng; trả nợ hộ những người cùng khổ, và làm tất cả những điều đó trong âm thầm chứ chẳng hề phô trương danh tính với những kẻ được giúp đỡ; khát vọng duy nhất của hắn là rải tiền đúng chỗ. Nhờ biết cách đút lót cho cảnh sát, hắn nhởn nhơ sống yên bình trong một thời gian dài.

Trái tim hắn nhảy múa trong niềm hân hoan. Đến khi bị bắt giữ và đưa ra xét xử, hắn kiêu hãnh thú nhận việc mình đã cướp sạch nhà gã thương gia béo phì. "Số tiền ấy," hắn tuyên bố, "chỉ nằm mốc meo vô ích trong ngăn kéo của gã ngốc đó, và bản thân lão ta thậm chí còn chẳng biết mình có bao nhiêu tiền, trong khi tôi đã đưa nó vào lưu thông để cứu giúp rất nhiều người tốt."

Luật sư bào chữa đã có một bài biện hộ dí dỏm và đầy tình cảm khiến bồi thẩm đoàn suýt chút nữa đã tuyên trắng án cho Vassily, nhưng cuối cùng vẫn phải kết án phạt tù hắn. Hắn gửi lời cảm ơn bồi thẩm đoàn, đoạn quả quyết rằng chẳng bao lâu nữa hắn sẽ tự tìm đường thoát thân khỏi chốn ngục tù này cho mà xem.

BỨC điện tín của NATALIA IVANOVNA SVENTIZKY hóa ra lại vô tích sự. Ủy ban thụ lý các đơn thỉnh nguyện nhân danh Hoàng thượng thậm chí còn quyết định chẳng thèm đệ trình báo cáo lên Sa hoàng. Nhưng rồi có một hôm, khi vụ án Sventizky được đem ra bàn thảo ngay trên bàn ăn trưa của Hoàng đế, vị chủ tịch ủy ban có mặt lúc đó liền nhắc đến bức điện tín nhận được từ người góa phụ của nạn nhân.

– C’est très gentil de sa part (Thật là một nghĩa cử tử tế từ cô ấy), – một vị phu nhân trong hoàng tộc cất lời.

Sa hoàng thở dài, nhún vai dưới bộ quân phục đính đầy ve áo. "Luật pháp vẫn là luật pháp," ngài nói, rồi nâng ly ra hiệu cho người hầu phòng rót thêm rượu Moselle.

Tất cả những kẻ có mặt đều hùa vào ca tụng sự thông thái trong lời nói của đấng quân vương. Chẳng còn ai đả động gì đến bức điện tín nữa. Hai gã nông dân – lão già râu bạc và gã thanh niên – cuối cùng bị treo cổ bởi tay đao phủ người Tartar đến từ Kazan, một tên tử tù máu lạnh và là kẻ sát nhân tàn độc.

Người vợ của lão già muốn mặc cho thi thể chồng chiếc áo sơ mi trắng, quấn những dải băng trắng làm tất cùng một đôi giày mới, nhưng nguyện vọng ấy bị từ chối phũ phàng. Cả hai người bị vùi chung xuống một cái hố cạn khoét ngay bên ngoài bức tường nghĩa trang.

– Công nương Sofia Vladimirovna bảo với ta hắn là một nhà giảng đạo vô cùng kiệt xuất, – Hoàng thái hậu – mẹ của Sa hoàng – cất lời với con trai một hôm. – Faites le venir. Il peut prêcher à la cathédrale (Hãy triệu tập hắn tới đây. Hắn có thể giảng đạo ở nhà thờ lớn).

– Không, giảng ở nhà thờ trong cung điện sẽ thích hợp hơn, – Sa hoàng đáp, rồi ra lệnh triệu mời vị ẩn sĩ Isidor đến.

Toàn bộ các tướng lĩnh cùng quan chức cấp cao tề tựu đông đủ trong nhà thờ hoàng cung; được nghe vị danh sư giảng đạo là một sự kiện hiếm có.

