I
THẬT là một số phận kỳ lạ và diệu kỳ thay cho tôi! Xác suất thật chẳng có lấy một kẻ ăn mày khốn khổ nào phải chịu đựng sự xa hoa cùng cực và áp bức của tầng lũ người giàu có lại cảm nhận rõ rệt đến thế—dù là nỗi bất công, sự tàn độc, và nỗi kinh hoàng từ thái độ khinh miệt và áp bức người nghèo của bọn họ; hay là nỗi nhục nhã ê chề cùng cực và cảnh lầm than giáng xuống đa số những người lao động, những kẻ thực sự tạo ra tất cả những gì làm nên sự sống. Tôi đã cảm nhận điều này từ lâu, và theo năm tháng, cảm giác ấy cứ lớn dần, lớn mãi cho đến tận gần đây thì đạt đến đỉnh điểm. Dẫu cảm nhận mọi điều ấy một cách vô cùng sống động, tôi vẫn tiếp tục sống giữa chốn trụy lạc và tội lỗi của xã hội thượng lưu; và tôi chẳng thể dứt ra được, bởi tôi không có đủ cả tri thức lẫn sức mạnh để làm điều đó. Tôi không thể. Tôi chẳng biết phải làm sao để thay đổi cuộc đời mình, ngõ hầu những nhu cầu thể xác của tôi—ăn uống, ngủ nghỉ, quần áo, đi lại—có thể được thỏa mãn mà không mang trong lòng nỗi hổ thẹn và sự cắn rứt vì sai trái trong vị trí mà tôi đang mang.
Đã từng có lúc tôi cố gắng thay đổi vị trí của mình, vốn chẳng hề hòa hợp với lương tâm tôi; nhưng những ràng buộc do quá khứ tạo ra, do gia đình tôi cùng những đòi hỏi của họ đặt lên tôi, lại phức tạp đến mức chúng không chịu buông tha tôi, hay đúng hơn là tôi chẳng biết cách nào để tự giải thoát. Tôi không có đủ sức mạnh. Giờ đây, khi đã bước qua tuổi tám mươi và trở nên yếu mòn, tôi đã từ bỏ ý định tự giải thoát; và thật kỳ lạ làm sao, khi sức lực ngày càng suy giảm, tôi lại càng nhận thức rõ ràng hơn bao giờ hết sự sai trái trong vị trí của mình, và nó càng lúc càng trở nên không thể dung tha đối với tôi.
Tôi chợt nghĩ rằng mình không vô duyên vô cớ mà giữ vị trí này: rằng Đấng Tối Cao đã định sẵn để tôi phơi bày sự thật về những cảm xúc của mình, nhờ đó tôi có thể chuộc lại tất cả những gì gây ra nỗi thống khổ của tôi, và có lẽ cũng để mở mắt cho những ai—hoặc ít ra là một phần trong số những kẻ—vẫn còn mù quáng trước những điều mà tôi nhìn thấy quá đỗi rõ ràng, và từ đó làm nhẹ bớt gánh nặng cho đại đa số những con người, trong hoàn cảnh hiện tại, đang phải chịu đựng nỗi đau đớn về thể xác và tinh thần gây ra bởi những kẻ vừa lừa dối họ lại vừa tự lừa dối chính mình. Quả thực, rất có thể vị trí tôi đang mang lại cho tôi những điều kiện thuận lợi đặc biệt để vạch trần các mối quan hệ giả tạo và tội ác tồn tại giữa người với người—để nói lên toàn bộ sự thật về vị trí ấy mà không làm rối tung vấn đề bằng việc mưu cầu sự minh oan cho bản thân, cũng như không khơi gợi lòng ghen tị nơi kẻ giàu hay cảm giác bị áp bức trong tim những kẻ khốn cùng và bị giày xéo. Tôi đang đứng ở vị thế mà chẳng những tôi không có ý định tự minh oan; trái lại, tôi còn thấy cần phải nỗ lực hết sức để tránh phóng đại sự tồi tệ của tầng lớp đại quý tộc nơi tôi đang sống, một xã hội mà tôi cảm thấy hổ thẹn, một thái độ đối xử của họ với đồng loại mà tôi căm ghét bằng cả tâm hồn mình, dẫu cho tôi thấy việc tách rời số phận của mình khỏi họ là điều bất khả. Nhưng tôi đồng thời cũng phải tránh rơi vào cớ sai lầm của những nhà dân chủ cùng những người khác, khi họ mải mê bênh vực những kẻ bị áp bức và đày đọa mà ngó lơ đi những thiếu sót, sai lầm của chính những con người ấy, và không chịu tính toán thấu đáo đến những khó khăn do hoàn cảnh tạo ra, những lầm lỗi di truyền từ quá khứ, vốn làm giảm bớt phần nào trách nhiệm của tầng lớp thượng lưu.
