1. Có người gục xuống, gọi không tỉnh, không thở bình thường: ấn ngực thật mạnh ngay, nhờ người bên cạnh gọi 120 và tìm máy AED

Sống Đáng Tiền

Định dạng khác: 📖 Chữ 📕 Epub
Lượt đọc: 331 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
13
Tình Huống Khẩn Cấp: Làm Gì Trước

❊ ❊ ❊

Chương này nói khi có chuyện thì làm gì trước, làm gì sau, và điều gì không được làm. Các mục sơ cứu và dã ngoại tính theo một nguyên nhân tử vong cụ thể và tỷ lệ sống sót. Các mục về bị đe doạ và lừa đảo tính theo tiền và tự do thân thể. Hai loại con số này không quy đổi qua lại. Các mục này trước hết dành cho chính bạn, vợ hoặc chồng và người thân trực hệ. 79,2% ca ngừng tim xảy ra ở nhà, nên người bạn có khả năng cứu nhất là người trong nhà. Sau đó mới tới bạn bè, đồng nghiệp. Với người lạ cũng không phải không có ích, nhưng lợi ích thấp nhất, lại có thể bị ăn vạ hoặc bị kéo vào vụ việc. Vì vậy các mục loại này đặt những việc tự bảo vệ mình và các điều khoản miễn trách nhiệm lên trước.

Chương này chỉ gom những việc phải làm trong vài phút. Nhận ra lừa đảo, hay bị người khác nắm thóp để đòi tiền, thì việc xử lý tính bằng ngày, không thuộc chương này. Luật cứng chống lừa đảo và bảy kiểu lừa đảo hay gặp: xem chương 8 mục 3 (luật cứng chống lừa đảo). Bị người khác giữ ảnh riêng tư, video khoả thân để đòi tiền: xem chương 8 mục 32 (bị nắm thóp đòi tiền). Tiền đã chuyển đi rồi thì gọi ngay 110 hoặc 96110 yêu cầu dừng thanh toán: xem chương 8 mục 2 (dừng thanh toán).

Các mục trong chương này chia theo chủ đề dưới đây, số trong ngoặc là số mục.

Hồi sinh tim phổi và hóc dị vật: có người gục xuống, không thở bình thường (mục 1), người già ngã đừng vội đỡ dậy (mục 2), có người bị hóc không nói được (mục 26), trẻ dưới 1 tuổi bị hóc, không khóc ra tiếng (mục 43), hồi sinh tim phổi cho trẻ dưới 1 tuổi (mục 44).

Bệnh cấp tính đột ngột: đột nhiên méo miệng, yếu một bên người (mục 3), chóng mặt quay cuồng, đứng không vững (mục 4), một mắt đột nhiên tối sầm (mục 5), một mắt vừa căng vừa đau (mục 6), đau như bị đè ngực (mục 7), đau dữ dội như bị xé (mục 8), cơn đau đầu dữ dội nhất đời (mục 9), người già sau khi đập đầu trở nên chậm chạp (mục 10), một bên chân đột nhiên sưng (mục 11), sốc phản vệ (mục 15), có người co giật ngã ra (mục 16), người bệnh tiểu đường đột nhiên run (mục 17).

Vết thương và bỏng: chảy máu nhiều thì đè chặt vết thương trước (mục 12), bị chó, mèo cắn (mục 13), bỏng thì xả nước mát (mục 14), vật lạ đâm vào người đừng rút ra (mục 40), nghi gãy xương thì đừng cử động thêm (mục 41), ngón tay bị đứt rời (mục 47), răng vĩnh viễn bị va văng nguyên chiếc (mục 48).

Ngộ độc, hoả hoạn và tai nạn: có người bị điện giật thì ngắt điện trước (mục 18), máy báo khí CO kêu (mục 19), uống nhầm chất tẩy rửa, thuốc trừ sâu, thuốc (mục 20), hoá chất bắn lên người (mục 21), trời nóng chóng mặt, không ra mồ hôi (mục 22), người bị say nắng uống nước muối loãng (mục 23), khi cháy thì bò sát đất (mục 24), thấy người đuối nước (mục 25), động đất thì xem mình đang ở nhà kiểu gì trước (mục 30), trẻ nuốt pin cúc áo hoặc bi nam châm (mục 45), có người say rượu đừng để ngủ một mình (mục 46).

Dã ngoại: lạc ở vùng không người thì ở yên tại chỗ (mục 27), run, nói lắp bắp là hạ thân nhiệt (mục 28), bị rắn cắn đừng rạch đừng hút (mục 29), gặp gấu, lợn rừng, chó hoang (mục 31), gặp giông sét ngoài trời (mục 32), lên cao nguyên thì lên từ từ (mục 33), bị ve cắn (mục 34), nước ngoài trời phải đun sôi mới uống (mục 35).

Xung đột và sau khi cứu người: bị người lạ đòi tiền ở nơi hoang vắng (mục 36), gặp một đám người đánh nhau (mục 37), cứu người mà bị thương, mất tiền (mục 39).

Xâm hại tình dục và phơi nhiễm HIV: có thể đã phơi nhiễm HIV (mục 38), sau khi bị xâm hại tình dục (mục 42).

Chi phí:Không tốn tiền. Lớp hồi sinh tim phổi của Hội Chữ thập đỏ hoặc bệnh viện mất nửa ngày đến một ngày, học một lần dùng được nhiều năm. Chưa học cũng làm được: chồng hai bàn tay lên nhau, đặt ở điểm giữa đường nối hai núm vú, ấn thật mạnh xuống khoảng 2 lần mỗi giây, không dừng. Nói đơn giản:Ngừng tim hay xảy ra ở nhà. Người được ép tim kịp thời có tỷ lệ sống ra viện cao hơn. Gọi không tỉnh, không thở bình thường thì ấn; thỉnh thoảng thở ngáp cũng không tính là thở bình thường. Chồng hai tay lên nhau, ấn mạnh vào ngực, đồng thời nhờ người bên cạnh gọi 120 và tìm máy AED. Lợi ích:Gộp 79 nghiên cứu, 142.740 người (phân tích gộp). Với người ngừng tim ngoài bệnh viện, tổng cộng chỉ 7,6% sống sót ra viện. Được người có mặt tại chỗ làm hồi sinh tim phổi đi kèm với tỷ lệ sống ra viện cao hơn. Khi chia lớp theo tỷ lệ sống sót sẵn có của từng nghiên cứu, tỷ lệ sống ra viện ở người được người tại chỗ ép tim là từ 3,9% đến 16,1%. Hai con số này đến từ các lớp khác nhau, không được hiểu là thay đổi trước và sau khi ép tim. Có người tận mắt thấy lúc phát bệnh chiếm 53%, nhưng thật sự được người tại chỗ ép tim chỉ 32%. Sổ đăng ký BASIC-OHCA của Trung Quốc ghi nhận 38.227 ca được cấp cứu tiếp nhận. Trong đó 30.282 ca (79,2%) ngừng tim xảy ra ở nhà. Trong nhóm này, tỷ lệ được người tại chỗ ép tim là 20,3%, tỷ lệ sống ra viện là 1,2%. Thứ tự là ép tim trước, rồi nhờ người thứ hai gọi điện và lấy máy AED. Máy bật lên thì làm theo lời hướng dẫn bằng giọng nói của máy. Có cần ấn hay không, dựa vào việc có thở bình thường hay không. Hướng dẫn sơ cứu quốc tế năm 2025 của Chữ thập đỏ ghi rõ: trong vài phút đầu sau khi tim ngừng, người bệnh có thể vẫn thở ngáp không đều, gắng sức, hoặc thở hắt thành tiếng to. Kiểu thở này không phải thở bình thường. Không chắc có phải thở bình thường không thì cứ coi là không bình thường. Thở không bình thường, gồm thở ngáp, thở không đều và không thở, đều phải làm hồi sinh tim phổi ngay Mức bằng chứng:A Nguồn:Sasson C và cộng sự (2010). Predictors of survival from out-of-hospital cardiac arrest: a systematic review and meta-analysis. Circulation: Cardiovascular Quality and Outcomes. https://doiorg/10.1161/CIRCOUTCOMES.109.889576 ; Zheng J và cộng sự (2023). Incidence, process of care, and outcomes of out-of-hospital cardiac arrest in China: a prospective study of the BASIC-OHCA registry. The Lancet Public Health. https://doiorg/10.1016/S2468-2667(23)00173-1 ; International Federation of Red Cross and Red Crescent Societies (2025). International First Aid, Resuscitation and Education Guidelines 2025, trang 154: "If the person is breathing abnormally (gasping, taking irregular breaths or not breathing), start CPR immediately"; trang 161: "In the first few minutes after cardiac arrest, a person may have agonal breathing (an irregular and laboured breathing pattern, or gasping noisily). This type of breathing is not normal. If there is any doubt about whether breathing is normal, assume it is not". https://wwwifrcorgsitesdefaultfiles/2026-03/IFRC%20International%20First%20Aid,%20Resuscitation%20and%20Education%20Guidelines%202025.pdf ; 全国人大 (Quốc hội Trung Quốc) (2020). 民法典 (Bộ luật Dân sự Trung Quốc) (Điều 184). https://wwwsppgovcnsppfl/202006/t20200602_463888.shtml Ghi chú:Trẻ dưới 1 tuổi làm cách khác, phải thổi ngạt, xem chương này mục 44 (hồi sinh tim phổi cho trẻ dưới 1 tuổi). Đừng bấm nhân trung trước, đừng đi tìm người nhà trước, đừng quay video trước. Cũng đừng vì sợ ấn gãy xương sườn mà không dám ấn mạnh. Điều 184 民法典 (Bộ luật Dân sự Trung Quốc) ghi rõ: người tự nguyện cấp cứu mà làm người được cứu bị thương thì không phải chịu trách nhiệm dân sự.

🇻🇳 Ở Việt Nam

  • Gọi 115 (cấp cứu y tế), không phải 120. 113 là công an, 114 là cứu hoả, cứu nạn cứu hộ.
  • Chưa tìm được máy AED thì đừng chờ: cứ ép tim liên tục tới khi nhân viên cấp cứu tới.
  • ⚠️ Chưa kiểm chứng: Việt Nam có điều khoản riêng miễn trách nhiệm dân sự cho người tự nguyện cấp cứu giống Điều 184 Bộ luật Dân sự Trung Quốc hay không. Bộ luật Dân sự 2015 có Điều 595 (bồi thường thiệt hại khi vượt quá yêu cầu của tình thế cấp thiết), nhưng chưa đối chiếu được văn bản gốc để kết luận. Nguồn VN: Thông tư 22/2014/TT-BTTTT, Quy hoạch kho số viễn thông: 111, 112, 113, 114, 115 · Kiểm chứng ngày 03/11/2026

2. Người già té ngã, có người gục xuống: ngồi xuống gọi họ, gọi 120, đừng vội đỡ dậy; với người lạ, bỏ đi ở Trung Quốc cũng không phạm luật, nhưng đã dừng lại thì đừng tự tay khiêng