Một cụ già gầy gò, tóc điểm sương xuất hiện, đảo mắt nhìn quanh rồi cất tiếng: "Nhân danh Chúa Cha, Chúa Con và Chúa Thánh Thần," đoạn bắt đầu bài thuyết giáo.

Thoạt đầu mọi thứ diễn ra suôn sẻ, nhưng càng nói về sau thì bầu không khí càng trở nên nặng nề. "Il devient de plus en plus agressif (Hắn ngày càng trở nên hung hăng quá đỗi)," như lời Hoàng thái hậu nhận xét sau đó. Hắn chỉ trích gay gắt tất cả mọi người. Hắn lớn tiếng bàn về những vụ hành quyết và buộc tội chính quyền đã đẩy xã hội vào vô số cái chết oan uổng. Làm sao một chính quyền mang danh Cơ Đốc giáo lại có thể tước đoạt mạng sống con người?

Ai nấy đưa mắt nhìn nhau thảng thốt, thầm nghĩ về sự kém duyên của bài giảng và cảm thấy hẳn là Sa hoàng đang rất khó chịu khi phải nghe những lời chướng tai nhức óc đó; nhưng chẳng một ai dám thốt ra suy nghĩ ấy thành lời.

Khi Isidor vừa dứt lời "Amen", vị tổng giám mục liền tiến lại gần và yêu cầu ông đến gặp riêng mình.

Sau buổi hội diện giữa Isidor với tổng giám mục và bộ trưởng tư pháp, ông lập tức bị đày đến một tu viện không phải của mình, mà là tu viện ở Suzdal – nơi có nhà tù giam giữ biệt lập; và bề trên cai quản tu viện đó lúc bấy giờ chính là cha xứ Missael.

MỌI người đều cố tỏ ra như thể bài giảng của Isidor chẳng chứa đựng điều gì khó chịu và chẳng ai thèm nhắc lại nó nữa. Sa hoàng thoạt tiên đinh ninh rằng những lời của vị ẩn sĩ chẳng hề tác động gì đến tâm trí mình; nhưng rồi trong ngày hôm đó, có đôi lần ngài giật mình nhận ra bản thân đang vẩn vơ nghĩ về hai gã nông dân vừa bị treo cổ cùng người góa phụ Sventizky từng mỏi mòn xin ân xá cho họ. Ngày hôm đó Sa hoàng phải tham dự một buổi duyệt binh; tiếp đó là đi xe dạo phố; sau đó là tiếp đoàn bộ trưởng, rồi dự tiệc tối và cuối cùng là xem kịch ở nhà hát. Cũng như mọi khi, ngài chìm vào giấc ngủ ngay khi đầu vừa chạm gối. Giữa đêm khuya, một cơn ác mộng kinh hoàng đã đánh thức ngài dậy: ngài nhìn thấy giàn giáo dựng lên sừng sững giữa một bãi đất trống và những xác chết đang đung đưa trên đó; lưỡi của những thây ma thè lè ra ngoài, còn thân thể thì liên tục co giật, rung lắc. Và có tiếng ai đó gầm thét: "Chính ngươi – chính ngươi là kẻ đã gây ra tội ác này!" Sa hoàng bừng tỉnh đầm đìa mồ hôi hột và bắt đầu suy ngẫm. Đây là lần đầu tiên trong đời ngài thực sự suy tư về gánh nặng trách nhiệm đè nặng trên đôi vai mình, và những lời của lão Isidor bỗng vọng về trong tâm trí...

Nhưng ngài chỉ có thể nhìn thấy bản thân mờ nhạt như một con người bình thường, và ngài không tài nào gánh vác nổi những bổn phận của một con người trần thế bởi tất cả những gì ngài bị ràng buộc với tư cách là một Sa hoàng. Còn về việc thừa nhận những bổn phận con người quan trọng và thiêng liêng hơn cả ngôi vị Sa hoàng ư – ngài không đủ dũng khí để làm điều đó.