Thoát khỏi khát vọng tự minh oan, thoát khỏi nỗi sợ hãi trước một dân tộc đã được giải phóng, thoát khỏi lòng đố kỵ và căm hờn mà những kẻ khốn cùng dành cho tầng lớp áp bức, tôi đang ở vào vị thế hoàn hảo nhất để nhìn thấu sự thật và cất lên lời chân lý. Có lẽ vì thế mà Thiên Chúa đã đặt tôi vào một vị thế như vậy. Tôi sẽ làm hết sức mình để tận dụng điều đó cho phải phép.
II
Alexander Ivanovich Volgin, một người độc thân và là nhân viên ngân hàng tại Moscow với mức lương tám nghìn rúp một năm, một quý ông rất được kính trọng trong giới của ông, đang có chuyến ghé thăm tại một điền trang ở vùng nông thôn. Chủ nhân của ngôi nhà là một điền chủ giàu có, sở hữu khoảng hai nghìn rưởi mẫu đất, và đã kết hôn với người họ hàng bên vợ của vị khách. Volgin, sau một buổi tối chìm đắm trong ván bài vint ăn tiền nhỏ cùng các thành viên trong gia đình [* Một trò chơi bài tương tự như bài bridge đấu giá.], bước về phòng mình và đặt chiếc đồng hồ, hộp thuốc lá bằng bạc, ví da nhỏ, chiếc ví đựng tiền dày cộp cùng lược chải túi lên chiếc khăn trải bàn trắng tinh. Kế đến, cởi bỏ chiếc áo khoác, áo gile, sơ mi, quần dài, đồ lót, tất lụa và đôi giày da Anh quốc, ông khoác lên mình chiếc áo ngủ và áo choàng tắm. Kim đồng hồ chỉ đúng nửa đêm. Volgin châm một điếu thuốc, nằm sấp khoảng năm phút để ngẫm lại những ấn tượng trong ngày; rồi đoạn, thổi tắt nến, ông trở mình nằm nghiêng và chìm vào giấc ngủ vào khoảng một giờ đêm, dẫu cho tâm trạng vẫn còn đôi chút bồn chồn. Thức dậy vào sáng hôm sau lúc tám giờ, ông xỏ chân vào dép, mặc áo choàng và bấm chuông gọi người hầu.
Lão quản gia Stephen, người đàn ông đã có một gia đình bề thế với sáu đứa cháu nội và đã tận tụy phục vụ trong ngôi nhà này suốt ba mươi năm, vội vã bước vào phòng với đôi chân cong vòng, tay mang theo đôi bốt vừa được đánh xi bóng loáng mà Volgin đã cởi ra từ tối hôm trước, cùng một bộ âu phục đã được chải chuốt kỹ càng và một chiếc áo sơ mi sạch tinh tươm. Vị khách gửi lời cảm ơn, đoạn hỏi thăm tình hình thời tiết ra sao (các tấm rèm che đã được kéo kín để ánh nắng không làm phiền giấc ngủ của bất kỳ ai cho đến tận mười một giờ nếu họ muốn), và liệu chủ nhà có ngủ ngon giấc hay không. Ông liếc nhìn đồng hồ—vẫn còn sớm chán—rồi bắt đầu rửa mặt và thay trang phục. Nước đã được chuẩn bị sẵn sàng, mọi thứ trên bàn rửa mặt và bàn trang điểm đều đã đâu vào đấy và bày biện ngăn nắp—xà phòng, bàn chải đánh răng, bàn chải tóc, cùng kéo và giũa móng tay. Ông thong thả rửa mặt rửa tay, cắt tỉa và chăm sóc móng, dùng khăn đẩy ngược lớp biểu bì, rồi dùng bông tẩm nước lau khắp cơ thể vạm vỡ, trắng trẻo từ đầu đến chân. Sau đó, ông bắt đầu chải tóc. Đứng trước gương, trước tiên ông dùng hai chiếc bàn chải kiểu Anh để chải mớ râu xoăn đang điểm bạc của mình, rẽ ngôi thật phẳng ở chính giữa. Tiếp đến, ông dùng chiếc lược đồi mồi lớn chải mớ tóc vốn đã thưa thớt dần. Khoác lên mình đồ lót, tất, giày, chiếc quần dài được giữ bằng bộ dây treo thanh nhã cùng áo gile, ông ngồi không mặc áo khoác lên chiếc bành ki để nghỉ ngơi sau khi sửa soạn, châm một điếu thuốc, rồi thừ người suy tính xem sáng nay nên đi dạo ở đâu—vào công viên hay đến Littleports (thật là một cái tên kỳ quặc cho một khu rừng!). Ông thầm nghĩ mình sẽ đến Littleports. Sau đó, ông còn phải trả lời bức thư của Simon Nicholaevich; nhưng vẫn còn đủ thời gian cho việc đó. Đứng dậy với vẻ quyết đoán, ông rút đồng hồ ra xem. Kim chỉ đã thiếu năm phút nữa là đến chín giờ. Ông đút đồng hồ vào túi áo gile, cất chiếc ví—với phần tiền còn lại trong tổng số một trăm tám mươi rúp mang theo cho chuyến đi và các khoản chi tiêu lặt vặt trong hai tuần ở nhà người họ hàng—vào túi quần; đoạn nhét hộp thuốc lá cùng chiếc bật lửa điện vào túi quần bên kia, đặt hai chiếc khăn tay sạch vào túi áo khoác rồi bước ra khỏi căn phòng, để lại sau lưng mớ bộn bề hỗn độn quen thuộc cho lão Stephen, người hầu già đã qua tuổi năm mươi, dọn dẹp. Stephen vốn mong đợi Volgin sẽ "thưởng" cho mình một ít tiền, như lời lão vẫn thường nói, bởi lão đã quá quen với công việc này đến mức chẳng hề cảm thấy một chút gợn sóng hay chán ghét nào. Liếc nhìn qua tấm gương soi và cảm thấy hài lòng với vẻ bề ngoài của mình, Volgin bước vào phòng ăn.