Chi phí:Không tốn tiền. Ngồi xuống hỏi một câu, gọi một cuộc điện thoại, mất vài phút. Khó nhất là kìm được cái tay muốn đỡ dậy. Với người lạ thì phải tính thêm một khoản: gọi 120 sẽ để lại số điện thoại của bạn, bạn có thể bị gọi lại, cũng có thể bị hỏi lời khai một lần. Nếu bị người nhà họ bám lấy thật, kiện tụng tính bằng tháng trở lên. Mà dù cuối cùng toà xử bạn thắng, tiền luật sư bạn vẫn tự trả. Nói đơn giản:Cách làm này chủ yếu dành cho người già trong nhà và người quen. Ngồi xuống gọi họ trước, xem có thở bình thường không; gọi không thưa, không thở bình thường thì làm theo mục 1 (ấn ngực thật mạnh). Còn thở bình thường cũng đừng bế lên, có thể họ bị đột quỵ hay ngất trước rồi mới ngã, cố đỡ dậy sẽ nặng thêm. Hỏi họ có nhớ mình ngã thế nào không; đau lưng, trông như gãy xương thì tuyệt đối không di chuyển, gọi 120 tại chỗ. Lợi ích:"Hướng dẫn kỹ thuật can thiệp té ngã ở người cao tuổi" của Bộ Y tế (Trung Quốc) ghi rõ hai câu. Một câu là "té ngã là nguyên nhân hàng đầu gây tử vong do chấn thương ở người từ 65 tuổi trở lên tại nước ta". Câu kia là "phát hiện người cao tuổi té ngã, đừng vội đỡ dậy, phải xử trí tuỳ từng trường hợp". Người lơ mơ, không tỉnh táo: gọi cấp cứu ngay. Người nôn: nghiêng đầu sang một bên và làm sạch miệng, mũi. Người ngừng thở, ngừng tim: ép tim ngay. "Nếu cần di chuyển thì phải giữ cho êm, cố gắng để nằm thẳng". Người còn tỉnh: trước hết hỏi họ có nhớ lúc ngã không, "nếu không nhớ được, có thể là ngất hoặc tai biến mạch máu não". Người đau đầu dữ dội, hoặc méo miệng, nói khó, tay chân yếu: "đỡ người cao tuổi dậy ngay có thể làm nặng thêm xuất huyết não hoặc thiếu máu não, khiến bệnh nặng hơn". Người có dấu hiệu gãy xương, hoặc đau lưng, tiểu tiện đại tiện không tự chủ: "nếu không có kiến thức chuyên môn liên quan, đừng tuỳ tiện di chuyển". Tất cả các trường hợp trên đều phải gọi cấp cứu ngay. Người già tự muốn đứng dậy thì có thể đỡ họ đứng lên từ từ, "ngồi hoặc nằm nghỉ và theo dõi, xác nhận không sao rồi mới rời đi". Về chuyện "sợ bị ăn vạ", luật quy định thế này. Điều 90 bản giải thích của Toà án Nhân dân Tối cao (Trung Quốc) về áp dụng 民事诉讼法 (Luật Tố tụng Dân sự Trung Quốc) có hai câu. Câu đầu là "đương sự phải đưa ra chứng cứ để chứng minh sự thật làm căn cứ cho yêu cầu khởi kiện của mình…". Câu thứ hai là "trước khi ra bản án, đương sự không đưa ra được chứng cứ, hoặc chứng cứ không đủ chứng minh sự thật mình nêu, thì bên có nghĩa vụ chứng minh phải chịu hậu quả bất lợi". Nguyên văn Điều 1198 民法典 (Bộ luật Dân sự Trung Quốc): "Người kinh doanh, người quản lý các nơi kinh doanh, nơi công cộng như khách sạn, trung tâm thương mại, ngân hàng, nhà ga, sân bay, nhà thi đấu, nơi vui chơi giải trí…, hoặc người tổ chức hoạt động đông người, không làm tròn nghĩa vụ bảo đảm an toàn, gây thiệt hại cho người khác, thì phải chịu trách nhiệm bồi thường." Điều 184 Bộ luật Dân sự Trung Quốc: "người cứu giúp không phải chịu trách nhiệm dân sự khi tự nguyện cấp cứu khẩn cấp mà gây thiệt hại cho người được cứu". Toà án Nhân dân Tối cao (Trung Quốc) từng công bố một án lệ điển hình. Một chủ hiệu thuốc làm hồi sinh tim phổi cho người bị ngừng tim, ấn gãy xương sườn người đó. Người được cứu nằm viện 18 ngày, đòi bồi thường hơn 9 nghìn nhân dân tệ. Toà xử người cứu không phải chịu trách nhiệm dân sự Mức bằng chứng:B Nguồn:卫生部 (Bộ Y tế Trung Quốc) (2011). 老年人跌倒干预技术指南 (Hướng dẫn kỹ thuật can thiệp té ngã ở người cao tuổi) ("Xử trí sau khi người cao tuổi té ngã"). Bản PDF toàn văn xem 广东省疾病预防控制中心 (Trung tâm Kiểm soát Bệnh tật tỉnh Quảng Đông) http://cdcpgdgovcngcdcdfileseditoruploadfile/20111027094832117.pdf, toàn văn phần xử trí tại chỗ xem bản đăng lại của 贵南县人民政府 (Chính quyền huyện Quý Nam) https://wwwguinangovcnlnbzc1__zwgkzcaztflqtcontent_27609778 ; 全国人大 (Quốc hội Trung Quốc) (2020). 民法典 (Bộ luật Dân sự Trung Quốc) (Điều 183, 184). https://wwwsppgovcnsppfl/202006/t20200602_463888.shtml ; 最高人民法院 (Toà án Nhân dân Tối cao Trung Quốc) (2023). 人民法院抓实公正与效率践行社会主义核心价值观典型案例 (Các án lệ điển hình về toà án nhân dân thực hiện công bằng, hiệu quả và các giá trị cốt lõi xã hội chủ nghĩa) (án số 13, vụ 齐某某 kiện 孙某某 tranh chấp quyền sức khoẻ, 辽宁省康平县人民法院 (Toà án Nhân dân huyện Khang Bình, tỉnh Liêu Ninh)). https://wwwcourtgovcnzixunxiangqing/408162.html ; 最高人民法院 (Toà án Nhân dân Tối cao Trung Quốc) (sửa đổi lần hai năm 2022, áp dụng từ 10/4/2022). 关于适用《中华人民共和国民事诉讼法》的解释 (Giải thích về việc áp dụng Luật Tố tụng Dân sự nước CHND Trung Hoa) (Điều 90). https://wwwcourtgovcnzixunxiangqing/353651.html ; Điều 1198 民法典 (Bộ luật Dân sự Trung Quốc) xem toàn văn bản đăng lại của Viện Kiểm sát Nhân dân Tối cao nêu trên ; 全国人大常委会 (Uỷ ban Thường vụ Quốc hội Trung Quốc) (sửa đổi năm 2023, áp dụng từ 01/01/2024). 民事诉讼法 (Luật Tố tụng Dân sự Trung Quốc) (Điều 152, 164). Toàn văn bản đăng lại của 上海市发展和改革委员会 (Uỷ ban Phát triển và Cải cách thành phố Thượng Hải) https://fgwshgovcnys-syjf-zc-2.4.1-h5/20240408/073febdb2b04464390546232d4089f51.html ; 国务院 (Quốc vụ viện Trung Quốc) (2006). 诉讼费用交纳办法 (Biện pháp nộp án phí) (Lệnh Quốc vụ viện số 481, Điều 6, 29). https://wwwgovcnziliaoflfg/2006-12/29/content_483682.htm ; 全国人大常委会 (Uỷ ban Thường vụ Quốc hội Trung Quốc) (2025). 治安管理处罚法 (Luật Xử phạt Quản lý Trị an Trung Quốc) (sửa đổi năm 2025, áp dụng từ 01/01/2026, Điều 26 điểm 1, Điều 50 điểm 5). https://wwwsppgovcnsppfl/202506/t20250627_699863.shtml ; Bộ Tư pháp Liên bang Đức. Strafgesetzbuch (StGB) § 323c Unterlassene Hilfeleistung; Behinderung von hilfeleistenden Personen. https://wwwgesetze-im-internetdestgb/__323chtml Ghi chú:Xếp B vì hướng dẫn chỉ nói nên xử trí thế nào, không có con số "làm theo thì bớt được bao nhiêu người chết". Điều 184 miễn trách nhiệm cho thiệt hại gây ra trong lúc cứu người, với điều kiện bạn tự nguyện và tình huống khẩn cấp. Những việc kiểu "tự ý nhét người vào xe riêng chở đi viện" thì điều này không che, chờ 120 chắc ăn hơn. Gọi 120 xong đừng cúp máy, làm theo lời điều phối viên. Cách đánh giá này trước hết dành cho người già trong nhà và người quen. Còn người lạ ngoài đường, bỏ đi không phạm luật, cũng đỡ phiền nhất: luật Trung Quốc không bắt bạn phải cứu. Ra nước ngoài thì chưa chắc. Ví dụ ở Đức, gặp tai nạn hay nguy hiểm, giúp được mà không khiến bản thân gặp nguy lớn nhưng không giúp, thì bản thân việc đó đã là tội. Mức cao nhất là 1 năm tù hoặc phạt tiền. Ở nước ngoài thì tính theo luật nơi đó. Cái giá phải trả khi dừng lại cần tính từng lớp: thời gian, để lại số điện thoại, bị người nhà tìm tới, bị kiện ra toà, bị làm ầm tới cơ quan, bị quay clip tung lên mạng. Chi tiết xem bài dài: gặp người lạ gặp nạn có nên dừng lại không. Đã quyết định dừng lại, điều duy nhất bắt buộc là đừng tự tay khiêng, lý do nằm ở y học chứ không ở luật: cố đỡ dậy có thể làm nặng thêm xuất huyết não hoặc tổn thương cột sống. Có một ngoại lệ: nếu chỗ đó do bạn kinh doanh, bạn quản lý, hoặc hoạt động do bạn tổ chức, thì bỏ đi có thể phải chịu trách nhiệm. Nghĩa vụ bảo đảm an toàn ở Điều 1198 Bộ luật Dân sự Trung Quốc buộc bạn chịu một phần trách nhiệm an toàn cho người trong khu vực của mình. Phòng té ngã xem chương 1 mục 13 (tập thăng bằng và sức chân). Triệu chứng muộn sau khi người già đập đầu xem chương này mục 10. Tiền bạc sau khi bị thương vì cứu người xem chương này mục 39. Bị bạo lực mạng thì lưu chứng cứ và báo công an thế nào, xem chương 8 mục 16.

🇻🇳 Ở Việt Nam

  • Gọi 115 (cấp cứu y tế), không phải 120.
  • ⚠️ Khác hẳn Trung Quốc: ở Việt Nam, thấy người khác nguy hiểm đến tính mạng, có điều kiện cứu mà không cứu, dẫn tới người đó chết, là tội hình sự: phạt cảnh cáo, cải tạo không giam giữ đến 2 năm hoặc tù từ 3 tháng đến 2 năm (Điều 132 khoản 1 Bộ luật Hình sự 2015). Nên câu "bỏ đi không phạm luật" trong bản gốc không đúng ở Việt Nam.
  • Gặp tai nạn giao thông đường bộ, người có mặt tại nơi xảy ra tai nạn có trách nhiệm giúp đỡ, cứu chữa kịp thời người bị nạn và báo tin ngay cho công an, cơ sở khám chữa bệnh hoặc Uỷ ban nhân dân nơi gần nhất (Điều 80 khoản 2 Luật Trật tự, an toàn giao thông đường bộ 2024). Có điều kiện mà cố ý không cứu giúp người bị tai nạn giao thông đường bộ bị phạt 500.000 đến 1.000.000 đồng (Điều 12 khoản 6 Nghị định 168/2024/NĐ-CP).
  • Lời khuyên y học vẫn giữ nguyên: dừng lại thì gọi 115, đừng tự khiêng người.
  • ⚠️ Chưa kiểm chứng: Việt Nam có điều khoản miễn trách nhiệm dân sự cho người tự nguyện cấp cứu giống Điều 184 Bộ luật Dân sự Trung Quốc hay không. Nguồn VN: Bộ luật Hình sự 2015 Điều 132; Luật TTATGT đường bộ 2024 Điều 80 khoản 2; Nghị định 168/2024/NĐ-CP Điều 12 khoản 6 (bài tổng hợp trích nguyên văn, LuatVietnam) · Kiểm chứng ngày 03/11/2026

3. Đột nhiên méo miệng, một bên tay yếu, nói không rõ: gọi 120 ngay, đừng chờ, đừng tự lái xe đi

Chi phí:Không tốn tiền. Ba động tác, xem một lần là biết: bảo họ cười, giơ hai tay ra trước, nói một câu trọn vẹn. Nói đơn giản:Méo miệng, một bên tay yếu hoặc nói không rõ thì gọi 120 ngay. Đột quỵ nếu dùng được thuốc làm thông mạch máu thì chữa càng sớm, cơ hội hồi phục càng lớn. Quá 4,5 giờ hoặc không rõ lúc nào bắt đầu cũng đừng bỏ cấp cứu, để bác sĩ khám rồi quyết định. Ghi lại giờ phát bệnh, đừng cho uống nước uống thuốc, đừng tự lái xe. Lợi ích:Gộp dữ liệu từng bệnh nhân của 9 thử nghiệm ngẫu nhiên về tiêu sợi huyết đường tĩnh mạch, 6.756 người bị đột quỵ thiếu máu não cấp (phân tích gộp). Đột quỵ thiếu máu não là đột quỵ do mạch máu bị tắc; tiêu sợi huyết đường tĩnh mạch là truyền thuốc để làm thông mạch bị tắc. Nghiên cứu này xem sau 3 đến 6 tháng người bệnh có bị tàn tật rõ hay không (thang điểm Rankin sửa đổi 0–1). Dùng alteplase trong vòng 3 giờ sau phát bệnh, tỷ số chênh là 1,75, khoảng tin cậy 95% từ 1,35 đến 2,27. Tỷ lệ thực tế là 32,9% ở nhóm dùng thuốc, 23,1% ở nhóm đối chứng, chênh 9,8 điểm phần trăm. Tỷ số chênh không phải tỷ lệ giữa hai xác suất, không được đọc thành khả năng hồi phục gấp 1,75 lần. Để tới 3 đến 4,5 giờ, tỷ số chênh là 1,26 (1,05–1,51). Quá 4,5 giờ là 1,15 (0,95–1,40), nghiên cứu này không thấy khác biệt rõ về thống kê. Điều đó không có nghĩa quá 4,5 giờ là không chữa được. Hướng dẫn năm 2026 của Hội Tim mạch Hoa Kỳ và Hội Đột quỵ Hoa Kỳ ủng hộ kéo dài khung giờ tiêu sợi huyết cho một số người bệnh. Người không rõ giờ phát bệnh, hoặc phát bệnh 4,5 đến 9 giờ, sau khi được lọc bằng chẩn đoán hình ảnh chuyên biệt vẫn có thể hợp để dùng tiêu sợi huyết. Dùng thuốc được hay không do bác sĩ đánh giá, đi viện càng sớm càng tốt. Đồng thuận chuyên gia về cấp cứu ngoài bệnh viện năm 2017 của Phân hội Y học Cấp cứu, Hội Đột quỵ Trung Quốc yêu cầu nhân viên cấp cứu đưa người nghi đột quỵ "trong thời gian ngắn nhất tới trung tâm đột quỵ đã được công nhận gần nhất, hoặc bệnh viện làm được tiêu sợi huyết đường tĩnh mạch và (hoặc) can thiệp nội mạch", và "báo trước cho bệnh viện tiếp nhận trước khi người nghi đột quỵ tới nơi". Đồng thuận còn ghi rõ, người đột quỵ cấp có thể bị ảnh hưởng hô hấp vì các lý do như "hít sặc" Mức bằng chứng:A Nguồn:Emberson J, Lees KR, Lyden P, et al. (2014). Effect of treatment delay, age, and stroke severity on the effects of intravenous thrombolysis with alteplase for acute ischaemic stroke: a meta-analysis of individual patient data from randomised trials. Lancet, 384(9958), 1929-1935. https://doiorg/10.1016/S0140-6736(14)60584-5 ; 中国卒中学会急救医学分会 (Phân hội Y học Cấp cứu, Hội Đột quỵ Trung Quốc) (2017). 脑卒中院前急救专家共识 (Đồng thuận chuyên gia về cấp cứu đột quỵ ngoài bệnh viện). 中华急诊医学杂志 (Tạp chí Y học Cấp cứu Trung Hoa), 26(10), 1107-1114. http://wwwcemorgcnrhtml/20171002/indexhtm ; Prabhakaran S và cộng sự (2026). 2026 Guideline for the Early Management of Patients With Acute Ischemic Stroke. Stroke. https://doiorg/10.1161/STR.0000000000000513 ; American Heart Association (2026). Top Things to Know: 2026 Guideline for the Early Management of Patients With AIS, điểm 3. https://professionalheartorgenscience-news/2026-guideline-for-the-early-management-of-patients-with-acute-ischemic-stroketop-things-to-know Ghi chú:Tiêu sợi huyết càng sớm càng hiệu quả, nhưng không vì quá 4,5 giờ mà bỏ cấp cứu. Gọi 120 thay vì tự lái xe, vì theo đồng thuận về cấp cứu ngoài bệnh viện, nhân viên cấp cứu sẽ đưa người bệnh tới bệnh viện làm được tiêu sợi huyết và báo trước để bệnh viện chuẩn bị. Ghi lại chính xác giờ bắt đầu có triệu chứng, bác sĩ cần nó để đánh giá cơ hội điều trị. Đừng cho uống nước uống thuốc: điều này tác giả suy ra từ chữ "hít sặc" trong đồng thuận, người đột quỵ có thể bị sặc. Đừng chờ "nghỉ một lát xem sao"

🇻🇳 Ở Việt Nam

4. Đột nhiên chóng mặt quay cuồng đứng không vững, nhìn một thành hai, một mắt tối sầm, hoặc ngón tay chạm không trúng mũi mình: cũng coi là đột quỵ, gọi 120