SAU khi mãn hạn tù lần thứ hai, Prokofy – kẻ từng làm việc trong điền trang của nhà Sventizky – trông không còn chút nào dáng vẻ nhanh nhẹn, đầy tham vọng và chải chuốt như xưa. Trái lại, hắn trông tàn tạ hệt như một cái xác không hồn. Những lúc tỉnh táo, hắn cứ ngồi thừ ra đấy chẳng thèm đụng tay vào việc gì dẫu người cha có mắng nhiếc rát cổ buồng họng; hơn thế nữa, hắn liên tục rình mò trộm cắp bất cứ thứ gì trong nhà mang ra quán rượu đổi lấy chén chú chén anh. Về đến nhà, hắn lại ngồi lì một chỗ, ho khù khụ và nhổ nước bọt liên tục. Vị bác sĩ được mời đến khám đã nghe ngực hắn rồi lắc đầu ngao ngán.

– Cậu bạn ạ, anh cần phải tẩm bổ rất nhiều thứ mà hiện tại anh chẳng có gì trong tay.

– Đời người thường là thế phải không thưa bác sĩ?

– Hãy uống thật nhiều sữa vào, và đừng hút thuốc nữa.

– Đang mùa chay tịnh, vả lại nhà tôi cũng chẳng nuôi nổi con bò nào.

Có một dạo vào mùa xuân, cơn thèm rượu vật vã khiến hắn trắng đêm không tài nào chợp mắt. Trong nhà chẳng còn xó xỉnh nào có thể vớ lấy thứ gì mang đi bán lấy tiền quán rượu. Hắn bèn đội mũ trùm đầu rồi lững thững bước ra phố. Hắn đi dọc con đường cho đến trước ngôi nhà nơi vị linh mục và phó tế cùng sinh sống. Chiếc bừa của phó tế đang dựng chỏng chơ ngoài hàng rào. Prokofy tiến sát lại, vác xừ chiếc bừa lên vai rồi lủi thủi đi thẳng đến quán rượu do mụ Petrovna làm chủ. Mụ có lẽ sẽ đổi cho hắn chút rượu vodka lấy món đồ này. Nhưng hắn vừa đi được vài bước thì vị phó tế từ trong nhà bất ngờ bước ra. Trời đã hửng sáng, và ngài trố mắt nhìn thấy Prokofy đang ngang nhiên vác chiếc bừa của mình đi mất.

– Này, cái gì thế kia? – vị phó tế thét lên.

Láng giềng xung quanh ào ra khỏi nhà. Prokofy bị tóm gọn, tống cổ vào đồn cảnh sát rồi lĩnh án mười một tháng tù giam. Mùa thu đến, Prokofy buộc phải chuyển vào bệnh xá nhà tù. Cơn ho hành hạ hắn tơi bời; lồng ngực phập phồng vì kiệt sức, và hắn chẳng tài nào sưởi ấm nổi cơ thể. Những kẻ có sức khỏe thì tìm cách chống chọi qua cái lạnh; trái lại, Prokofy run lập cập suốt ngày đêm bởi viên giám thị nhất quyết không chịu đốt lò sưởi ở bệnh xá cho đến tận tháng Mười một nhằm mục đích tiết kiệm chi phí.

Prokofy chịu đựng những đày đọa thể xác tột cùng, và nỗi đau tinh thần còn khủng khiếp hơn gấp bội. Hắn căm ghét mọi thứ xung quanh – từ vị phó tế, viên giám thị keo kiệt không chịu đốt lò sưởi, tên lính canh, cho đến gã đang nằm chiếc giường bên cạnh với cái môi sưng vù tấy đỏ. Hắn thậm chí còn nảy sinh lòng căm thù với cả gã tù nhân mới được chuyển vào bệnh xá. Tên tù nhân ấy chính là Stepan. Đang mắc một chứng bệnh về đầu, Stepan được chuyển đến khu điều trị và được xếp giường nằm ngay cạnh Prokofy. Nhưng rồi theo thời gian, sự căm ghét ấy phai nhạt dần, nhường chỗ cho niềm gắn bó sâu sắc; Prokofy trở nên cực kỳ quý mến Stepan và cảm thấy vô cùng khoan khoái mỗi khi được trò chuyện cùng hắn. Stepan lúc nào cũng hào hứng kể cho bất cứ ai hắn gặp nghe về vụ án mạng cuối cùng của mình và cách nó đã đả kích hắn ra sao.