Tại đó, nhờ sự nỗ lực của mụ quản gia, gã gia nhân và phụ tá quản gia—người phụ tá vốn đã thức dậy từ lúc rạng đông để chạy về nhà mài lưỡi hái cho con trai—bữa sáng đã được bày biện tươm tất. Trên tấm khăn trải bàn trắng tinh không một vết bẩn là chiếc ấm samovar bằng bạc đang sôi sục, tỏa ánh kim lấp lánh (ít ra trông nó cũng giống như bạc), cạnh bên là bình cà phê, sữa nóng, kem, bơ và đủ loại bánh mì trắng cùng bánh quy thượng hạng. Những người có mặt tại bàn lúc ấy chỉ có người con trai thứ của chủ nhà, gia sư của cậu ta (một sinh viên đại học), và viên thư ký. Vị gia chủ, một ủy viên tích cực của hội đồng Zemstvo và là một nhà nông học kỳ cựu, đã rời khỏi nhà từ lúc tám giờ sáng để đi lo việc công chuyện. Vừa nhâm nhi tách cà phê, Volgin vừa trò chuyện cùng cậu sinh viên và viên thư ký về thời tiết, ván bài vint hôm qua, và bàn tán về thái độ kỳ quặc của Theodorite tối hôm trước, khi hắn ta bỗng nhiên tỏ ra vô cùng hỗn hào với cha mình mà chẳng vì bất kỳ lý do gì. Theodorite chính là người con trai đã trưởng thành nhưng lại lêu lổng của gia chủ. Tên thật của cậu ta là Theodore, nhưng chẳng biết vì trò đùa cợt hay để trêu chọc mà ai đó đã gọi cậu là Theodorite; và ngặt một nỗi, cái tên nghe có vẻ buồn cười ấy lại bám dính lấy cậu ta mãi, dẫu cho những hành vi của cậu ta chẳng còn chút gì gọi là thú vị nữa. Giờ đây cũng vậy. Cậu ta từng theo học đại học nhưng rồi bỏ dở vào năm thứ hai để gia nhập một trung đoàn cận vệ kỵ binh; thế nhưng cậu ta cũng sớm từ bỏ cả con đường ấy, để rồi giờ đây lang thang ở vùng nông thôn, chẳng màng làm việc gì, suốt ngày chỉ biết bới lông tìm vết và bất mãn với mọi thứ trên đời. Theodorite lúc này vẫn còn đang nằm trên giường; và những thành viên khác trong nhà cũng vậy—Anna Mikhailovna, nữ chủ nhân của điền trang; người em gái của bà, một góa phụ của một vị tướng; cùng một họa sĩ phong cảnh đang sống nhờ tại gia đình.