Chi phí:Không tốn tiền. Ngoài ba động tác "mặt méo, giơ tay, nói" (mục 3, đột nhiên méo miệng, nói không rõ), thêm hai động tác nữa. Một là bảo họ đứng thẳng nhắm mắt, xem có lắc lư không, rồi hỏi họ nhìn có bị nhoè đôi, có bị mất một mảng không. Hai là khi tự nghi ngờ, đưa ngón tay chạm đầu mũi, nhắm mắt chạm lại một lần nữa. Nói đơn giản:Chỉ xem ba dấu hiệu "mặt méo, giơ tay, nói" thì hơn một phần mười ca đột quỵ bị bỏ sót, vì có ca lúc đầu không méo miệng cũng không liệt tay. Tính thêm đứng không vững, nhìn nhoè đôi hoặc mất một mảng, tỷ lệ bỏ sót giảm còn 4,4%. Đột nhiên chóng mặt quay cuồng đứng không nổi, nhìn một thành hai, ngón tay chạm không trúng mũi, cũng gọi 120, cũng ghi lại giờ. Lợi ích:Năm 2014, trung tâm đột quỵ của Đại học Kentucky (Mỹ) xem lại hồ sơ 736 ca đột quỵ thiếu máu não cấp (đột quỵ do mạch máu bị tắc). Trong đó 14,1% người bệnh lúc phát bệnh hoàn toàn không có ba triệu chứng méo mặt, yếu tay, nói không rõ (FAST). Đưa thêm "đi đứng không vững, yếu chân, triệu chứng về mắt" vào sàng lọc, tỷ lệ bỏ sót giảm từ 14,1% xuống 4,4%. Hai bệnh viện ở Mỹ lật lại hồ sơ cấp cứu của 465 ca đột quỵ thiếu máu não, 22% lúc đầu bị bỏ sót. Mạch máu nuôi phần sau của não bị tắc (đột quỵ tuần hoàn sau) thì 37% lúc đầu bị bỏ sót, phần trước chỉ 16%. Người bị chóng mặt có khả năng bị bỏ sót gấp khoảng 1,99 lần người không chóng mặt (tỷ số chênh 1,99), người buồn nôn, nôn là 4,02 lần. Hướng dẫn sơ cứu quốc tế năm 2025 của Chữ thập đỏ, trong các dấu hiệu đột quỵ cũng có "đột nhiên một hoặc hai mắt nhìn không rõ" và "đột nhiên đi lại khó khăn, chóng mặt, mất thăng bằng hoặc mất phối hợp" Mức bằng chứng:B Nguồn:Aroor S, Singh R, Goldstein LB (2017). BE-FAST (Balance, Eyes, Face, Arm, Speech, Time): Reducing the Proportion of Strokes Missed Using the FAST Mnemonic. Stroke, 48(2), 479-481. https://doiorg/10.1161/STROKEAHA.116.015169 ; Arch AE, Weisman DC, Coca S, et al. (2016). Missed Ischemic Stroke Diagnosis in the Emergency Department by Emergency Medicine and Neurology Services. Stroke, 47(3), 668-673: "Thirty-seven percent of posterior strokes were initially misdiagnosed compared with 16% of anterior strokes". https://doiorg/10.1161/strokeaha.115.010613 ; International Federation of Red Cross and Red Crescent Societies (2025). International First Aid, Resuscitation and Education Guidelines 2025, trang 366–367: "Sudden trouble in seeing with one or both eyes" "Sudden trouble walking or experiencing dizziness, loss of balance or coordination". https://wwwifrcorgsitesdefaultfiles/2026-03/IFRC%20International%20First%20Aid,%20Resuscitation%20and%20Education%20Guidelines%202025.pdf Ghi chú:Mạch máu phần sau của não bị tắc (đột quỵ tuần hoàn sau) thường không méo miệng, không liệt tay, chỉ chóng mặt quay cuồng, đi không vững, nhìn một thành hai, nên dễ bị bỏ sót nhất. Chạm mũi không trúng, nhắm mắt đứng không vững, thuộc loại "mất thăng bằng hoặc mất phối hợp" mà hướng dẫn Chữ thập đỏ nói tới. Nhưng không có động tác nào dùng ngược lại để loại trừ đột quỵ được: xuất hiện đột ngột, không đỡ thì gọi 120, và ghi lại chính xác giờ bắt đầu. Nghiên cứu ở Kentucky chỉ xem hồ sơ của một bệnh viện, chính tác giả ghi rõ còn phải kiểm chứng thêm

🇻🇳 Ở Việt Nam

5. Một mắt đột nhiên tối sầm như bị kéo rèm xuống, dù vài phút sau tự hết, cũng coi là đột quỵ và đi cấp cứu ngay trong ngày

Chi phí:Không tốn tiền. Khám cấp cứu và kiểm tra mạch máu mất nửa ngày đến một ngày. Nói đơn giản:Một mắt đột nhiên tối sầm như kéo rèm xuống, có thể là mạch máu đáy mắt bị tắc, tắc càng lâu thì phần võng mạc cứu lại được càng ít. Nó cũng là một dạng thiếu máu não, vài phút đã hết cũng phải đi. Đột quỵ nhẹ và thiếu máu não thoáng qua khi đổi sang đánh giá trong ngày, điều trị trong ngày, tỷ lệ đột quỵ lại trong 90 ngày giảm từ 10,3% xuống 2,1%. Đi ngay trong ngày tới khoa cấp cứu của bệnh viện có trung tâm đột quỵ, đừng đợi sang hôm sau. Lợi ích:Tuyên bố khoa học năm 2021 của Hội Tim mạch Hoa Kỳ về tắc động mạch trung tâm võng mạc (mạch máu chính ở đáy mắt bị tắc) ghi rõ: "tắc động mạch trung tâm võng mạc cấp là cấp cứu". Hệ thống cứu chữa phải nhận diện nó như ca cấp cứu và xếp thứ tự theo mức độ khẩn. Thời gian mất máu nuôi càng dài, phần võng mạc còn cứu được càng ít. Nghiên cứu EXPRESS ở Oxford xem hai loại người bệnh: đột quỵ nhẹ, và thiếu máu não mà triệu chứng tự đỡ (y học gọi là cơn thiếu máu não thoáng qua). Nhóm này sau đó được đổi sang đánh giá trong ngày, bắt đầu điều trị trong ngày. Sau khi đổi, tỷ lệ đột quỵ lại trong 90 ngày giảm từ 10,3% (32/310) xuống 2,1% (6/281). Phần tóm tắt của tuyên bố khoa học trên còn ghi rõ, tắc động mạch trung tâm võng mạc là một dạng đột quỵ thiếu máu não cấp, cũng là dấu hiệu báo trước các biến cố mạch máu não và tim mạch tiếp theo. Hệ thống Y tế Quốc gia Anh (NHS) xếp "nhìn mờ hoặc mất thị lực ở một hoặc cả hai mắt" vào triệu chứng đột quỵ, và ghi rõ triệu chứng một lúc sau tự hết cũng phải đi khám ngay. Trong 24 giờ qua từng có triệu chứng đột quỵ, giờ đã hết, cũng phải gọi cấp cứu Mức bằng chứng:B Nguồn:Mac Grory B, Schrag M, Biousse V, et al. (2021). Management of Central Retinal Artery Occlusion: A Scientific Statement From the American Heart Association. Stroke, 52(6), e282-e294: "Central retinal artery occlusion (CRAO) is a form of acute ischemic stroke that causes severe visual loss and is a harbinger of further cerebrovascular and cardiovascular events". https://doiorg/10.1161/STR.0000000000000366 ; NHS. Symptoms of a stroke: "blurred vision or loss of sight in 1 or both eyes" "Symptoms of a stroke can sometimes stop after a short time, so you may think you're OK. Even if this happens, get medical help straight away" "you've had signs of a stroke within the last 24 hours even if they've now stopped". https://wwwnhsukconditionsstrokesymptoms/ ; Rothwell PM, Giles MF, Chandratheva A, et al. (2007). Effect of urgent treatment of transient ischaemic attack and minor stroke on early recurrent stroke (EXPRESS study): a prospective population-based sequential comparison. Lancet, 370(9596), 1432-1442. https://doiorg/10.1016/S0140-6736(07)61448-2 Ghi chú:Xếp B vì EXPRESS không phải thử nghiệm ngẫu nhiên. Nó so cùng một nhóm dân cư ở hai giai đoạn trước và sau khi đổi cách làm, giữa hai giai đoạn các điều kiện khác cũng có thể đã thay đổi, phần này không tách ra được. Mắt tối sầm vài phút rồi tự sáng lại dễ bị bỏ qua, cho là "do mệt", "do hạ đường huyết". NHS ghi rõ triệu chứng tự hết cũng phải đi khám ngay; nhóm người bệnh EXPRESS khi không được chữa trong ngày có 10,3% bị đột quỵ lại trong 90 ngày. Một mắt đột nhiên không nhìn thấy, dù không đau, không đỏ, cũng phải coi là chuyện nghiêm trọng. Đừng đợi hôm sau lấy số khám mắt, đi thẳng tới khoa cấp cứu của bệnh viện có trung tâm đột quỵ.

6. Một mắt vừa căng vừa đau, đỏ lên, nhìn đèn thấy quầng cầu vồng, kèm đau đầu buồn nôn: đi cấp cứu mắt ngay trong ngày

Chi phí:Không tốn tiền. Cấp cứu mắt đo nhãn áp, khám tiền phòng, mất nửa ngày. Nói đơn giản:Đây có thể là cơn glôcôm cấp (tăng nhãn áp cấp): nước trong mắt không thoát ra được, nhãn áp vọt lên, đè hỏng dây thần kinh thị giác nối với não. Để càng lâu, khả năng mất thị lực vĩnh viễn càng lớn. Trong đợt phong toả ở Vũ Hán, người bệnh trung bình để tới 241 giờ mới được chữa, 21,87% bị mù. Cùng kỳ năm sau không phong toả, trung bình 121 giờ, 7,84% bị mù. Lợi ích:Một bệnh viện mắt ở Vũ Hán so người bệnh glôcôm góc đóng nguyên phát cấp ở hai giai đoạn. Trong 76 ngày phong toả năm 2020 có 54 người, 64 mắt; cùng kỳ năm 2021 có 46 người, 51 mắt; đặc điểm dân số hai nhóm tương tự nhau. Từ lúc có triệu chứng tới lúc được chữa, nhóm phong toả là 241,84 ± 211,95 giờ, nhóm đối chứng là 121,53 ± 96,12 giờ (P = 0,001). Nhãn áp lúc tới khám là 52,63 ± 12,45 mmHg so với 45,16 ± 9,79 mmHg (P = 0,001). Tỷ lệ mù là 21,87% so với 7,84%. Phát hiện tổn thương thần kinh thị giác do glôcôm là 20/64 mắt (31,25%) so với 7/51 mắt (13,73%) (P = 0,03). Một bệnh viện ở Hàn Quốc xem lại 50 mắt từng bị một cơn cấp, sau đó đã mổ lấy thể thuỷ tinh. Một năm sau, 25 mắt (50%) còn khuyết thị trường ở các mức khác nhau. Khoảng thời gian từ khi có triệu chứng tới khi hạ được nhãn áp càng dài, khả năng còn khuyết càng lớn (P = 0,005). Một nghiên cứu tiến cứu khác cho 43 người có tiền phòng nông nằm sấp 1 giờ trong phòng tối. Nhãn áp cả hai mắt đều tăng rõ (P < 0,01). Mắt thuận tăng trung vị 3,60 mmHg, mắt kia tăng 2,70 mmHg (P < 0,05). NHS ghi rõ, glôcôm đôi khi phát đột ngột, triệu chứng gồm mắt đau dữ dội, đỏ mắt, nhìn đèn sáng thấy quầng màu cầu vồng, nhìn mờ, buồn nôn, nôn và đau đầu; xuất hiện đột ngột thì gọi cấp cứu hoặc tới khoa cấp cứu. Thường là do nước trong mắt không thoát được, nhãn áp tăng, đè hỏng dây thần kinh thị giác nối mắt với não. Người có nguy cơ cao hơn là người từ 50 tuổi trở lên, có cha mẹ hoặc anh chị em bị glôcôm, người châu Á, và người bị cận thị, viễn thị hoặc đái tháo đường. Trung tâm Nhãn khoa Trung Sơn (Quảng Châu) từ 2012 tới 2019 đã nhận điều trị 243 người bệnh glôcôm góc đóng từ 40 tuổi trở xuống Mức bằng chứng:B Nguồn:Zhou L, Wu S, Wang Y, Bao X, Peng T, Luo W, Ortega-Usobiaga J (2022). Clinical presentation of acute primary angle closure during the COVID-19 epidemic lockdown. Frontiers in Medicine, 9, 1078237. https://doiorg/10.3389/fmed.2022.1078237 ; Sung MS, Kim HJ, Park SW (2023). Predictors of long-term visual field outcome after an episode of acute primary angle closure. Clinical & Experimental Ophthalmology, 51(4), 291-299. https://doiorg/10.1111/ceo.14206 ; Wang J, Wang J, Ng TK, Huang C (2025). Asymmetric intraocular pressure changes in dominant and contralateral eyes: the dark room prone provocative test. Seminars in Ophthalmology, 40(4), 325-331. https://doiorg/10.1080/08820538.2024.2443972 ; NHS. Glaucoma: "Sometimes glaucoma can develop suddenly and cause symptoms such as: intense eye pain, a red eye, tenderness around the eyes, seeing rainbow-coloured circles around bright lights, blurred vision, feeling sick (nausea) and being sick, a headache" "This happens when the fluid in your eye cannot drain as it should". https://wwwnhsukconditionsglaucoma/ ; Lin SF, Xiao H, Chen LM, et al. (2022). [Clinical features of young inpatients with angle-closure glaucoma]. 中华眼科杂志 (Tạp chí Nhãn khoa Trung Hoa), 58(1), 28-34. https://doiorg/10.3760/cmajcn112142-20210301-00104 Ghi chú:Xếp B vì hai lý do. Một là hai nhóm ở Vũ Hán được so bằng cách lật lại hồ sơ cũ, bản thân việc phong toả còn kéo theo những khác biệt khác, không tách riêng được yếu tố "để chậm". Hai là nhóm Hàn Quốc chỉ có 50 mắt, cũng là nghiên cứu hồi cứu. Yếu tố khởi phát không phải là nhìn màn hình. Trong nghiên cứu tiến cứu kia, người có tiền phòng nông nằm sấp 1 giờ trong phòng tối là nhãn áp đã tăng. Nhóm nguy cơ cao xem các mục NHS liệt kê: từ 50 tuổi trở lên, trong nhà có người từng bị, viễn thị. Người trẻ cũng có thể bị, trong nhóm người bệnh dưới 40 tuổi ở Trung tâm Nhãn khoa Trung Sơn, hơn sáu phần mười là do bệnh mắt khác gây ra (thứ phát). Lúc lên cơn sẽ đau đầu, buồn nôn, nôn, đừng chỉ coi là viêm dạ dày ruột hay đau nửa đầu; trước hết xem mắt có đỏ không, có đau không, nhìn đèn có quầng cầu vồng không. Một mắt không nhìn thấy mà không đau không đỏ là chuyện khác, xem mục 5 (một mắt đột nhiên tối sầm). Kính chống ánh sáng xanh có tác dụng không, xem chương 6 mục 16 (kính chống ánh sáng xanh).