– Hoàn toàn không khóc lóc van xin hay có bất kỳ hành động phản kháng nào, – hắn kể cho Prokofy nghe. – Bà ấy cứ đứng im phăng phắc. "Hãy giết tôi đi! Tôi đây này," bà ấy bảo. "Nhưng anh không tước đoạt được linh hồn tôi đâu, mà chính là đang hủy hoại linh hồn của chính anh đấy."

– Chà, đương nhiên việc cướp đi mạng sống là một tội ác tày trời rồi. Tôi có lần phải làm thịt một con cừu mà đã thấy phát điên lên được. Cả đời này tôi chưa từng hại đến một sinh linh nào; thế mà tại sao lũ khốn kiếp ấy lại nỡ ra tay giết tôi chứ? Tôi có làm hại ai đâu cơ chứ...

– Điều đó rồi sẽ được xét đến.

– Bỏi ai cơ chứ?

– Đương nhiên là bởi Chúa rồi.

– Tôi từ trước tới nay có thấy cái quái gì chứng minh Chúa tồn tại đâu, và tôi cũng chẳng tin có Ngài đâu anh bạn ạ. Tôi nghĩ con người ta chết là hết, cỏ mọc xanh rờn trên nấm mồ là chấm dứt mọi chuyện.

– Anh nghĩ thế là lầm to rồi. Tôi từng sát hại biết bao nhiêu mạng người, trong khi người phụ nữ tội nghiệp ấy thì luôn miệng giúp đỡ mọi người. Và anh nghĩ tôi với cô ấy sẽ nhận chung một kết cục sao? Ôi không! Cứ chờ mà xem.

– Thế nghĩa là anh tin linh hồn vẫn trường tồn sau khi chết ư?

– Chắc chắn thế chứ; nó thực sự sống mãi.

Prokofy quằn quại trong đớn đau khôn tả khi tử thần cận kề. Hắn thở khọc hoặc từng cơn khó nhọc. Nhưng đúng vào giờ phút lâm, hắn bỗng cảm thấy mọi cơn đau nhức đều tan biến sạch. Hắn thều thào gọi Stepan lại gần. "Vĩnh biệt anh bạn nhé," hắn nói. "Thần chết đến rồi. Trước đây tôi cứ sợ nó lắm. Còn giờ thì chẳng màng nữa. Tôi chỉ mong nó đến nhanh hơn chút thôi."

TRONG lúc đó, tình cảnh làm ăn của Eugene Mihailovich ngày càng lún sâu vào bế tắc. Việc kinh doanh ế ẩm đến thảm hại. Một cửa hàng mới mở ngay trong thị trấn đã cướp sạch lượng khách hàng của hắn, trong khi tiền lãi ngân hàng thì cứ đến hạn phải trả. Hắn đành tiếp tục cắn răng vay nặng lãi. Cuối cùng thì cửa hàng cùng toàn bộ hàng hóa của hắn cũng bị niêm phong để phát mại xiết nợ. Eugene Mihailovich cùng vợ chạy vạy khắp nơi tìm kiếm sự giúp đỡ từ những mối quen biết cũ, nhưng chẳng tài nào xoay sở nổi số tiền bốn trăm rúp để cứu vấy cửa hàng.