Volgin với lấy chiếc mũ Panama để trên bàn ở sảnh (có giá tới hai mươi rúp) cùng chiếc gậy chống có tay cầm bằng ngà voi chạm trổ, rồi bước ra ngoài. Băng qua hiên nhà rực rỡ sắc hoa, ông đi dạo qua khu vườn hoa mà ở chính giữa là một luống hoa tròn nhô cao, trang trí bằng những vòng hoa màu đỏ, trắng, xanh lam, cùng chữ cái viết tắt tên của nữ chủ nhân được tạo hình công phu ngay tâm điểm. Rời khỏi vườn hoa, Volgin bước vào đại lộ rợp bóng những hàng cây đoạn đã có tuổi đời hàng thế kỷ, nơi các thiếu nữ nông dân đang dọn dẹp và quét dọn bằng những chiếc xẻng và chổi. Người làm vườn đang bận rộn đo đạc gì đó, còn một chú bé đang chở thứ gì trên xe kéo. Đi qua họ, Volgin rẽ vào công viên rộng ít nhất một trăm hai mươi lăm mẫu Anh, ngập tràn những cổ thụ uy nghi và đan xen bởi hệ thống lối đi được chăm chút phẳng lì. Vừa đi vừa thong thả hút thuốc, Volgin bước theo con đường quen thuộc đi qua ngôi nhà mùa hè để tiến ra những cánh đồng ngoài kia. Trong công viên đã vô cùng dễ chịu, nhưng ra đến đồng nội lại càng tuyệt vời hơn. Phía bên phải, những người phụ nữ đang cuốc khoai tạo nên một mảng màu đỏ và trắng rực rỡ; bên trái là những cánh đồng lúa mì, thảo nguyên bao la và đàn gia súc đang gặm cỏ; còn ở phía trước, chếch về bên phải một chút, là những tán sồi đậm ngắt của rừng Littleports. Volgin hít một hơi thật sâu, cảm thấy thật hạnh phúc vì mình vẫn đang sống, nhất là khi được ở chốn điền trang của họ hàng này, nơi ông đang tận hưởng trọn vẹn những ngày tháng nghỉ ngơi sau chuỗi ngày làm việc căng thẳng tại ngân hàng.
"Thật là những kẻ may mắn khi được sống ở vùng nông thôn," ông thầm nghĩ. "Đúng là với công việc đồng áng và hội đồng Zemstvo, chủ nhân của điền trang này chẳng có lấy chút yên bình ngay cả khi ở chốn thôn quê, nhưng đó là chuyện riêng của ông ta." Volgin lắc đầu, châm thêm một điếu thuốc, và với những bước chân vững chãi trên đôi giày bốt da dày dặn, ông bắt đầu nghĩ về khối lượng công việc nặng nhọc đang chờ đợi mình ở ngân hàng vào mùa đông tới. "Tôi sẽ phải có mặt ở đó mỗi ngày từ mười giờ đến hai giờ, đôi khi còn kéo dài đến tận năm giờ. Rồi những cuộc họp hội đồng... Và những buổi tiếp xúc riêng với khách hàng... Rồi cả Duma nữa. Trong khi ở đây... Thật tuyệt diệu làm sao. Có thể hơi tẻ nhạt một chút, nhưng chẳng kéo dài lâu đâu." Ông mỉm cười. Sau khi dạo một vòng quanh Littleports, ông quay gót trở về, đi thẳng qua một thửa đất bỏ hoang đang được cày xới. Một bầy gia súc gồm bò, bê, cừu và heo, thuộc quyền sở hữu của cộng đồng làng xã, đang thung thăng gặm cỏ nơi đây. Con đường ngắn nhất để quay lại công viên là đi xuyên qua đàn gia súc ấy. Ông khiến bầy cừu hoảng sợ, chúng lần lượt tháo chạy, theo sau là bầy heo, trong đó có hai chú heo con đứng ngẩn ngơ nhìn ông với vẻ mặt nghiêm nghị. Cậu bé chăn cừu cất tiếng gọi bầy gia súc và quất mạnh chiếc roi da. "Chúng ta còn tụt hậu so với châu Âu biết bao," Volgin nghĩ thầm, nhớ lại những kỳ nghỉ thường xuyên ở nước ngoài của mình. "Sẽ chẳng thể tìm thấy một con bò nào như thế này ở bất kỳ đâu trên châu Âu cả." Đoạn, muốn tìm xem con đường rẽ nhánh từ lối đi hiện tại dẫn đến đâu và ai là chủ nhân của đàn gia súc này, ông liền cất tiếng gọi cậu bé.
"Đàn gia súc này của ai thế?"
Cậu bé ngạc nhiên đến mức suýt hoảng sợ khi nhìn chăm chăm vào chiếc chiếc mũ, bộ râu được chải chuốt cẩn thận, và trên hết là cặp kính gọng vàng của người đàn ông, khiến cậu không thể cất lời đáp ngay lập tức. Khi Volgin lặp lại câu hỏi, cậu bé mới trấn tĩnh lại và đáp: "Của chúng cháu ạ." "Nhưng 'chúng cháu' là của ai nào?" Volgin hỏi, vừa lắc đầu vừa mỉm cười. Cậu bé mang đôi giày làm bằng vỏ cây bạch dương tết lại, quấn những dải băng vải lanh quanh cẳng chân, mặc chiếc áo sơ mi rách rưới, cáu bẩn ở phần vai, và đội chiếc mũ đã bị rách mất vành.
"Của ai cơ?"
"Đàn gia súc của làng Pirogov ạ."
"Cháu bao nhiêu tuổi rồi?"
"Cháu không biết ạ."
"Cháu biết chữ không?"
"Dạ không, cháu không biết."
"Cháu không được đi học à?"
"Dạ có chứ ạ."
"Thế sao không học đọc?"
"Dạ không."
"Con đường kia dẫn đi đâu thế?"