7. Ngực bị đè đau, tức, thắt lại quá 15 phút không đỡ, hoặc lúc đau vã mồ hôi lạnh, buồn nôn, khó thở: gọi 120, đừng cố chịu cũng đừng tự lái xe

Chi phí:Không tốn tiền. Nói đơn giản:Ngực bị đè đau, tức, thắt lại, quá 15 phút không đỡ thì gọi 120. Đau dữ dội, vã mồ hôi lạnh, khó thở thì đau vài phút đã nên gọi. Tới viện mà trong 55 phút được nong thông mạch máu, tỷ lệ tử vong trong 30 ngày là 2,8%. Quá 55 phút là 9,7%. Đừng tự lái xe đi viện. Lợi ích:Israel từng làm một cuộc điều tra toàn quốc về hội chứng vành cấp. Đối tượng phân tích là người bệnh nhồi máu cơ tim ST chênh lên, một loại nhồi máu cơ tim. Khoảng thời gian được tính là từ lúc vào viện tới lúc dùng bóng nong mạch máu bị tắc (nong bóng). Khoảng này ≤ 55 phút thì tử vong trong 30 ngày là 5/178 (2,8%). Khoảng này > 55 phút thì tử vong trong 30 ngày là 15/155 (9,7%). Hướng dẫn về đau ngực của Viện Y tế và Chăm sóc Xuất sắc Quốc gia Anh (NICE) liệt kê các triệu chứng gợi ý hội chứng vành cấp: đau ở ngực, hoặc ở tay, lưng, hàm, kéo dài quá 15 phút; đau ngực kèm buồn nôn, nôn, vã nhiều mồ hôi, khó thở. Hướng dẫn sơ cứu quốc tế năm 2025 của Chữ thập đỏ nói, đau dữ dội, khó thở, mặt tái hoặc xám, ẩm lạnh thì phải gọi cấp cứu ngay, "dù mới đau vài phút". Nhồi máu cơ tim còn có thể đau ở hàm, bụng trên, giữa hai xương bả vai. Phụ nữ, người già và người đái tháo đường có thể có triệu chứng không rõ Mức bằng chứng:B Nguồn:Karkabi B, Meir G, Zafrir B, et al. (2021). Door-to-balloon time and mortality in patients with ST-elevation myocardial infarction. European Heart Journal - Quality of Care and Clinical Outcomes. https://doiorg/10.1093/ehjqccoqcaa037 ; NICE (2010, cập nhật 2016). Recent-onset chest pain of suspected cardiac origin: assessment and diagnosis (CG95), mục 1.2.1.3: "pain in the chest andor other areas (for example, the arms, back or jaw) lasting longer than 15 minutes" "chest pain associated with nausea and vomiting, marked sweating, breathlessness, or particularly a combination of these". https://wwwniceorgukguidancecg95/chapterRecommendations ; International Federation of Red Cross and Red Crescent Societies (2025). International First Aid, Resuscitation and Education Guidelines 2025, trang 357–358: "Access EMS even if the pain has only lasted a couple of minutes" "Symptoms may be more subtle or uncommon in some populations, such as people who are female, elderly or have diabetes". https://wwwifrcorgsitesdefaultfiles/2026-03/IFRC%20International%20First%20Aid,%20Resuscitation%20and%20Education%20Guidelines%202025.pdf ; NHS. Heart attack: "Do not drive yourself to A&E". https://wwwnhsukconditionsheart-attacksymptoms/ Ghi chú:Nghiên cứu ở Israel so khoảng chậm trễ sau khi đã vào viện, không phải khoảng từ lúc phát bệnh tới lúc vào viện. Nhưng nguyên lý giống nhau: thông mạch càng sớm càng tốt. Cơn đau có thể ở bụng trên, lưng, hàm. Phụ nữ, người già và người đái tháo đường có thể có triệu chứng không rõ, chỉ thấy khó thở hoặc khó chịu. 15 phút là mốc NICE đưa cho bác sĩ để phân biệt, không phải bảo bạn ngồi chờ: đau dữ dội, vã mồ hôi lạnh, khó thở thì vài phút là gọi. NHS ghi rõ đừng tự lái xe tới khoa cấp cứu

🇻🇳 Ở Việt Nam

8. Đột nhiên đau dữ dội như bị xé toạc, cơn đau chạy từ ngực ra sau lưng, xuống thắt lưng: gọi 120 và nói rõ "đau như bị xé"

Chi phí:Không tốn tiền. Nói đơn giản:Cơn đau dữ dội như xé chạy từ ngực ra sau lưng, xuống thắt lưng, khi gọi 120 hãy nói thẳng "đau như bị xé, cơn đau đang chạy xuống". Phình tách động mạch chủ type A không mổ, chỉ uống thuốc, tỷ lệ tử vong trong viện là 58%. Nó được xử trí khác với nhồi máu cơ tim, bác sĩ phải nghĩ tới nó trước thì mới đi kiểm tra. Huyết áp hai tay chênh nhau nhiều, một bên bắt không thấy mạch, cũng phải nói ra. Lợi ích:Sổ đăng ký quốc tế về phình tách động mạch chủ cấp (IRAD) gồm 464 ca từ 12 trung tâm. Phình tách động mạch chủ là bệnh gây đau ngực lưng dữ dội như xé. Trong các triệu chứng người bệnh nói ra đầu tiên, hay gặp nhất là cơn đau nhói dữ dội khởi phát đột ngột. Nhưng biểu hiện rất đa dạng, các dấu hiệu điển hình như một bên bắt không thấy mạch chỉ gặp ở 15,1% số người. Tỷ lệ tử vong chung trong thời gian nằm viện là 27,4%. Phình tách type A không mổ, chỉ dùng thuốc, tỷ lệ tử vong là 58%. Hướng dẫn về bệnh động mạch chủ năm 2022 của Hội Tim mạch Hoa Kỳ và Trường Môn Tim mạch Hoa Kỳ dùng một bảng điểm để đánh giá khả năng bị phình tách. Tình trạng nguy cơ cao là bệnh mô liên kết như hội chứng Marfan, trong nhà có người từng bị bệnh động mạch chủ, đã biết có phình động mạch chủ ngực… Kiểu đau nguy cơ cao là đau ngực, lưng hoặc bụng, khởi phát đột ngột, rất dữ dội, như bị xé. Dấu hiệu khám nguy cơ cao là một bên bắt không thấy mạch, hoặc huyết áp tâm thu (số trên) hai tay chênh nhau nhiều. Hướng dẫn còn ghi rõ, huyết áp kiểm soát kém là yếu tố nguy cơ đã biết của vỡ và phình tách động mạch chủ Mức bằng chứng:B Nguồn:Hagan PG, Nienaber CA, Isselbacher EM, et al. (2000). The International Registry of Acute Aortic Dissection (IRAD): new insights into an old disease. JAMA, 283(7), 897-903. https://doiorg/10.1001/jama.283.7.897 ; Isselbacher EM, Preventza O, Hamilton Black J, et al. (2022). 2022 ACCAHA Guideline for the Diagnosis and Management of Aortic Disease. Circulation, 146(24), e334-e482, bảng 24 (ADD-RS): "Marfan syndrome or other connective tissue disease" "Family history of aortic disease" "Ripping or tearing in quality" "Pulse deficit or systolic blood pressure differential"; "Uncontrolled hypertension is a known risk factor for aortic rupture and dissection". https://doiorg/10.1161/CIR.0000000000001106 Ghi chú:Tới viện phải chủ động nói "đau như xé, cơn đau đang chạy xuống", để bác sĩ nghĩ tới phình tách và cho chụp CT có thuốc cản quang. Nhồi máu cơ tim hay dùng các thuốc chống đông, tiêu sợi huyết, loại thuốc giữ cho máu không đông lại. Tác giả suy luận rằng dùng các thuốc này cho phình tách sẽ làm chảy máu nặng hơn, nên phải để bác sĩ loại trừ phình tách trước. Huyết áp hai tay chênh nhau nhiều, một bên bắt không thấy mạch, là dấu hiệu gợi ý. Người huyết áp kiểm soát kém, người có hội chứng Marfan, người trong nhà từng bị bệnh động mạch chủ, có nguy cơ cao. Cũng đừng tự lái xe, đừng cố chịu sang hôm sau

🇻🇳 Ở Việt Nam

9. Đột nhiên một cơn "đau đầu dữ dội nhất đời", trong vòng một giờ đã đau tới đỉnh: đi cấp cứu chụp CT sọ não ngay

Chi phí:Bản thân việc khám cấp cứu không tốn bao nhiêu. Chụp CT sọ não ở khoa cấp cứu một lần vài trăm nhân dân tệ. Nói đơn giản:Điều cần xem là đau tới mức tệ nhất nhanh cỡ nào: cơn đau đầu dữ dội lên tới đỉnh trong vòng một giờ, khoảng 6% là do mạch máu trên bề mặt não bị vỡ. Từ 40 tuổi trở lên, đau hoặc cứng cổ, có người thấy bạn ngất, dính một điều là đi cấp cứu chụp CT sọ não. Khởi phát khi đang vận động, đau bùng lên tức thì, cổ không cúi về trước được, cũng tính. Phần lớn người đi kiểm tra không sao, nhưng bỏ sót thì có thể chảy máu lại. Lợi ích:10 khoa cấp cứu ở Canada làm nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu trên 2.131 ca "đau đầu dữ dội lên tới đỉnh trong vòng một giờ": định sẵn tiêu chí từ trước, rồi theo dõi ghi chép suốt. Trong đó 132 ca (6,2%) là xuất huyết dưới nhện (mạch máu trên bề mặt não bị vỡ). Quy tắc Ottawa về xuất huyết dưới nhện có sáu điều: từ 40 tuổi trở lên, đau hoặc cứng cổ, có người thấy ngất. Ba điều còn lại là khởi phát khi đang vận động, khởi phát kiểu bùng nổ tức thì, bác sĩ khám thấy cổ gập về trước bị hạn chế. Có bất kỳ điều nào là phải kiểm tra. Quy tắc này lọc ra được tất cả người bị xuất huyết, độ nhạy 100%, khoảng tin cậy 95% từ 97,2% đến 100,0%. Cái giá là trong số người không xuất huyết, chỉ 15,3% được nó loại trừ (độ đặc hiệu 15,3%) Mức bằng chứng:A Nguồn:Perry JJ, Stiell IG, Sivilotti MLA, et al. (2013). Clinical decision rules to rule out subarachnoid hemorrhage for acute headache. JAMA, 310(12), 1248-1255. https://doiorg/10.1001/jama.2013.278018 Ghi chú:Điều cần xem không phải "đau tới mức nào", mà là "bao lâu thì đau tới đỉnh": cơn đau đầu bùng lên trong vài giây tới một phút mới là dấu hiệu nguy hiểm, đau nửa đầu tăng dần từ từ thì không phải. Kèm nôn, cứng cổ, sợ ánh sáng, ngất thoáng qua thì càng phải coi trọng. Độ đặc hiệu chỉ 15,3%, nghĩa là đại đa số người đi kiểm tra theo quy tắc này sẽ không sao. Nhưng bỏ sót thì có thể chảy máu thêm một lần nữa, đáng để kiểm tra. Đừng uống một viên giảm đau cho đỡ rồi đi ngủ tiếp

🇻🇳 Ở Việt Nam

10. Người già đập đầu, hai ba tuần tới vài tháng sau trở nên đi không vững, chậm chạp, hay buồn ngủ hoặc một bên yếu: đi chụp CT sọ não

Chi phí:Chụp CT sọ não một lần hai ba trăm nhân dân tệ. Nói đơn giản:Người già đập đầu, máu thường tới tuần thứ ba mới tụ lại. Cú va thường chỉ là va chạm nhẹ, hơn một nửa người bệnh không nói được mình từng bị thương. Bệnh này mổ xong tỷ lệ tái phát có thể tới 33%, tỷ lệ tử vong có thể tới 32%. Thấy người già đột nhiên lú lẫn, đi lâng lâng, lúc nào cũng buồn ngủ, một tay yếu, hãy hỏi ngược lại xem hai ba tháng nay có ngã đập đầu không, rồi đi chụp CT. Lợi ích:Phân hội Phẫu thuật Thần kinh, Hội Y học Trung Hoa cùng các đơn vị khác công bố "Đồng thuận chuyên gia Trung Quốc về điều trị nội khoa máu tụ dưới màng cứng mạn tính". Máu tụ dưới màng cứng mạn tính là một vũng máu tích dần giữa các lớp màng não. Cách nói chuyên môn là máu tụ giữa màng nhện và màng cứng, tạo thành khối choán chỗ mạn tính. Nó "thường hình thành vào tuần thứ ba sau chấn thương sọ não", hay gặp ở người già. Mổ xong tỷ lệ tái phát có thể tới 33%, tỷ lệ tử vong có thể tới 32%. Người bệnh từ 90 tuổi trở lên, nhìn chung chỉ 24% hồi phục tốt. Tổng quan hệ thống: trên thế giới mỗi năm cứ 100.000 người có 3,39 tới 39,1 ca mới, tăng theo tuổi, từ 80 tuổi trở lên có thể gấp ba. Nguyên nhân hay gặp nhất là chấn thương và té ngã, tiếp theo là nghiện rượu lâu năm, dùng thuốc chống đông máu và bị bạo lực. Tổng quan lão khoa: biểu hiện "thường gồm lú lẫn, suy giảm nhận thức, rối loạn dáng đi hoặc ngủ lịm, có thể giống các hội chứng lão khoa khác". Tổng quan này còn nói, bệnh ngày càng nhiều là do có nhiều người dùng thuốc chống đông, thuốc chống kết tập tiểu cầu (loại như aspirin, clopidogrel), và người già dễ ngã hơn. Một tổng quan tài liệu khác ghi rõ, từ lúc bị thương tới lúc có triệu chứng cách nhau một khoảng, chấn thương thường rất nhẹ, nên hay bị bỏ qua. Hơn 50% người bệnh phủ nhận từng bị thương Mức bằng chứng:B Nguồn:Zhang J và cộng sự (2021). Expert consensus on drug treatment of chronic subdural hematoma. Chinese Neurosurgical Journal, 7(1), 47. https://doiorg/10.1186/s41016-021-00263-z ; Dziho A và cộng sự (2025). Global prevalence and incidence of chronic subdural hematoma: A systematic review. Brain and Spine, 5, 105893. https://doiorg/10.1016/jbas.2025.105893 ; Mathon B, Shotar E (2026). Diagnostic and therapeutic management of chronic subdural hematoma in elderly patients. Gériatrie et Psychologie Neuropsychiatrie du Vieillissement, 24(1), 30-41. https://doiorg/10.1684/pnv.2026.1274 ; Iliescu IA, Constantinescu AI (2015). Clinical evolutional aspects of chronic subdural haematomas - literature review. Journal of Medicine and Life, 8(Spec Issue), 26-33: "the brain injury, usually minor" "patients deny the existence of a trauma in over 50% of the cases". https://europepmcorgarticleMED/26361507 Ghi chú:Lúc va chạm thường chỉ là cú va nhẹ, hơn một nửa người già không nói được mình từng bị thương. Nên trong nhà thấy "dạo này đột nhiên lú lẫn, đi lâng lâng, lúc nào cũng buồn ngủ, một tay yếu", hãy hỏi ngược lại xem hai ba tháng nay có ngã, có đập đầu không, rồi đi chụp CT. Biểu hiện của nó giống các bệnh tuổi già khác, đừng vội quy cho "lẩm cẩm tuổi già" hay "di chứng lần đột quỵ trước". Người già đang dùng aspirin, clopidogrel, warfarin hoặc thuốc chống đông đường uống thế hệ mới có nguy cơ cao hơn, người uống nhiều rượu lâu năm cũng vậy. Phòng té ngã xem chương 1 mục 13 (tập thăng bằng và sức chân). Trí nhớ năm sau kém hơn năm trước mà không phải do đập đầu, xem chương 17 mục 13 (phòng khám trí nhớ).