Họ từng nuôi chút hy vọng vào gã thương gia Krasnopuzov nhờ mối quan hệ thân thiết giữa vợ Eugene Mihailovich với nhân tình của lão. Nhưng tin dữ ập đến cho hay Krasnopuzov vừa bị cướp sạch một khoản tiền khổng lồ. Người ta đồn con số lên tới nửa triệu rúp. "Và em có biết ai bị đồn là thủ phạm không?" Eugene Mihailovich quay sang nói với vợ. "Chính là Vassily – gã phu khuân vác cũ của nhà chúng ta đấy. Nghe nói hắn đang vung tiền qua cửa sổ và đám cảnh sát thì bị hắn đút lót cho ngậm tăm."

– Em thừa biết hắn là một gã tiểu nhân mà. Anh còn nhớ thái độ trơ tráo khi hắn dám khai gian trước tòa không? Nhưng em không ngờ hắn lại dám làm lớn đến thế.

– Nghe đâu dạo gần đây hắn còn lảng vảng ở khu sân nhà mình nữa cơ. Chị đầu bếp khẳng định chắc nịch chính là hắn. Chị ấy kể hắn dùng số tiền đó để giúp mấy cô gái nghèo lấy chồng.

– Bọn họ toàn bịa chuyện tào lao. Em chẳng tin đâu.

Đúng lúc đó, một kẻ lạ mặt ăn mặc rách rưới bước xồng xộc vào cửa hàng.

– Anh tìm ai?

– Có bức thư gửi cho ông đây.

– Của ai thế?

– Ông cứ mở ra xem khắc rõ.

– Không cần hồi âm à? Chờ chút đã.

– Tôi không chờ được. – Gã lạ mặt ném phắt bức thư xuống bàn rồi biến mất tăm.

– Quá đỗi lạ lùng! – Eugene Mihailovich thốt lên, vội vã xé toạc phong bì. Đập vào mắt hắn là xấp tiền giấy mệnh giá vài trăm rúp rơi lả tả xuống mặt bàn. "Bốn trăm rúp!" hắn hét lên trong sự ngỡ ngàng tột độ, dụi mắt không tin nổi vào cảnh tượng trước mắt. "Thế này là thế nào nhỉ?"

Trong phong bì còn kèm theo một lá thư nguệch ngoạc lỗi chính tả gửi riêng cho Eugene Mihailovich. "Trong Kinh Thánh có dạy," bức thư viết, "lấy ơn báo oán. Ông từng gây cho tôi không ít cay đắng; còn trong vụ phiếu lĩnh tiền thì ông đã xúi tôi lừa gạt bà con nông dân một vố đau điếng. Nhưng tôi vẫn động lòng trắc ẩn với ông. Đây là bốn trăm rúp tiền mặt. Cầm lấy đi, và hãy nhớ đến gã phu khuân vác Vassily của ông."

– Thật khó mà tin nổi! – Eugene Mihailovich thốt lên với vợ và với chính mình. Và mỗi lần sực nhớ đến sự kiện ấy hay kể lại nó cho vợ nghe, khóe mắt hắn lại rưng rưng chực trào nước mắt.

CÓ tới mười bốn linh mục bị giam giữ trong nhà tù tu viện Suzdal, phần lớn vì tội bất trung với giáo lý chính thống. Isidor cũng bị đày đến chốn ngục tù này. Bề trên Missael tiếp đón ông theo đúng chỉ thị được giao, và chẳng thèm trao đổi một lời, ra lệnh tống ngay ông vào một xà lim biệt lập dành cho trọng phạm. Nửa tháng sau, trong chuyến tuần tra các buồng giam, cha Missael bước vào xà lim của Isidor và hỏi ông có tâm tư nguyện vọng gì không.

– Tôi có rất nhiều điều muốn thổ lộ, – Isidor đáp; – nhưng tôi không thể nói ra những điều đó trước mặt kẻ khác. Xin hãy để tôi được nói chuyện riêng với ngài.

Họ nhìn sâu vào mắt nhau, và Missael nhận ra mình chẳng có gì phải sợ hãi khi ở một mình với Isidor. Ông ra lệnh dẫn Isidor về phòng riêng của mình, và khi cánh cửa khép lại cách ly với thế giới bên ngoài, ông cất tiếng: – Được rồi, bây giờ thì anh có thể nói những gì mình muốn.