Cậu bé chỉ đường cho ông, rồi Volgin tiếp tục rảo bước về phía ngôi nhà, trong đầu thầm nghĩ xem lát nữa sẽ trêu chọc Nicholas Petrovich thế nào về tình trạng đáng buồn của các trường học trong làng bất chấp mọi nỗ lực của ông ta.
Khi đến gần dinh thự, Volgin nhìn đồng hồ và thấy rằng đã quá mười một giờ. Ông chợt nhớ ra rằng Nicholas Petrovich chuẩn bị lái xe ra thị trấn gần nhất, và ông đã định gửi gắm ông ta một bức thư mang đi gửi bưu điện tới Moscow; thế nhưng bức thư vẫn chưa được viết. Đó là một bức thư vô cùng quan trọng gửi cho một người bạn, nhờ người ấy đấu giá giúp một bức tranh vẽ Đức Mẹ sắp được đem ra bán trong một phiên đấu giá. Khi bước đến bậc thềm ngôi nhà, ông trông thấy ngay cửa ra vào bốn con ngựa lớn, mập mạp, được chải chuốt kỹ lưỡng và thuần chủng đang được cất vào cỗ xe ngựa, với lớp sơn mài đen bóng loáng dưới ánh mặt trời. Người đánh xe đang ngồi trên bục với chiếc áo kaftan thắt đai bạc, và thỉnh thoảng những chú ngựa lại rung lên những tiếng chuông bạc lanh lảnh.
Một người nông dân đầu trần, chân đất, khoác chiếc áo kaftan rách rưới đang đứng túc trực ở cửa chính. Ông ta cúi đầu chào. Volgin hỏi ông ta muốn gì.
"Tôi đến để gặp ngài Nicholas Petrovich."
"Có chuyện gì thế?"
"Vì tôi đang gặp hoạn nạn—con ngựa của tôi vừa chết rồi ạ."
Volgin bắt đầu gặng hỏi. Người nông dân kể lại hoàn cảnh của mình. Ông ta có tới năm đứa con, và con ngựa ấy là tài sản duy nhất gia đình trông cậy vào. Giờ thì nó đã chết. Ông ta bật khóc.
"Thế anh định tính sao?"
"Đành đi ăn xin thôi ạ." Và ông ta quỳ sụp xuống, cứ giữ nguyên tư thế đó mặc cho Volgin ra sức can ngăn.
"Tên anh là gì?"
"Mitri Sudarikov," người nông dân đáp, vẫn trong tư thế quỳ gối.
Volgin rút ba rúp từ ví ra đưa cho người nông dân, kẻ đang bày tỏ lòng biết ơn bằng cách dập đầu sát đất, rồi bước vào nhà. Chủ nhà đang đứng ở sảnh.
"Thư của anh đâu rồi?" ông hỏi khi tiến lại gần Volgin; "Tôi sắp khởi hành đây."
"Tôi xin lỗi khủng khiếp, tôi sẽ viết ngay đây, nếu anh cho phép vài phút. Tôi quên bén đi mất. Ở đây dễ chịu quá nên người ta có thể quên đi tất cả mọi thứ."
"Được rồi, nhưng làm ơn nhanh lên nhé. Lũ ngựa đã đứng chờ suốt một khắc nay rồi, và ruồi đang bu cắn dữ lắm đấy. Anh chờ được chứ, Arsenty?" ông quay sang hỏi người đánh xe.
"Sao lại không được ạ," người đánh xe lẩm bẩm trong bụng, "sao họ cứ bắt buộc phải chuẩn bị xe ngựa khi chưa sẵn sàng cơ chứ. Biết bao công sức bọn tôi phải vất vả chuẩn bị—chỉ để đứng đây chầu chực và cho ruồi cắn."
"Ngay đây, ngay đây thôi," Volgin bước về phía phòng mình, nhưng rồi quay gót lại để hỏi Nicholas Petrovich về người nông dân đi xin ăn khi nãy.
"Anh có thấy hắn ta không?—Hắn là một kẻ nát rượu, nhưng dẫu sao cũng đáng thương hại. Nhanh chân lên nhé!"
Volgin lấy hộp đựng dụng cụ viết lách ra, nhanh chóng viết thư, ký một tấm séc trị giá một trăm tám mươi rúp, rồi dán phong bì lại và mang ra đưa cho Nicholas Petrovich.
"Tạm biệt nhé."
Volgin đọc báo cho đến tận giờ ăn trưa. Ông chỉ đọc các tờ báo theo trường phái tự do: Tờ Tiếng Nga, Tờ Diễn Ngôn, đôi khi là Tờ Chữ Nga—nhưng tuyệt đối không bao giờ chạm đến Tờ Thời Báo Mới, tờ báo mà chủ nhà của ông đặt mua.
Trong khi ông đang thong thả lướt qua những tin tức chính trị, hành tung của Sa hoàng, của Tổng thống, các bộ trưởng cùng những quyết định của Viện Duma, và chuẩn bị chuyển sang mục tin chung, sân khấu, khoa học, các vụ án mạng và bệnh tả, thì tiếng chuông báo giờ ăn trưa vang lên.