11. Một bên chân đột nhiên sưng lên, căng, ấn vào đau: đi khám sớm; nếu thêm đột nhiên khó thở hoặc đau ngực, gọi 120 ngay

Chi phí:Siêu âm mạch máu chân một lần (siêu âm tĩnh mạch chi dưới), một hai trăm nhân dân tệ. Nói đơn giản:Một bên chân đột nhiên sưng lên, to hơn bên kia một vòng, ấn vào đau, hãy đi siêu âm tĩnh mạch chân sớm. Thêm đột nhiên khó thở, đau ngực thì gọi thẳng 120: người được chẩn đoán thuyên tắc phổi có 17,4% tử vong trong 3 tháng. Đi xe, đi máy bay quá 4 tiếng, nguy cơ tăng khoảng gấp đôi, thỉnh thoảng đứng dậy đi lại. Người có yếu tố nguy cơ cao bị huyết khối, trước khi đi hỏi bác sĩ có nên mang tất áp lực không. Lợi ích:Sổ đăng ký hợp tác quốc tế về thuyên tắc phổi (ICOPER) gồm 2.454 người bệnh được chẩn đoán thuyên tắc phổi cấp, từ 52 bệnh viện ở 7 nước. Thuyên tắc phổi là cục máu đông bịt động mạch phổi. Nhóm này có tỷ lệ tử vong do mọi nguyên nhân trong 3 tháng là 17,4% (426/2.454). Dự án WRIGHT của Tổ chức Y tế Thế giới: đi lại liên tục từ 4 tiếng trở lên làm nguy cơ hình thành cục máu đông trong tĩnh mạch và cục máu đông trôi lên phổi (thuyên tắc huyết khối tĩnh mạch) "tăng khoảng gấp đôi". Nhưng tính cho từng người thì khả năng vẫn rất thấp: ngồi yên quá 4 tiếng "khoảng một phần sáu nghìn". Hệ thống Y tế Quốc gia Anh (NHS) khuyên: đi máy bay, tàu hoặc ô tô từ 4 tiếng trở lên thì mặc đồ rộng, uống nhiều nước, không uống rượu, đi lại được thì đứng dậy đi. Năm 2021, Cochrane tổng hợp 12 thử nghiệm ngẫu nhiên, hành khách đều đi chuyến bay trên 5 tiếng. Người mang tất áp lực phân cấp có ít hơn khoảng chín phần mười số ca huyết khối tĩnh mạch sâu không triệu chứng, phải kiểm tra mới thấy: OR 0,10, khoảng tin cậy 95% từ 0,04 đến 0,25. Trong 2.637 người phát hiện 50 người, nhóm mang tất 3 người, nhóm không mang 47 người. Trong các thử nghiệm này không ai tử vong, bị thuyên tắc phổi hay có huyết khối có triệu chứng. Vì vậy tất áp lực có ngăn được những kết cục xấu thật sự đó hay không, chưa tính ra được Mức bằng chứng:B Nguồn:Goldhaber SZ, Visani L, De Rosa M (1999). Acute pulmonary embolism: clinical outcomes in the International Cooperative Pulmonary Embolism Registry (ICOPER). Lancet, 353(9162), 1386-1389. https://doiorg/10.1016/S0140-6736(98)07534-5 ; WHO (2007). Study results released on travel and blood clots. https://wwwwhointnewsitem/29-06-2007-study-results-released-on-travel-and-blood-clots ; NHS. DVT (deep vein thrombosis): "If you're travelling for 4 hours or more by plane, train or car" "wearing loose clothing" "drinking plenty of water" "avoiding alcohol" "walking around when possible". https://wwwnhsukconditionsdeep-vein-thrombosis-dvt/ ; Clarke MJ, Broderick C, Hopewell S, Juszczak E, Eisinga A (2021). Compression stockings for preventing deep vein thrombosis in airline passengers. Cochrane Database of Systematic Reviews, 4, CD004002. https://doiorg/10.1002/14651858.CD004002.pub4 Ghi chú:Hai chân cùng sưng thì phần nhiều là vấn đề ở tim, gan, thận hoặc chức năng tĩnh mạch. Một bên chân đột nhiên sưng, to hơn bên kia một vòng, mới là dáng vẻ điển hình của huyết khối tĩnh mạch sâu. Dễ xảy ra ở người đi xe, đi máy bay đường dài, nằm lâu sau phẫu thuật hoặc gãy xương, bó bột, trước và sau khi mang thai sinh con, bị ung thư, uống thuốc tránh thai. Cục máu đông bong ra, bịt động mạch phổi là thuyên tắc phổi: đột nhiên khó thở, hít sâu thì ngực càng đau, tim đập nhanh, choáng, ho ra máu. Tới mức này thì gọi thẳng 120. 17,4% là tỷ lệ tử vong của người đã được chẩn đoán thuyên tắc phổi, không phải "cứ sưng chân là có nguy cơ lớn chừng ấy", đừng nhìn con số này mà tự doạ mình. Nghiên cứu của WHO không kiểm nghiệm cách phòng. Nó chỉ nhắc tới việc khi ngồi thì gập duỗi cổ chân lên xuống, vận động bắp chân, đi đường đừng mặc đồ bó, có thắc mắc thì hỏi bác sĩ trước khi đi. Trong các thử nghiệm tất áp lực cũng có hành khách nguy cơ cao, nhưng chỉ đo các cục máu đông nhỏ không triệu chứng, nên có nên mang hay không, người có yếu tố nguy cơ cao hãy hỏi bác sĩ trước.

🇻🇳 Ở Việt Nam

12. Chảy máu nhiều: trước tiên dùng tay đè chặt vết thương, tay chân đè không cầm được thì buộc garô, đồng thời gọi 120

Chi phí:Một chiếc garô xoắn vài chục tới hơn một trăm nhân dân tệ, để trong xe và trong túi sơ cứu. Học một lần cách "buộc phía trên vết thương, xoắn tới khi máu ngừng, ghi lại giờ", mất vài phút. Nói đơn giản:Trước tiên dùng tay hoặc quần áo đè thật chặt, tay chân đè không cầm được thì buộc garô, rồi gọi 120, đã buộc thì không nới ra. Trong số thương binh ngoài chiến trường, buộc garô trước khi sốc thì chín phần mười sống, sau khi sốc mới buộc chỉ một phần mười sống, 5 người cần buộc mà không được buộc đều chết. Buộc phía trên vết thương, xoắn tới khi máu ngừng, ghi lại giờ, đừng dùng dây giày, dây thừng thay thế. Cổ và thân mình chỉ được đè, không được buộc. Lợi ích:11 trung tâm chấn thương cấp I ở bang Texas (Mỹ) trong 6 năm nhận 1.026 ca tổn thương mạch máu tay chân. Trong đó 181 ca (17,6%) được buộc garô trước khi tới viện. Tính thẳng không điều chỉnh gì, nhóm có garô tử vong 3,9%, nhóm không có 5,2%. Sau khi cân bằng các điều kiện khác (hiệu chỉnh đa biến), buộc garô vẫn liên quan độc lập tới việc sống sót. OR hiệu chỉnh 5,86, khoảng tin cậy 95% từ 1,41 đến 24,47. 232 thương binh ở bệnh viện dã chiến Baghdad: buộc garô trước khi xuất hiện sốc thì 90% sống, sau khi sốc mới buộc chỉ 10%. 5 người cần garô mà không được buộc đều chết, người được buộc sống 87%. Thứ tự là: đè trực tiếp, quần áo, khăn đều được → chảy máu tay chân đè không cầm được thì buộc garô → gọi 120 → không nới ra Mức bằng chứng:A Nguồn:Teixeira PGR và cộng sự (2018). Civilian Prehospital Tourniquet Use Is Associated with Improved Survival in Patients with Peripheral Vascular Injury. Journal of the American College of Surgeons. https://doiorg/10.1016/jjamcollsurg.2018.01.047 ; Kragh JF và cộng sự (2009). Survival with emergency tourniquet use to stop bleeding in major limb trauma. Annals of Surgery. https://doiorg/10.1097/SLA.0b013e31818842ba ; 中国医师协会急诊医师分会 (Phân hội Bác sĩ Cấp cứu, Hiệp hội Bác sĩ Trung Quốc) và các đơn vị khác (2020). 止血带的急诊应用专家共识 (Đồng thuận chuyên gia về sử dụng garô trong cấp cứu). 中华急诊医学杂志 (Tạp chí Y học Cấp cứu Trung Hoa) 29(6):773-779: "Khi cấp cứu ngoài bệnh viện, garô một khi đã dùng thì không khuyến nghị nới ra, trừ khi có được biện pháp cầm máu triệt để thay thế" "Thời gian dùng dài nhất không nên quá 2 giờ. Nhưng nếu tình hình thực tế không thể đưa tới bệnh viện cứu chữa hoặc không có cách cầm máu thay thế, thì trước khi có cứu hộ chính quy không tháo garô". https://doiorg/10.3760/cmajissn.1671-0282.2020.06.006, toàn văn http://wwwcemorgcnrhtml/20200606/indexhtm Ghi chú:Đừng dùng những thứ mảnh như dây thừng, dây giày làm garô, không siết được động mạch mà còn cứa rách da. Đã buộc garô thì đừng cứ một lúc lại nới ra để "cho máu chảy". Chảy máu ở cổ và thân mình chỉ được đè, không được buộc. Trong số liệu chiến trường kia, bản thân garô không khiến ai bị cắt cụt chi, có 4 ca bị liệt thần kinh thoáng qua. Đồng thuận chuyên gia của bác sĩ cấp cứu Trung Quốc nói giống vậy: ngoài bệnh viện một khi đã dùng thì không khuyến nghị nới ra, trừ khi có cách khác cầm máu triệt để. Chảy máu cánh tay thì buộc ở vùng một phần ba giữa–trên của cánh tay, chảy máu đùi thì buộc ở gốc đùi. Không buộc ở cẳng tay, cẳng chân, khuỷu tay, đầu gối. Đồng thuận khuyên tổng thời gian trước và sau khi tới viện cố gắng đừng quá 2 giờ, nhưng nếu không tới được viện, lại không có cách cầm máu nào khác, thì không tháo cho tới khi có cứu hộ chính quy. Garô tự chế bằng thắt lưng, cà vạt, tay áo, dùng riêng thì rất khó cầm máu, phải kèm một que gậy để xoắn chặt.

🇻🇳 Ở Việt Nam

13. Bị chó, mèo cắn hoặc cào rách da: trước tiên rửa xen kẽ bằng nước xà phòng và nước chảy 15 phút, đi tiêm vắc-xin ngay trong ngày

Chi phí:Rửa vết thương không tốn tiền. Vắc-xin dại cả liệu trình vài trăm nhân dân tệ. Phơi nhiễm độ III còn phải tiêm thêm chế phẩm miễn dịch thụ động phòng dại (tiêm thẳng kháng thể có sẵn vào người), vài trăm tới hơn một nghìn nhân dân tệ. Đắt nhất là chậm trễ. Nói đơn giản:Bệnh dại một khi đã phát thì tỷ lệ tử vong gần 100%, nên sau khi bị cắn, cả rửa vết thương lẫn tiêm vắc-xin đều không được bỏ. Trước tiên rửa xen kẽ bằng nước xà phòng và nước sạch đang chảy 15 phút, đi tiêm vắc-xin ngay trong ngày. Bị cắn xuyên qua da, chỗ da trầy bị liếm, là phơi nhiễm độ III, còn phải tiêm thêm chế phẩm miễn dịch thụ động. "Chó nhà nuôi, đã tiêm phòng" không làm thay đổi cách xử trí, mức độ tính theo vết thương, không tính theo lai lịch con chó. Lợi ích:Nguyên văn quy phạm năm 2023 của Cục Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Quốc gia và Uỷ ban Y tế Quốc gia (Trung Quốc): "tỷ lệ tử vong của bệnh dại gần như 100%". Cách xử trí là "dùng nước xà phòng (hoặc chất tẩy rửa có tính kiềm nhẹ khác) và nước sạch chảy có áp lực nhất định, rửa xen kẽ thật kỹ tất cả chỗ bị cắn và bị cào trong khoảng 15 phút". Da trần bị cắn nhẹ, bị cào không chảy máu, là phơi nhiễm độ II, phải tiêm vắc-xin. Vết cắn xuyên thấu, da trầy bị liếm, là phơi nhiễm độ III, "phải xử lý vết thương, tiêm chế phẩm miễn dịch thụ động phòng dại và tiêm vắc-xin dại". WHO: trên thế giới mỗi năm khoảng 59.000 người chết vì bệnh dại, 99% lây từ chó Mức bằng chứng:A Nguồn:国家疾控局综合司、国家卫生健康委办公厅 (Vụ Tổng hợp, Cục Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Quốc gia; Văn phòng Uỷ ban Y tế Quốc gia Trung Quốc) (2023). 关于印发狂犬病暴露预防处置工作规范(2023 年版)的通知 (Thông báo ban hành Quy phạm dự phòng và xử trí phơi nhiễm bệnh dại, bản năm 2023). https://wwwndcpagovcnjbkzzxc100014/commoncontentcontent_1706569159854649344.html ; WHO. 狂犬病 实况报道 (Bệnh dại, tờ thông tin). https://wwwwhointzhnews-roomfact-sheetsdetailrabies Ghi chú:Đừng vì "chó nhà nuôi, đã tiêm phòng" mà không xử lý. Quy phạm xét vết thương tới mức nào (mức độ phơi nhiễm), không xét lai lịch con chó. Đừng tự băng kín vết thương. Phương pháp theo dõi con vật 10 ngày chỉ dùng để quyết định có dừng tiêm hay không, không dùng để quyết định có bắt đầu tiêm hay không. Bị động vật hoang dã, dơi cắn, cũng xử lý như vậy. Tự nuôi chó thì tiêm phòng dại cho chó đúng hẹn, ra ngoài thì xích dắt, xem chương 8 mục 30 (nuôi chó phải dắt dây).

🇻🇳 Ở Việt Nam

  • Hướng dẫn của Bộ Y tế (Quyết định 1622/QĐ-BYT ngày 08/5/2014, mục 3.3.1): "Xối rửa kỹ tất cả các vết cắncào trong 15 phút với nước và xà phòng, hoặc nước sạch", sau đó sát khuẩn bằng cồn 45°–70° hoặc cồn i-ốt; tránh khâu kín ngay vết thương.
  • Cách phân độ ở Việt Nam khác Trung Quốc (mục 3.3.2): độ I (sờ, cho ăn, liếm trên da lành) không điều trị. Độ II (vết xước, vết cào, liếm trên da tổn thương, niêm mạc): tiêm vắc-xin dại ngay; chỉ khi theo dõi được con vật và sau ngày thứ 10 nó vẫn bình thường thì mới dừng tiêm.
  • Vết cắncào chảy máu ở xa thần kinh trung ương (tay, chân, thân mình): con vật có triệu chứng dại, hoặc không theo dõi được (chạy mất, bị giết, không rõ con nào) thì tiêm cả huyết thanh kháng dại và vắc-xin ngay; theo dõi được và con vật bình thường thì tiêm vắc-xin ngay, dừng sau ngày thứ 10 nếu nó vẫn bình thường. Vết cắn sâu, nhiều vết, gần đầu, mặt, cổ, hoặc ở đầu chi, bộ phận sinh dục thì tiêm huyết thanh kháng dại và vắc-xin ngay. Phác đồ cụ thể do nhân viên y tế quyết định; bạn chỉ cần rửa vết thương và đi ngay trong ngày.
  • ⚠️ Chưa kiểm chứng: tình trạng hiệu lực hiện hành của Quyết định 1622/QĐ-BYT (trang tra cứu chỉ hiện "có hiệu lực từ ngày ký", không hiện văn bản thay thế); giá vắc-xin và huyết thanh kháng dại ở Việt Nam. Nguồn VN: Quyết định 1622/QĐ-BYT năm 2014 hướng dẫn giám sát, phòng chống bệnh dại trên người, mục 3.3.1–3.3.2 (LuatVietnam) · Kiểm chứng ngày 03/11/2026