Isidor liền quụp cả hai đầu gối quỳ rạp xuống sàn.

– Người anh em ạ, – Isidor cất giọng nghẹn ngào. – Anh đang làm gì với chính linh hồn mình thế! Hãy rủ lòng thương xót lấy linh hồn anh đi. Anh chính là kẻ đại gian đại ác nhất trên cõi đời này. Anh đã phạm tội chống lại tất cả những gì thiêng liêng nhất...

Một tháng sau, cha Missael đệ trình một bản phúc trình khẩn thiết xin được trả tự do cho Isidor với lý do ông đã thành tâm hám hối, đồng thời xin khoan hồng cho cả những tù nhân còn lại. Ngay sau đó, ông từ chức bề trên tu viện.

MƯỜI năm trôi qua. Mitia Smokovnikov đã hoàn thành chương trình học tại Học viện Kỹ thuật; anh giờ đây là một kỹ sư khai thác mỏ vàng ở Siberia với mức lương hậu hĩnh. Một ngày nọ, khi chuẩn bị lên đường đi thanh tra địa hạt, viên thống đốc ngỏ ý cử một tù nhân mang tên Stepan Pelageushkine đi theo làm người hầu cận trên chuyến hành trình dài.

– Tù nhân á? Nhưng làm thế có nguy hiểm lắm không thưa ngài?

– Sẽ không có chuyện gì nếu đó là hắn. Hắn là một vị thánh sống. Cậu cứ hỏi bất cứ ai ở đây xem, ai cũng sẽ xác nhận điều đó cho cậu.

– Tại sao hắn lại bị đày đến đây?

Viên thống đốc mỉm cười. – Hắn từng sát hại sáu mạng người, thế nhưng hắn lại là một thánh nhân. Tôi xin đảm bảo bằng danh dự của mình.

Mitia Smokovnikov bèn đồng ý đưa Stepan – lúc này đã là một người đàn ông hói đầu, gầy gò và rám nắng – cùng đồng hành trên chuyến đi. Dọc đường đi, Stepan chăm sóc Smokovnikov chu đáo hệt như con đẻ của mình, đồng thời kể cho anh nghe câu chuyện đời hắn; kể vì sao hắn bị kết án lưu đày và điều gì đang nuôi dưỡng tâm hồn hắn lúc bấy giờ.

Và thật kỳ lạ thay, Mitia Smokovnikov – kẻ từ trước đến nay chỉ biết vùi đầu vào ăn chơi nhậu nhẹt và cờ bạc sát phạt – lần đầu tiên trong đời bắt đầu suy ngẫm sâu sắc về ý nghĩa cuộc sống. Những trăn trở ấy cứ đeo bám anh không dứt và tạo ra một bước ngoặt hoàn toàn trong lối sống của anh. Một thời gian sau, khi được ngỏ ý mời nhận một vị trí công tác vô cùng béo bở, anh đã kiên quyết từ chối để dồn hết số tiền tích cóp mua lại một điền trang, lập gia đình và hiến dâng toàn bộ phần đời còn lại để chung tay gánh vác, giúp đỡ những người nông dân khốn khó bằng tất cả khả năng của mình.

ANH đã thực hiện trọn vẹn những dự định đó. Nhưng trước khi chính thức quy ẩn về điền trang của mình, anh ghé qua thăm người cha – người mà anh từng có mối quan hệ vô cùng căng thẳng và đã dọn ra sống riêng với gia đình mới. Mitia Smokovnikov muốn hàn gắn lại tình thân. Lão già thoạt đầu tỏ ra kinh ngạc, rồi cười nhạo sự đổi tính đổi nết ở đứa con trai; nhưng chỉ một thời gian ngắn sau, lão thôi chì chiết và bắt đầu dằn vặt tự vấn về những lỗi lầm mà chính mình từng gây ra trong quá khứ.

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ Project Gutenberg
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 15 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.