Nhờ nỗ lực của hơn chục con người—tính cả thợ giặt, người làm vườn, đầu bếp, phụ bếp, quản gia và người hầu—bàn ăn đã được bày biện vô cùng thịnh soạn cho tám người, với những chiếc bình đựng nước bằng bạc, bình pha lê, rượu kvass, rượu vang, nước khoáng, đồ thủy tinh cắt gọt tinh xảo và khăn trải bàn cao cấp, trong khi hai người hầu nam cứ liên tục tất bật đi lại, bưng bê các món khai vị cùng các món nóng lẫn món nguội.
Nữ chủ nhà huyên thuyên không ngừng nghỉ về tất cả những gì bà đã làm, đã nghĩ và đã nói; và bà hiển nhiên cho rằng mọi suy nghĩ, lời nói hay hành động của mình đều hoàn mỹ, và ai nấy cũng sẽ phải yêu thích chúng trừ những kẻ ngốc nghén. Volgin cảm nhận và thừa biết rằng mọi điều bà ta nói đều thật ngớ ngẩn, nhưng tuyệt đối không thể để lộ điều đó ra ngoài, thế là ông đành tiếp chuyện để duy trì bầu không khí. Theodorite thì ủ rũ và im lặng; cậu sinh viên đôi khi trao đổi vài lời với góa phụ nọ. Thỉnh thoảng cuộc trò chuyện lại rơi vào khoảng lặng ngắt, để rồi Theodorite lại cất lời chen ngang, khiến tất cả mọi người chìm sâu vào sự chán chường đến tột độ. Vào những khoảnh khắc ấy, nữ chủ nhân lại gọi một món ăn nào đó chưa được dọn lên, và người hầu lại hộc tốc chạy ra nhà bếp hoặc tìm quản gia rồi hối hả quay lại. Chẳng còn ai cảm thấy hứng thú để trò chuyện hay thưởng thức món ăn nữa. Nhưng tất cả đều cố ép mình ăn và nói, và cứ thế bữa trưa trôi qua.
Người nông dân đi xin ăn vì ngựa chết tên là Mitri Sudarikov. Hắn đã dành trọn cả ngày hôm trước khi đến gặp địa chủ chỉ để loay hoay với con ngựa đã chết của mình. Đầu tiên, hắn đến tìm gã đồ tể Sanin ở ngôi làng gần đó. Gã đồ tể không có nhà, nhưng hắn đã đứng chờ, và mãi đến giờ ngọ hắn mới ngã giá xong xuôi tiền bán bộ da. Sau đó, hắn mượn con ngựa của người hàng xóm để chở con vật của mình ra đồng chôn cất, bởi người ta cấm chôn động vật chết ở gần khu dân cư. Adrian không chịu cho mượn ngựa vì đang bận thu hoạch khoai tây, nhưng Stephen đã động lòng trắc ẩn với Mitri nên đồng ý giúp đỡ. Lão thậm chí còn xắn tay áo phụ một tay nâng con ngựa chết lên xe. Mitri giật lấy bộ móng ngựa ở hai chân trước mang về cho vợ. Một chiếc đã gãy, nhưng chiếc kia vẫn còn nguyên vẹn. Trong lúc hắn đang hì hục đào huyệt bằng một chiếc cuốc đã cùn mòn, gã đồ tể xuất hiện và lột lấy bộ da; xác con vật sau đó được quăng xuống hố rồi lấp đất lại. Cảm thấy kiệt sức, Mitri ghé vào túp luông của Matrena, uống cạn nửa chai rượu vodka cùng Sanin để giải tỏa nỗi buồn. Sau đó hắn lủi thủi đi về nhà, cãi nhau với vợ rồi lăn ra đống cỏ khô ngủ thiếp đi. Hắn chẳng thay quần áo mà cứ thế ngủ nguyên trong bộ dạng cũ, đắp tạm chiếc áo khoác rách rưới lên người. Vợ hắn đang ở trong lúp luông cùng bấy đứa con gái—có tới bốn đứa, và đứa nhỏ nhất mới chỉ tròn năm tuần tuổi. Mitri tỉnh giấc trước rạng đông như mọi khi. Hắn rên rỉ khi ký ức về ngày hôm qua ùa về trong tâm trí—hình ảnh con ngựa giãy giụa hết sức rồi ngã quỵ xuống. Giờ đây chẳng còn ngựa nữa, và tất cả những gì hắn có trong tay chỉ là tiền bán bộ da, bốn rúp tám mươi kopek. Chồm dậy, hắn chỉnh lại dải băng vải quấn quanh chân rồi bước qua khoảng sân để vào nhà. Vợ hắn đang nhúm rơm vào lò sưởi bằng một tay, tay kia ôm chặt đứa con gái nhỏ vào bầu vú đang thõng xuống qua lớp áo lót cáu bẩn.