14. Bị bỏng thì xả ngay nước mát đang chảy 20 phút, đừng bôi kem đánh răng, nước tương

Chi phí:Không tốn tiền. Mất 20 phút. Nói đơn giản:Trẻ được xả nước mát đang chảy đủ 20 phút trong vòng 3 giờ sau khi bị bỏng thì sau này ít phải ghép da hơn. Là nước mát, không phải nước đá, chườm đá sẽ làm tổn thương nặng thêm. Quần áo dính vào vết bỏng thì đừng cố giật ra, xả xong lấy vải sạch phủ lên rồi đi viện; kem đánh răng, nước tương, dầu mè, bột mì đều không được bôi. Một lúc sau mới nhớ ra, trong vòng 3 giờ xả bù vẫn có tác dụng. Lợi ích:Úc theo dõi 2.495 trẻ bị bỏng. Trẻ được xả nước mát đang chảy 20 phút trong vòng 3 giờ sau khi bị thương, tỷ số chênh phải ghép da về sau là 0,6, khoảng tin cậy 95% từ 0,4 đến 0,8. Nghĩa là khả năng phải ghép da thấp hơn, nhưng không được nói thẳng là xác suất ghép da chỉ còn sáu phần mười. Kết quả gộp 7 nghiên cứu cũng thấy "xả nước mát đang chảy 20 phút trong vòng ba giờ sau khi bị thương làm giảm rõ khả năng phải ghép da và phẫu thuật xử lý vết thương". Hướng dẫn sơ cứu quốc tế năm 2025 của Chữ thập đỏ ghi rõ, đừng xả bằng nước đá, cũng đừng chườm đá, sẽ làm tổn thương nặng thêm. NHS ghi rõ, quần áo, trang sức gần chỗ bỏng phải tháo ra, nhưng thứ gì dính vào vết thương thì đừng động vào, cũng đừng bôi bất kỳ kem, dầu hay bơ nào lên vết bỏng Mức bằng chứng:A Nguồn:Griffin BR, Frear CC, Babl F, Oakley E, Kimble RM (2020). Cool Running Water First Aid Decreases Skin Grafting Requirements in Pediatric Burns: A Cohort Study of Two Thousand Four Hundred Ninety-five Children. Annals of Emergency Medicine, 75(1), 75-85. https://doiorg/10.1016/jannemergmed.2019.06.028 ; Griffin B, Cabilan CJ, Ayoub B, et al. (2022). The effect of 20 minutes of cool running water first aid within three hours of thermal burn injury on patient outcomes: A systematic review and meta-analysis. Australasian Emergency Care, 25(4), 367-376. https://doiorg/10.1016/jauec.2022.05.004 ; International Federation of Red Cross and Red Crescent Societies (2025). International First Aid, Resuscitation and Education Guidelines 2025, trang 289: "Do not use ice-cold water" "Do not apply ice, as this may aggravate the injury". https://wwwifrcorgsitesdefaultfiles/2026-03/IFRC%20International%20First%20Aid,%20Resuscitation%20and%20Education%20Guidelines%202025.pdf ; NHS. Burns and scalds: "do not remove anything that is stuck to the affected area" "do not put any creams, oils or butter on burns or scalds". https://wwwnhsukconditionsburns-and-scaldstreatment/ Ghi chú:Là nước mát, không phải nước đá, chườm đá sẽ làm tổn thương nặng thêm. Quần áo dính vào vết thương thì đừng cố giật ra, xả xong lấy vải sạch phủ lên rồi đi viện. Kem đánh răng, nước tương, dầu mè, bột mì đều không được bôi, NHS ghi rõ trên vết bỏng không bôi bất kỳ kem hay dầu gì. Trong vòng 3 giờ xả bù vẫn có tác dụng. Tắm cho em bé thế nào để không bị bỏng, xem chương 20 mục 17 (cho nước lạnh trước rồi mới pha nước nóng).

15. Đột nhiên nổi mẩn khắp người, khó thở hoặc choáng: xử trí như sốc phản vệ, gọi 120 ngay và nói rõ

Chi phí:Không tốn tiền. Người đã biết mình dị ứng nặng tự mang theo bút tiêm adrenaline thì tốn tiền, mà đó là thuốc kê đơn. Nói đơn giản:Đột nhiên nổi mẩn khắp người, kèm khó thở hoặc choáng, thì xử trí như sốc phản vệ. Gọi 120 ngay, nói thẳng "nghi sốc phản vệ", để đội cấp cứu mang adrenaline tới. Thuốc chống dị ứng và corticoid tác dụng chậm, không thay được adrenaline. Người từng bị dị ứng nặng một lần hãy hỏi bác sĩ có kê được bút tự tiêm không, tiêm vào mặt trước ngoài giữa đùi, qua lớp quần không dày cũng tiêm được. Lợi ích:Adrenaline là thuốc lựa chọn đầu tiên (thuốc hàng đầu) cho sốc phản vệ từ độ II trở lên, hướng dẫn xếp nó vào mức khuyến cáo mạnh. Thuốc chống dị ứng và corticoid tác dụng chậm, không thay được vị trí của nó. Hướng dẫn sơ cứu quốc tế năm 2025 của Chữ thập đỏ ghi rõ, bút tự tiêm adrenaline có thể tiêm qua quần áo, miễn là quần áo không dày. Bác sĩ đã kê đơn, luật nơi đó cho phép, mà người bệnh không tự tiêm được thì người bên cạnh có thể tiêm giúp Mức bằng chứng:B (hướng dẫn khuyến cáo mạnh, nhưng bằng chứng nền tảng ở mức thấp) Nguồn:中国医药教育协会 (Hiệp hội Giáo dục Y dược Trung Quốc) và các đơn vị khác (2022). 过敏性休克急救临床实践指南(2020) (Hướng dẫn thực hành lâm sàng cấp cứu sốc phản vệ, 2020). Frontiers in Pharmacology: "Epinephrine is the first-line medicine in GRADE II to IV anaphylaxis" "Intramuscular epinephrine should be injected in the mid-anterolateral thigh", tiêm bắp người lớn tối đa 0,5 mg, dưới 14 tuổi 0,3 mg, không đáp ứng thì có thể lặp lại mỗi 5–15 phút, "If an epinephrine pre-filled injectorauto-injector is available, they should follow the instructions written on the packaging or insert". https://doiorg/10.3389/fphar.2022.845689 ; Muraro A, et al. (2022). EAACI guidelines: Anaphylaxis (2021 update). Allergy. https://doiorg/10.1111/all.15032 ; International Federation of Red Cross and Red Crescent Societies (2025). International First Aid, Resuscitation and Education Guidelines 2025, trang 376: "The epinephrine auto-injection may be administered through the person's clothing if the clothes are not thick". https://wwwifrcorgsitesdefaultfiles/2026-03/IFRC%20International%20First%20Aid,%20Resuscitation%20and%20Education%20Guidelines%202025.pdf Ghi chú:Chính hướng dẫn về dị ứng này (EAACI) ghi rõ, trong lĩnh vực này "bằng chứng phần lớn còn ở mức rất thấp". Nó được xếp khuyến cáo mạnh vì lợi ích lớn hơn rủi ro rất nhiều, không phải vì có thử nghiệm lớn. Adrenaline là thuốc kê đơn, trong tay không có thì việc làm được là gọi 120 và nói "nghi sốc phản vệ", để đội cấp cứu mang thuốc tới. Người từng bị dị ứng nặng một lần hãy hỏi bác sĩ có kê được bơm tiêm adrenaline nạp sẵn hoặc bút tự tiêm không, tập tiêm vào mặt trước ngoài giữa đùi (phía ngoài lệch ra trước), qua lớp quần không dày cũng tiêm được.

🇻🇳 Ở Việt Nam

  • Gọi 115 (cấp cứu y tế), không phải 120. Nói rõ "nghi sốc phản vệ".
  • Bộ Y tế quy định: "Adrenalin là thuốc quan trọng hàng đầu để tiêm bắp ngay cho người bị phản vệ khi được chẩn đoán phản vệ từ độ II trở lên" (Thông tư 51/2017/TT-BYT, Điều 6 khoản 1).
  • Người có tiền sử phản vệ mang sẵn adrenalin theo người thì "người bệnh hoặc người khác không phải là nhân viên y tế được phép sử dụng thuốc trong trường hợp khẩn cấp để tiêm bắp cấp cứu khi không có nhân viên y tế" (Điều 6 khoản 3).
  • ⚠️ Chưa kiểm chứng: bút tự tiêm adrenaline có đang được lưu hành, bán ở Việt Nam không và giá bao nhiêu. Thông tư 51/2017 đã được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định 96/2023/NĐ-CP; chưa đọc phần sửa đổi. Nguồn VN: Thông tư 51/2017/TT-BYT hướng dẫn phòng, chẩn đoán và xử trí phản vệ, Điều 6 (LuatVietnam) · Kiểm chứng ngày 03/11/2026

16. Có người co giật ngã ra: dọn trống xung quanh, để họ nằm nghiêng, xem đồng hồ tính giờ, không nhét gì vào miệng; trẻ co giật khi sốt cũng vậy

Chi phí:Không tốn tiền. Nói đơn giản:Dời các vật cứng xung quanh đi, để họ nằm nghiêng, miệng hướng xuống, xem đồng hồ ghi giờ. Đừng giữ chặt họ, đừng nhét gì vào miệng, làm vậy chỉ gây tổn thương răng và hàm. Quá 5 phút chưa dừng, lần đầu lên cơn, co giật xong gọi không tỉnh, đều phải gọi xe cấp cứu. Trẻ co giật khi sốt cao cũng làm như vậy, đừng cởi quần áo, đừng lau người bằng nước lạnh để hạ sốt. Lợi ích:Tránh tổn thương răng và hàm do cạy miệng, nhét vật cứng. Tránh gãy xương do cố giữ chặt. Quá 5 phút chưa dừng là lằn ranh bắt buộc phải gọi xe cấp cứu. Trẻ co giật khi sốt gọi là co giật do sốt. Hệ thống Y tế Quốc gia Anh (NHS) nói, nó hay gặp ở trẻ từ 6 tháng đến 6 tuổi. Thường co giật 2 đến 3 phút, hiếm khi quá 10 phút, thường không gây hại cho trẻ, không để lại di chứng. NHS liệt kê mấy trường hợp phải gọi cấp cứu: co giật lần đầu, co giật quá 5 phút, khó thở, chỉ co giật một bên người. Còn có trường hợp sau khi dừng thì buồn ngủ hơn bình thường quá 1 giờ, và trong 24 giờ co giật hơn một lần. Hướng dẫn năm 2011 của Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ nói, trẻ 6 đến 60 tháng bị co giật do sốt đơn thuần thường không cần làm thêm điện não đồ, xét nghiệm máu hay chụp hình ảnh não. Bác sĩ chủ yếu tìm nguyên nhân gây sốt. NHS còn nhắc, đừng cởi quần áo, lau người bằng nước lạnh để hạ sốt cho trẻ Mức bằng chứng:B Nguồn:美国疾病控制与预防中心 (Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ). 癫痫发作急救 (Sơ cứu cơn động kinh): "Don't hold the person down or stop their movements" "Don't put anything in their mouth. This can hurt their teeth or jaw" "Don't offer water or food until they are fully alert" "Time the seizure to track if it lasts more than 5 minutes. If it does, seek immediate medical attention or call 911". https://wwwcdcgovepilepsyfirst-aid-for-seizuresindexhtml ; NHS. Febrile seizures: "it's unlikely to harm your child or cause long-term effects" "Febrile seizures usually last for 2 to 3 minutes. It's rare for them to last more than 10 minutes" "They usually affect children between 6 months and 6 years old" "has a seizure for the first time" "has a seizure that lasts more than 5 minutes" "is more sleepy than usual for more than 1 hour after the seizure stops" "protect their head with your hands or something soft" "do not move your child or try to hold them in place" "do not try to lower your child's temperature by undressing them or sponging them with cold water" "Do not take your child to A&E if they are still having a seizure or are unconscious, call 999 instead" "your child will need to be checked in hospital after having a febrile seizure for the first time". https://wwwnhsukconditionsfebrile-seizures/ ; Subcommittee on Febrile Seizures, American Academy of Pediatrics (2011). Neurodiagnostic evaluation of the child with a simple febrile seizure. Pediatrics, 127(2), 389-394: "In general, a simple febrile seizure does not usually require further evaluation, specifically electroencephalography, blood studies, or neuroimaging". https://doiorg/10.1542/peds.2010-3318 Ghi chú:Cùng trang đó còn liệt kê vài trường hợp khác phải gọi xe cấp cứu ngay. Ví dụ một cơn vừa dứt đã lên cơn tiếp, sau cơn gọi không tỉnh hoặc khó thở, bị thương trong lúc lên cơn, lên cơn khi đang ở dưới nước, hoặc đây là lần đầu lên cơn. Hết cơn thì để họ nằm nghiêng, miệng hướng xuống, đợi tỉnh hẳn mới cho uống nước. Nhà có người bị động kinh thì bộ động tác này dùng tới nhiều nhất. Khi trẻ co giật do sốt, NHS còn nói đừng bế trẻ đi tới đi lui, đừng giữ chặt, có thể dùng tay hoặc vật mềm che chở đầu trẻ. Trẻ vẫn đang co giật hoặc gọi không tỉnh, đừng tự bế đi viện, gọi thẳng 120. Co giật do sốt lần đầu, hết cơn rồi cũng phải đi viện kiểm tra một lần. Làm đúng các động tác này cho người lạ, cơ hội lợi ích quay lại với bạn ít hơn. Nhưng thiệt hại gây ra khi tự nguyện cứu người, bạn không phải chịu trách nhiệm dân sự (Điều 184 民法典 (Bộ luật Dân sự Trung Quốc), xem chương này mục 2, đừng vội đỡ người dậy).

🇻🇳 Ở Việt Nam

17. Người bệnh tiểu đường đột nhiên run, vã mồ hôi lạnh, nói không rõ: cho 15 gam đường trước, 15 phút sau đo lại

Chi phí:Không tốn tiền. Mang theo người vài viên đường hoặc một hộp nước hoa quả nhỏ. Nói đơn giản:Ăn 15 gam đường trước, đường viên hay một hộp nước hoa quả nhỏ đều được. 15 phút sau đo lại, vẫn thấp thì cho thêm một lần nữa. Đường huyết dưới 3,0 mmolL là hạ đường huyết mà y khoa phải coi trọng; nặng tới mức phải nhờ người khác giúp mới xử lý được thì có thể chết người. Người không tỉnh táo thì một miếng cũng đừng cho ăn, sẽ sặc vào khí quản, gọi thẳng 120. Lợi ích:Đường huyết dưới 3,0 mmolL là hạ đường huyết có ý nghĩa lâm sàng. Người bị thay đổi ý thức hoặc cử động, phải nhờ người khác giúp xử lý, là hạ đường huyết nặng, có thể chết người Mức bằng chứng:A Nguồn:美国糖尿病学会 (Hiệp hội Đái tháo đường Hoa Kỳ) (2025). Tiêu chuẩn chăm sóc bệnh tiểu đường 2025, chương 6: mục tiêu đường huyết và hạ đường huyết. Diabetes Care: phân độ "Level 1: Glucose <70 mgdL (<3.9 mmolL) and ≥54 mgdL (≥3.0 mmolL)" "Level 2: Glucose <54 mgdL (<3.0 mmolL)" "Level 3: A severe event characterized by altered mental andor physical status requiring assistance for treatment of hypoglycemia, irrespective of glucose level"; xử lý "For most individuals, 15 g carbohydrates should be ingested" "Fifteen minutes after initial treatment, repeat the treatment if hypoglycemia persists". https://doiorg/10.2337/dc25-S006 Ghi chú:Người không tỉnh táo thì đừng cho ăn gì, sẽ sặc vào khí quản, gọi thẳng 120. Cùng bộ tiêu chuẩn này còn khuyên người tiêm insulin và người dễ bị hạ đường huyết đều nên có sẵn glucagon. Nguyên văn: "All individuals treated with insulin or who are at high risk of hypoglycemia...should be prescribed glucagon". Loại xịt mũi và loại bút tiêm nạp sẵn thuốc dễ dùng hơn loại phải pha thuốc tại chỗ. Những việc này mặc định là để chuẩn bị cho chính bạn hoặc người bệnh tiểu đường trong nhà; mang đường theo người cũng là mang cho họ.