Mitri làm dấu thánh ba lần, hướng mặt về phía góc nhà treo những bức ảnh thánh, và lầm bầm vài từ ngữ vô nghĩa mà hắn gọi là lời cầu nguyện gửi tới Ba Ngôi và Đức Mẹ, cùng Kinh Tin Kính và Kinh Lạy Cha.
"Không còn chút nước nào nữa à?"
"Con bé đi lấy rồi. Em có ít trà đây. Anh có định lên gặp địa chủ không đấy?"
"Ừ, ta đi đây." Khói từ lò sưởi khiến hắn ho sặc sụa. Hắn cầm lấy một mảnh giẻ rách trên ghế gỗ rồi bước ra hiên. Con bé vừa mang nước về tới. Mitri múc một ngụm nước từ thùng rồi ngậm súc miệng, phun lên tay, lại ngậm thêm ngụm nữa để rửa mặt, lau khô bằng mảnh giẻ rách, đoạn dùng tay vuốt lại mớ tóc xoăn rồi bước ra ngoài. Một bé gái chừng mười tuổi, chỉ mặc chiếc áo sơ mi rách rưới, tiến về phía hắn. "Cháu chào dượng Mitri," con bé nói; "dượng nhớ đến tát lúa đấy nhé." "Được rồi, ta sẽ qua," Mitri đáp lời. Hắn hiểu rằng mình phải trả ơn công sức mà Kumushkir, một gã nghèo túng chẳng kém gì hắn, đã giúp đỡ tuần trước khi tuốt số lúa mạch của nhà hắn bằng chiếc máy chạy bằng sức ngựa.
"Nhắn với họ là ta sẽ đến—ta sẽ đến vào tầm trưa. Giờ ta phải ghé qua Ugrumi đã." Mitri quay trở lại túp luông, thay đôi giày vỏ bạch dương và dải băng quấn chân rồi cất bước đi gặp địa chủ. Sau khi nhận được ba rúp từ tay Volgin và thêm một khoản tương đương từ Nicholas Petrovich, hắn quay về nhà, đưa tiền cho vợ rồi chạy sang nhà người hàng xóm. Chiếc máy tuốt lúa đang gầm rú và người điều khiển đang lớn tiếng hô hoán. Những con ngựa gầy guộc đang chậm chạp cất bước vòng quanh, kéo căng những sợi dây cương. Người điều khiển cứ cất tiếng hô đều đều, "Nào, cố lên các con yêu." Mấy người phụ nữ đang cởi dây từng bó lúa, những người khác thì cào gom đống rơm và bông lúa vương vãi, trong khi số khác lại bốc những bó lúa lớn chuyền cho đàn ông để đưa vào máy. Công việc diễn ra vô cùng tất bật. Trong khu vườn rau mà Mitri phải đi qua, một cô bé chỉ mặc chiếc áo dài rách đang cào cuốc khoai tây bỏ vào giỏ.
"Ông đâu rồi cháu?" Mitri hỏi. "Ông cháu ở trong lúa." Mitri bước thẳng ra kho lúa và lập tức bắt tay vào việc. Lão già tám mươi tuổi đã biết chuyện hoạn nạn của Mitri. Sau vài câu chào hỏi, lão nhường lại vị trí cho hắn để điều khiển máy tuốt.
Mitri cởi chiếc áo khoác rách rưới, vắt gọn sang một bên cạnh hàng rào, rồi bắt đầu làm việc hết sức nhiệt tình, cào túm lúa lại và ném vào miệng máy. Công việc cứ thế tiếp diễn không ngừng nghỉ cho đến tận giờ ăn trưa. Tiếng gà gáy đã vang lên hai ba lần, nhưng chẳng ai mảy may chú ý; không phải vì họ không tin, mà vì tiếng ồn của máy móc và những tiếng hô hào trao đổi công việc đã át đi tất cả. Cuối cùng, tiếng còi từ chiếc máy tuốt chạy bằng hơi nước của địa chủ vang lên từ khoảng cách ba dặm, và rồi chủ nhân xuất hiện trong kho lúa. Đó là một lão già lưng thẳng tắp ở tuổi tám mươi. "Đến giờ nghỉ rồi," lão nói; "đến giờ ăn trưa thôi." Những người làm việc như muốn dồn hết nợ nần sức lực cuối cùng. Chẳng mấy chốc, đống rơm rạ đã được dọn sạch; hạt lúa đã tuốt được sàng sảy sạch sẽ và cất vào kho, rồi mọi người cùng tiến về túp luông.
Căn lúp luông ngập tràn khói vì lò sưởi không có ống khói, nhưng đã được dọn dẹp ngăn nắp, những chiếc ghế dài được kê sát bàn để đủ chỗ cho tất cả những người làm việc, tổng cộng có chín người, chưa kể chủ nhà. Bánh mì, súp, khoai tây luộc và rượu kvass được bày biện lên bàn.
Một gã ăn mày cụt một tay, vai đeo chiếc túi vải, chống nạng bước vào giữa bữa ăn.
*Bình an cho ngôi nhà này. Chúc mọi người ngon miệng. Vì tình yêu Chúa, xin bố thí cho tôi chút gì đi.*
"Chúa sẽ ban phước cho ông," người phụ nữ chủ nhà nói, lúc này đã là một bà lão và là con dâu của gia chủ. "Xin đừng giận chúng tôi." Một lão già vẫn đang đứng gần cửa lên tiếng, "Cắt cho ông ấy miếng bánh mì đi, Martha. Sao cô lại nhẫn tâm thế?"
"Tôi chỉ đang lo không biết phần chúng ta có đủ hay không thôi." "Ôi, thế là không phải đâu, Martha. Chúa dạy chúng ta phải giúp đỡ người nghèo. Cắt cho ông ấy một lát đi."
Martha đành vâng lời. Gã ăn mày lủi thủi bước đi. Gã trưởng nhóm máy tuốt đứng dậy, đọc kinh tạ ơn, cảm ơn gia chủ rồi lui ra để nghỉ ngơi.
Mitri không nằm nghỉ mà chạy vội ra tiệm tạp hóa mua chút thuốc lá. Hắn thèm hút thuốc đến phát điên. Vừa hút thuốc hắn vừa trò chuyện với một gã đàn ông đến từ Demensk, hỏi han giá cả gia súc, bởi hắn thừa biết mình chẳng thể chống đỡ nổi nếu không bán đi một con bò. Khi quay lại với mọi người, họ đã bắt tay vào công việc từ lúc nào; và cứ thế guồng quay kéo dài đến tận chiều tối.
Giữa những con người khốn cùng, bị lừa gạt và bóc lột ấy, những kẻ đang dần bị bào mòn nhân phẩm bởi lao động quá sức và chết mòn vì thiếu ăn, vẫn có những kẻ tự cho mình là tín đồ Thiên Chúa giáo; và có những kẻ tỏ ra vô cùng văn minh đến mức chẳng cần đến Kitô giáo hay bất kỳ tôn giáo nào nữa, bởi họ tự thấy bản thân quá đỗi thượng đẳng trong mắt chính mình. Thế nhưng cuộc sống lười biếng, ghê tởm của họ lại được chống đỡ bởi sức lao động đê hèn, quá mức của những kẻ nô lệ ấy, chưa kể đến sức lao động của hàng triệu người nô lệ khác đang oằn mình trong các nhà máy để sản xuất ấm samovar, đồ bạc, xe ngựa, máy móc và đủ thứ đồ đạc phục vụ cho nhu cầu của chúng. Bọn họ sống giữa những nỗi kinh hoàng ấy, nhìn thấy chúng rành rành nhưng lại vờ như mù lòa, dẫu cho đôi khi tấm lòng vẫn vương chút nhân hậu—từ những cụ già, thiếu nữ, người mẹ cho đến những đứa trẻ thơ—những đứa trẻ tội nghiệp đang bị đầu độc và huấn luyện để trở nên mù quáng về mặt đạo đức.
Kìa là một gã độc thân đã luống tuổi, chủ nhân của hàng nghìn mẫu đất, kẻ đã trải qua một cuộc đời ăn bám, tham lam và chìm đắm trong thụ hưởng, kẻ đang đọc tờ Thời Báo Mới và cảm thấy kinh ngạc vì sao chính phủ lại có thể dại dột đến mức cho phép người Do Thái bước chân vào đại học. Kìa là vị khách của hắn, cựu thống đốc một tỉnh, nay là nghị viên với mức lương hậu hĩnh, người đang đọc với vẻ thỏa mãn khi hay tin một hội nghị luật sư vừa thông qua nghị quyết ủng hộ án tử hình. Kẻ thù chính trị của họ, N. P., đang đọc một tờ báo tự do và chẳng thể hiểu nổi sự mù quáng của chính phủ khi dung dưỡng cho liên hiệp của những người Nga tồn tại.
Kìa là một người mẹ hiền từ đang đọc câu chuyện về chú chó Fox, con vật đã làm bị thương vài chú thỏ, cho đứa con gái nhỏ nghe. Và kìa là đứa bé ấy. Trên những bước dạo chơi, nó nhìn thấy những đứa trẻ khác, chân đất, bụng đói meo, đang lúi cúi tìm kiếm những trái táo xanh rụng dưới gốc cây; và vì đã quá quen thuộc với cảnh tượng ấy, những đứa trẻ đó trong mắt nó chẳng phải là những đồng loại giống như nó, mà chỉ là một phần của khung cảnh quen thuộc—một bức tranh phong cảnh thường nhật.
Tại sao lại như vậy?