🇻🇳 Ở Việt Nam

18. Có người bị điện giật: ngắt điện trước, rồi dùng que gỗ khô hoặc vật tương tự gạt nguồn điện ra, đừng lấy tay kéo

Chi phí:Không tốn tiền. Nói đơn giản:Ngắt điện trước, hoặc dùng que gỗ khô hay vật tương tự gạt nguồn điện ra, rồi mới chạm vào người. Lấy tay kéo thẳng thì một người bị nạn thành hai. Tách khỏi nguồn điện rồi mà không thở bình thường thì ép tim ngay theo mục 1 (ấn ngực thật mạnh), đừng vì là bị điện giật mà không dám chạm. Dây điện cao thế rơi xuống đất, gần thiết bị biến áp thì không tự xử lý, lùi ra xa chờ ngành điện cắt điện. Lợi ích:Tránh để người cứu cũng bị điện giật theo, biến một người bị nạn thành hai. Tách khỏi nguồn điện rồi mà không thở bình thường thì làm hồi sinh tim phổi theo chương này mục 1 (ấn ngực thật mạnh). Các bước sơ cứu của CDC Hoa Kỳ: nhìn trước, đừng chạm, người đó có thể vẫn đang dính điện. Ngắt được điện thì ngắt trước, không ngắt được thì dùng vật không dẫn điện như bìa các-tông, nhựa hoặc gỗ gạt nguồn điện ra. Tách khỏi nguồn điện rồi mà ngừng thở hoặc mất mạch thì làm hồi sinh tim phổi ngay. Một bài tổng quan cho biết người bị ngừng tim do điện giật mà được cứu sống lại thì thường hồi phục khá tốt Mức bằng chứng:B Nguồn:US CDC. What to Do to Protect Yourself From Electrical Hazards (phần First aid). https://wwwcdcgovnatural-disastersresponsewhat-to-do-protect-yourself-from-electrical-hazardshtml ; Spies C, Trohman RG (2006). Narrative review: Electrocution and life-threatening electrical injuries. Annals of Internal Medicine 145(7):531-537. https://doiorg/10.7326/0003-4819-145-7-200610030-00011 Ghi chú:"Ngắt điện trước rồi mới chạm vào người" là luật thuần vì lợi ích của chính bạn: lấy tay kéo thẳng thì người thứ hai ngã xuống chính là bạn. Dây điện cao thế rơi xuống đất, gần thiết bị biến áp thì đừng tự xử lý, lùi ra xa chờ ngành điện cắt điện. Ngừng tim do điện giật thì cứ ép tim, khử rung như bình thường, đừng vì là "bị điện" mà không dám ra tay.

19. Máy báo khí CO kêu, hoặc cả phòng cùng đau đầu buồn nôn: ra ngoài trước rồi mới gọi điện

Chi phí:Không tốn tiền. Nói đơn giản:Máy báo kêu, hoặc cả phòng cùng đau đầu, buồn nôn, choáng váng, thì đưa mọi người ra ngoài trời trước rồi mới gọi điện. Đừng ở lại trong nhà tìm nguyên nhân, cũng đừng quay vào khoá van. Triệu chứng giống cảm cúm; "ra khỏi nhà là đỡ" là dấu hiệu mạnh nhất. Năm 2018 Trung Quốc ghi nhận 11.523 người chết vì ngộ độc khí CO, nhiều nhất vào mùa đông; trong ba tháng mùa đông, khoảng bảy phần mười chết ở nhà. Lợi ích:Hệ thống giám sát nguyên nhân tử vong của CDC Trung Quốc năm 2018 ghi nhận 11.523 ca tử vong do ngộ độc khí CO. Nhiều nhất là tháng 1 (2.845 ca), tháng 2 (2.321 ca) và tháng 12 (2.010 ca). Trong ba tháng mùa đông này, số chết tại nhà chiếm 66% đến 73%. Đây là số được báo lên hệ thống, không phải số ước tính theo dân số cả nước. Ở Mỹ mỗi năm hơn 400 người chết vì ngộ độc khí CO ngoài ý muốn không liên quan đến cháy. Hơn 100.000 người phải vào khoa cấp cứu, hơn 14.000 người phải nằm viện. CDC Hoa Kỳ cho biết triệu chứng ngộ độc khí CO thường được tả là "giống cúm". NHS ghi rõ: triệu chứng nặng hơn khi ở trong căn phòng có vấn đề, đỡ đi khi rời khỏi đó hoặc ra ngoài trời Mức bằng chứng:B Nguồn:You J, Liu J, Zhou M (2020). Number of Deaths due to Carbon Monoxide Poisoning by Month and by Place of Death — China, 2018. China CDC Weekly 2(2):32: "In 2018, there were 11,523 deaths caused by carbon monoxide poisoning reported in China". https://doiorg/10.46234/ccdcw2020.008 ; 美国疾病控制与预防中心 (Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ). Ngộ độc khí CO: "More than 400 Americans die from unintentional CO poisoning not linked to fires" "More than 100,000 visit an emergency department" "More than 14,000 are hospitalized"; triệu chứng thường gặp "headache, dizziness, weakness, upset stomach, vomiting, chest pain, and confusion" "CO symptoms are often described as "flu-like."". https://wwwcdcgovcarbon-monoxideaboutindexhtml ; 美国消费品安全委员会 (Uỷ ban An toàn Sản phẩm Tiêu dùng Hoa Kỳ). Trung tâm thông tin về khí CO: "If you suspect CO poisoning, get outside to fresh air immediately, and then call 911". https://wwwcpscgovSafety-EducationSafety-Education-CentersCarbon-Monoxide-Information-Center ; NHS. Carbon monoxide poisoning: "They may get worse when you spend time in an affected room or building and get better when you leave or go outside". https://wwwnhsukconditionscarbon-monoxide-poisoning/ Ghi chú:Triệu chứng giống cảm cúm. Ra khỏi nhà là đỡ, đó là dấu hiệu mạnh nhất. Cả phòng cùng khó chịu một lúc cũng phải coi là chuyện nghiêm trọng; điều này tác giả suy ra từ việc "người trong cùng một phòng hít cùng một bầu không khí". Đừng ở lại trong nhà tìm nguyên nhân, đừng quay vào khoá van, người ra ngoài trước rồi mới gọi điện. Cách lắp máy báo xem chương 1 mục 3.

🇻🇳 Ở Việt Nam

20. Uống nhầm chất tẩy rửa, thuốc trừ sâu, thuốc thì đừng vội gây nôn, mang theo chai lọ đi khám ngay; bắn vào mắt hoặc da thì xả thật nhiều nước sạch ít nhất 15 phút

Chi phí:Không tốn tiền. Để chất tẩy rửa, nước khử trùng, thuốc trừ sâu và thuốc men ở chỗ cao trẻ không với tới, hoặc trong tủ có khoá. Tuyệt đối không chiết sang chai nước uống. Nói đơn giản:Uống nhầm chất tẩy rửa, thuốc trừ sâu hay thuốc đều đừng gây nôn: khi nôn có thể làm tổn thương cổ họng, còn có thể bị sặc. Uống nhầm chất tẩy rửa axit mạnh, kiềm mạnh, CDC Trung Quốc bảo uống một ít sữa hoặc lòng trắng trứng trước, rồi mang chai lọ đi bệnh viện ngay. Bắn vào da hoặc mắt thì xả thật nhiều nước sạch ít nhất 15 phút; mắt thì phải banh mí ra mà xả, không dụi. Dùng chung nước khử trùng với nước tẩy bồn cầu sẽ sinh ra khí clo. Lợi ích:Viện Vệ sinh Nghề nghiệp và Kiểm soát Chất độc thuộc CDC Trung Quốc chia cách xử lý làm bốn trường hợp. Nuốt vào miệng (qua đường tiêu hoá): uống ngay một lượng sữa hoặc lòng trắng trứng vừa phải, "nhớ kỹ, đừng gây nôn". Đi khám càng sớm càng tốt, mang theo bao bì hoặc tờ hướng dẫn "để bác sĩ nhanh chóng xác định thành phần và lên phương án cứu chữa". Hít vào (qua đường hô hấp): chuyển ngay tới chỗ thoáng khí, nới cổ áo cho dễ thở. Ho dữ dội, thở gấp hoặc khó thở thì đi khám ngay. Dính vào da: xả ngay chỗ bị dính bằng thật nhiều nước sạch ít nhất 15 phút, chú ý đừng để nước xả bắn vào mắt hoặc vùng da lành khác. Dính vào mắt: xả mắt ngay bằng thật nhiều nước sạch hoặc nước muối sinh lý ít nhất 15 phút. Khi xả phải banh mí mắt ra, cho dòng nước chảy khắp nhãn cầu và mặt trong mí mắt, "tuyệt đối không dụi mắt". Xả xong đi ngay khoa mắt. Sản phẩm nguy hiểm nhận ra theo độ axit – kiềm (pH). Loại pH<3 là nước tẩy bồn cầu, chất tẩy cặn, nước lau sàn, chất làm bóng inox. Một số chất thông cống loại mạnh còn chứa axit sunfuric loãng. Loại pH>11 là chất thông cống, chất tẩy dầu mỡ nhà bếp loại mạnh, bột rửa bát, bột giặt tẩy oxy, bột tẩy cọ rửa. Còn một kiểu dùng chung gây chuyện ngay tại chỗ: dùng nước khử trùng cùng nước tẩy bồn cầu có axit clohydric sẽ sinh ra khí clo. Khí clo kích ứng đường hô hấp, gây ho dữ dội và thở gấp, thậm chí nguy hiểm tính mạng. Không gây nôn không chỉ áp dụng cho chất tẩy rửa. Trang ngộ độc của NHS liệt kê thuốc men, đồ tẩy rửa gia dụng, một số loại cây và nấm, thuốc trừ sâu là các nguyên nhân ngộ độc thường gặp. NHS ghi rõ nghi ai đó đã nuốt thứ có hại thì đừng làm cho họ nôn, "có thể bị sặc, ngừng thở", cũng đừng cho ăn uống gì. Nếu người bệnh nôn, đựng lại một ít chất nôn cho bác sĩ xem. Hướng dẫn sơ cứu quốc tế năm 2025 của Chữ thập đỏ ghi rõ: đừng để người đã nuốt chất độc nôn ra, "có thể làm tổn thương cổ họng". Giao chai lọ, bao bì và nhãn cho nhân viên cấp cứu Mức bằng chứng:B Nguồn:中国疾病预防控制中心职业卫生与中毒控制所 (Viện Vệ sinh Nghề nghiệp và Kiểm soát Chất độc, CDC Trung Quốc) (2025). 暑假安全提示:警惕强酸强碱清洁剂 (Lưu ý an toàn kỳ nghỉ hè: cảnh giác với chất tẩy rửa axit mạnh, kiềm mạnh). https://niohpchinacdccnkpdw/202507/t20250722_308659.htm ; NHS. Poisoning: "do not try to make someone sick if you think they've swallowed something harmful – they could choke and stop breathing" "do not give the person anything to eat or drink" "if the person vomits, try putting some vomit in a container to give to healthcare professionals"; nguyên nhân thường gặp có "medicines" "household cleaning products" "certain plants and mushrooms" "pesticides". https://wwwnhsukconditionspoisoning/ ; International Federation of Red Cross and Red Crescent Societies (2025). International First Aid, Resuscitation and Education Guidelines 2025, trang 346–347: "The person should NOT be encouraged to vomit as this may damage their throat" "First aid providers should not give any diluents such as milk, water or activated charcoal to a person who has swallowed a poisonous substance unless they are instructed to do so by the poison control centre or equivalent poison expert". https://wwwifrcorgsitesdefaultfiles/2026-03/IFRC%20International%20First%20Aid,%20Resuscitation%20and%20Education%20Guidelines%202025.pdf Ghi chú:Xếp B vì tài liệu phổ biến kiến thức chính thức chỉ nói nên xử lý thế nào, nhận ra thế nào, không có con số "làm theo thì bớt được bao nhiêu ca". Có uống sữa hay không, hai bên nói khác nhau. CDC Trung Quốc nói uống nhầm chất tẩy rửa axit mạnh, kiềm mạnh thì uống một ít sữa hoặc lòng trắng trứng trước. Chữ thập đỏ quốc tế nói trừ khi chuyên gia chống độc bảo cho uống, còn không thì không cho sữa, nước hay thứ gì tương tự; NHS cũng nói không cho ăn uống. Ngoài chất tẩy rửa, như thuốc men, thuốc trừ sâu, thì đừng tự cho uống gì. Không chắc đã uống nhầm thứ gì thì mang cả chai lọ, tờ hướng dẫn lẫn chất nôn đến bệnh viện. Phòng rẻ hơn cứu nhiều: cất riêng từng loại, đừng để chung với đồ ăn thức uống, dùng xong vặn chặt nắp, vỏ rỗng thì vứt đi, tuyệt đối không đổ sang chai nước suối. Khi dùng đeo găng cao su và kính bảo hộ, mở cửa sổ cho thoáng, không dùng lẫn các loại với nhau. Khí CO xem mục 19, bỏng xem mục 14. Hoá chất axit, kiềm bắn lên người thì cởi quần áo thế nào, xả bao lâu, xem mục 21 (hoá chất bắn lên người). Trẻ nuốt pin cúc áo hoặc bi nam châm, xem mục 45 (trẻ nuốt pin cúc áo).

🇻🇳 Ở Việt Nam

  • Người lơ mơ, khó thở, co giật: gọi 115 (cấp cứu y tế), không phải 120.
  • ⚠️ Chưa kiểm chứng: Việt Nam có tổng đài tư vấn chống độc 24/7 cho người dân hay không, số nào (để hỏi chuyên gia chống độc có nên cho uống gì, đúng như Chữ thập đỏ quốc tế khuyên). Nguồn VN: Thông tư 22/2014/TT-BTTTT, Quy hoạch kho số viễn thông: 111, 112, 113, 114, 115 · Kiểm chứng ngày 03/11/2026

21. Axit, kiềm hoặc hoá chất khác bắn lên người: cởi ngay quần áo bị dính, xả thật nhiều nước sạch đang chảy, mắt thì banh mí ra mà xả, xả đủ thời gian rồi mới đi

Chi phí:Không tốn tiền. Ngày đầu đi làm, xem luôn chỗ đặt bồn rửa mắt và vòi tắm khẩn cấp, đừng để có chuyện rồi mới đi tìm. Nói đơn giản:Bước một, cởi ngay quần áo, giày tất bị dính; chỗ quần áo ôm lấy là chỗ bị thương nặng nhất. Bước hai, xả thật nhiều nước đang chảy ở nhiệt độ thường, không dùng nước nóng, da và mắt đều ít nhất 15 phút. Với vết thương trên da, Sở Quản lý Ứng phó Khẩn cấp tỉnh Hồ Nam (Trung Quốc) cho mức 20 đến 30 phút, cứ theo mức dài hơn. Bước ba, mắt thì banh mí ra mà xả, xả xong đi thẳng tới khoa mắt. Lợi ích:Tại chỗ làm ba bước. Bước một, cởi ngay quần áo, giày tất bị nhiễm: chất độc sẽ tiếp tục thấm qua da, chỗ quần áo ôm lấy bị thương nặng nhất. Bước hai, xả bằng thật nhiều nước sạch đang chảy. Mức tối thiểu mà Viện Vệ sinh Nghề nghiệp và Kiểm soát Chất độc thuộc CDC Trung Quốc đưa ra là da và mắt mỗi chỗ "ít nhất 15 phút". Mức của Sở Quản lý Ứng phó Khẩn cấp tỉnh Hồ Nam là xả vết thương 20 đến 30 phút, "hoá chất mạnh thì phải lâu hơn". Trong hai mức, lấy mức dài hơn. Bước ba, mắt phải "banh mí mắt ra, bảo đảm dòng nước chảy khắp nhãn cầu và mặt trong mí mắt", "tuyệt đối không dụi mắt", xả xong đi ngay khoa mắt. Dùng nước ở nhiệt độ thường hoặc hơi ấm, cấm dùng nước nóng. Đừng bôi thuốc mỡ, thuốc đỏ hay bất cứ thứ gì lên vết thương mới, cũng đừng quấn bằng vải bẩn; bôi vào sẽ làm bác sĩ khó đánh giá độ sâu. Về luật, "bỏng da do hoá chất" và "bỏng mắt do hoá chất" đều nằm trong danh mục bệnh nghề nghiệp theo luật định (Trung Quốc); xảy ra khi làm việc thì giải quyết theo chế độ bệnh nghề nghiệp và tai nạn lao động. Khi xảy ra sự cố cấp tính gây bệnh nghề nghiệp, người sử dụng lao động "phải kịp thời tổ chức cứu chữa, khám sức khoẻ và theo dõi y tế, chi phí do người sử dụng lao động chịu" (áp dụng toàn quốc) Mức bằng chứng:B Nguồn:中国疾病预防控制中心职业卫生与中毒控制所 (Viện Vệ sinh Nghề nghiệp và Kiểm soát Chất độc, CDC Trung Quốc) (2025). 暑假安全提示:警惕强酸强碱清洁剂 (Lưu ý an toàn kỳ nghỉ hè: cảnh giác với chất tẩy rửa axit mạnh, kiềm mạnh). https://niohpchinacdccnkpdw/202507/t20250722_308659.htm ; 湖南省应急管理厅 (Sở Quản lý Ứng phó Khẩn cấp tỉnh Hồ Nam) (2015). 常见化学品中毒事故的应急处理与治疗 (Xử lý khẩn cấp và điều trị các sự cố ngộ độc hoá chất thường gặp). http://yjthunangovcnyjttsztaqzs/201509/t20150919_3113778.html ; 国家卫生健康委等四部门 (Uỷ ban Y tế Quốc gia Trung Quốc và ba cơ quan khác) (2024). 职业病分类和目录 (Phân loại và danh mục bệnh nghề nghiệp) (thi hành từ 01/8/2025). https://wwwgovcnzhengcezhengceku/202412/content_6992843.htm ; 全国人大常委会 (Uỷ ban Thường vụ Quốc hội Trung Quốc) (2018). 职业病防治法 (Luật Phòng chống Bệnh nghề nghiệp Trung Quốc) (Điều 37). https://wwwbeijinggovcnzhengcezhengcefaguiqtwj/201711/t20171104_779851.html (bản đăng lại của Chính quyền Nhân dân TP Bắc Kinh) Ghi chú:Xếp B vì xả bao lâu thì chưa có con số chuẩn quốc gia thống nhất. Hai tài liệu chính thức, một ghi 15 phút, một ghi 20 đến 30 phút. Đi viện mang theo tên hoá chất, bao bì, hoặc phiếu an toàn hoá chất (SDS); bác sĩ cần nó để lên phương án. Đừng tiện tay lấy một thứ axit hay kiềm khác để "trung hoà": hai thứ gặp nhau sẽ toả nhiệt, đổ bao nhiêu cũng không kiểm soát được. "Dung dịch trung hoà" trong tài liệu Hồ Nam là dung dịch rửa chuyên dụng đơn vị chuẩn bị sẵn từ trước, không phải lấy đồ tại chỗ đổ vào. Bột vôi, bột xi măng và các loại bột khô thì phủi sạch trước rồi mới xả nước. Có trang ứng phó khẩn cấp địa phương dựa vào đó nói axit sunfuric đặc cũng phải lau khô trước; điểm này mỗi nơi nói một khác, sách này không viết. Chất tẩy rửa trong nhà và uống nhầm xem mục 20. Bảo hộ và khám sức khoẻ trước khi vào làm xem chương 19 mục 9, 10 (trước khi vào làm, xem thông báo nguy hại; đồ bảo hộ đơn vị phải cấp).

🇻🇳 Ở Việt Nam

  • Bỏng hoá chất rộng, vào mắt, hoặc người khó thở: gọi 115 (cấp cứu y tế), không phải 120.
  • ⚠️ Chưa kiểm chứng: danh mục bệnh nghề nghiệp được hưởng bảo hiểm xã hội của Việt Nam (Bộ Y tế ban hành) có bao gồm bỏng da, bỏng mắt do hoá chất hay không; và điều khoản trong Luật An toàn, vệ sinh lao động 2015 về trách nhiệm chi trả của người sử dụng lao động khi người lao động bị tai nạn lao động. Chưa mở được văn bản gốc. Nguồn VN: Thông tư 22/2014/TT-BTTTT, Quy hoạch kho số viễn thông: 111, 112, 113, 114, 115 · Kiểm chứng ngày 03/11/2026

22. Trời nóng mà chóng mặt, buồn nôn, không ra mồ hôi hoặc lơ mơ: chuyển ngay vào chỗ mát, cởi áo, dội nước cho hạ nhiệt; người lơ mơ thì không cho uống, gọi 120

Chi phí:Không tốn tiền. Nói đơn giản:Da nóng đỏ, nói líu nhíu, lú lẫn là sốc nhiệt. Thân nhiệt có thể lên trên 41 ℃ trong 10 đến 15 phút, ca nặng tỷ lệ tử vong rất cao. Chuyển ngay vào chỗ mát, thoáng gió, cởi bớt quần áo, dùng nước mát và khăn ướt cho hạ nhiệt, đồng thời gọi 120. Người lơ mơ thì một ngụm nước cũng đừng cho uống. Lợi ích:Cơ quan Khí tượng Quốc gia Hoa Kỳ: sốc nhiệt là "cấp cứu y tế nghiêm trọng". Biểu hiện là thân nhiệt trên 103°F (39,4°C), lú lẫn, nói líu nhíu, da nóng và đỏ. Xử lý là gọi cấp cứu ngay, chuyển tới chỗ mát, dùng nước mát và khăn ướt cho hạ nhiệt, "không cho uống gì". Kiệt sức do nóng có biểu hiện vã nhiều mồ hôi, mệt lả, da ẩm lạnh, mạch nhanh và yếu; xử lý là chuyển tới chỗ mát, nới quần áo, uống từng ngụm nước nhỏ. Nôn, nặng lên hoặc quá 1 giờ không đỡ thì đi khám. Cục Kiểm soát Dịch bệnh tỉnh Vân Nam (Trung Quốc) khuyên: chuyển ngay tới chỗ mát, thoáng gió, dùng khăn ướt lạnh cho hạ nhiệt; người còn tỉnh thì cho uống nước có muối; triệu chứng nặng thì gọi cấp cứu ngay. Cơ quan này còn nói sốc nhiệt nặng có "tỷ lệ tử vong rất cao". CDC Trung Quốc khuyên: hạ nhiệt trước, chuyển viện sau, hạ nhiệt trong "nửa giờ vàng" sau khi người bệnh mất ý thức. Có điều kiện thì người trẻ, khoẻ, không có bệnh nền có thể ngâm nước lạnh để hạ nhiệt nhanh; người già và người có bệnh nền thì xịt nước lên da, hạ nhiệt nhờ bay hơi. Hướng dẫn về bệnh do nóng cập nhật năm 2024 của Hội Y học Hoang dã (Wilderness Medical Society) nói ngâm nước lạnh là cách quan trọng nhất để chữa bệnh do nóng mức nặng, hạ nhiệt nhanh nhất. Không có nước đá thì dùng nước mát nhất trong tầm tay; không ngâm được thì xịt nước kèm quạt gió, tốc độ khoảng một nửa so với ngâm. Viện Quốc gia về An toàn và Sức khoẻ Nghề nghiệp Hoa Kỳ (NIOSH) nói khi sốc nhiệt xảy ra, thân nhiệt có thể lên tới 106°F (khoảng 41 ℃) trở lên trong 10 đến 15 phút. Trong các triệu chứng nó liệt kê có "da nóng và khô, hoặc vã rất nhiều mồ hôi". Hướng dẫn về say nắng, say nóng bản 2014 của CDC Trung Quốc liệt kê biểu hiện sốc nhiệt có "da đỏ, nóng, khô, không có mồ hôi", yêu cầu "không cho người bệnh uống nước"; người bệnh nôn thì lật nằm nghiêng, giữ đường thở thông thoáng Mức bằng chứng:B Nguồn:US National Weather Service. Heat Related Illnesses. https://wwwweathergovsafetyheat-illness ; 云南省疾控局 (Cục Kiểm soát Dịch bệnh tỉnh Vân Nam) (2026). 出现这些症状,你可能是中暑了 (Có những triệu chứng này, có thể bạn đã bị say nắng). https://ynsjkjyngovcnhtml/2026/jikongkepu_0719/2606.html ; 中国疾病预防控制中心 (CDC Trung Quốc). 高温天气,中国疾控中心提醒您谨防中暑 (Trời nắng nóng, CDC Trung Quốc nhắc bạn đề phòng say nắng): "Nếu có điều kiện, có thể ngâm nước lạnh để hạ nhiệt nhanh cho người trẻ, khoẻ không có bệnh nền. Người già và người bệnh có bệnh nền có thể xịt nước lên da để hạ nhiệt nhờ bay hơi. Hạ nhiệt phải theo nguyên tắc "hạ nhiệt trước, chuyển viện sau"". https://wwwchinacdccnjkkpggwshjyssj/202409/t20240906_296985.html ; 国家卫生健康委 (Uỷ ban Y tế Quốc gia Trung Quốc) (2010). 高温中暑预防知识要点 (Những điểm chính về phòng say nắng, say nóng). https://wwwnhcgovcnwjwjbyfykz/201007/1edb19b7dd4e4bdf8da5ea45f4a64e23.shtml ; Eifling KP và cộng sự (2024). Wilderness Medical Society Clinical Practice Guidelines for the Prevention and Treatment of Heat Illness: 2024 Update. Wilderness & Environmental Medicine 35(1_suppl):112S-127S. https://doiorg/10.1177/10806032241227924 (trang bài báo từ chối tải tự động; khuyến nghị cụ thể được đối chiếu theo bản tóm tắt cập nhật trên trang của Hội Y học Hoang dã: "cold water immersion … is the most important method of treating severe heat illness" "If CWI is unavailable, evaporative cooling is the recommended second-line treatment. … generally half as fast as CWI" https://wmsorgmagazinemagazine/1540/Heat-Illness-CPGdefaultaspx) ; Lipman GS và cộng sự (2019). Bản 2019 của cùng hướng dẫn. https://doiorg/10.1016/jwem.2018.10.004 ; US CDCNIOSH. Heat-related Illnesses: "When heat stroke occurs, the body temperature can rise to 106°F or higher within 10 to 15 minutes" "Hot, dry skin or profuse sweating". https://wwwcdcgovnioshheat-stressaboutillnesseshtml ; 中国疾病预防控制中心职业卫生与中毒控制所 (Viện Vệ sinh Nghề nghiệp và Kiểm soát Chất độc, CDC Trung Quốc) (2014). 公众高温中暑预防与紧急处理指南(2014 版) (Hướng dẫn phòng và xử lý khẩn cấp say nắng, say nóng cho công chúng, bản 2014). https://niohpchinacdccnsndt/201405/t20140530_97623.htm Ghi chú:Đừng chờ "nghỉ một lát cho đỡ", khi bị sốc nhiệt thân nhiệt có thể lên trên 41 ℃ chỉ trong hơn chục phút. Sốc nhiệt có thể không ra mồ hôi, cũng có thể vã đầy mồ hôi; NIOSH liệt kê cả hai, đừng vì người đó vẫn còn ra mồ hôi mà bỏ qua. Đừng đổ nước cho người lơ mơ uống; nôn thì cho nằm nghiêng. Chườm đá ở đâu, hai bên nói khác nhau. CDC Trung Quốc nói chườm ở cổ, nách và bẹn; Hội Y học Hoang dã nói nghiên cứu không thấy chườm ở mấy chỗ này giúp hạ nhiệt. Hội Y học Hoang dã khuyên: nếu chỉ có túi đá thì phủ kín khắp người; không đủ túi đá thì đặt ở má, lòng bàn tay và lòng bàn chân. Cả hai bên đều nói có điều kiện thì ngâm nước lạnh.

🇻🇳 Ở Việt Nam

23. Người say nắng, say nóng còn tỉnh thì uống nước muối loãng mát hoặc nước uống thể thao, từng ít một nhiều lần; đừng tu ừng ực, đừng uống rượu bia và đồ uống nhiều đường

Chi phí:Không tốn tiền. Một chai nước uống thể thao vài nhân dân tệ. Nói đơn giản:Chỉ người còn tỉnh mới được uống: nước muối loãng mát hoặc nước uống thể thao, uống từng ít một nhiều lần, mỗi giờ 500 đến 1000 ml. Không uống rượu bia và đồ uống nhiều đường, chúng làm người mất nước thêm. Hạ nhiệt trước rồi mới bù nước; người lơ mơ, nói líu nhíu thì một ngụm cũng không cho. Lợi ích:CDC Trung Quốc từng ban hành "Hướng dẫn phòng và xử lý khẩn cấp say nắng, say nóng cho công chúng (bản 2014)". Trong đó viết "mỗi giờ uống ít nhất 2 đến 4 cốc nước mát (500 đến 1000 ml), nước không nên quá ấm, uống từng ít một nhiều lần". Còn viết "không uống đồ uống có cồn hoặc nhiều đường. Những đồ uống này làm mất thêm nhiều dịch cơ thể. Đồng thời nên tránh uống đồ uống ướp đá quá lạnh". Với sốc nhiệt thì ghi rõ "không cho người bệnh uống nước". NIOSH Hoa Kỳ: kiệt sức do nóng thì "khuyến khích uống nước mát từng ngụm nhỏ, thường xuyên"; chuột rút do nóng thì cứ 15 đến 20 phút uống một lần nước uống thể thao có đường và chất điện giải, "không dùng viên muối" Mức bằng chứng:B Nguồn:中国疾病预防控制中心职业卫生与中毒控制所 (Viện Vệ sinh Nghề nghiệp và Kiểm soát Chất độc, CDC Trung Quốc) (2014). 公众高温中暑预防与紧急处理指南(2014 版) (Hướng dẫn phòng và xử lý khẩn cấp say nắng, say nóng cho công chúng, bản 2014). https://niohpchinacdccnsndt/201405/t20140530_97623.htm ; US CDCNIOSH. Heat-Related Illnesses. https://wwwcdcgovnioshheat-stressaboutillnesseshtml Ghi chú:Hướng dẫn bản 2014 của CDC Trung Quốc nói ra nhiều mồ hôi sẽ mất muối và khoáng chất, cần bù lại, nước uống thể thao giúp bù, nên trong nước phải có chút muối. Uống từng ít một nhiều lần cũng là yêu cầu của hướng dẫn này. "Đừng uống đồ ướp đá" cũng từ hướng dẫn này, lý do là sợ co thắt dạ dày, không có bằng chứng định lượng. Đừng hiểu nhầm thành "không được dùng đồ lạnh". Mục 22 (trời nóng chóng mặt buồn nôn thì cởi áo, dội nước hạ nhiệt) nói mấy cách hạ nhiệt. Đó là lau bằng nước mát, ngâm nước lạnh, chườm đá ở đầu, nách, bẹn. Mấy cách này dùng bên ngoài cơ thể, không phải đổ vào miệng. Hạ nhiệt luôn đứng trước bù nước. Người lơ mơ, nói líu nhíu thì một ngụm cũng không cho

24. Khi cháy thì bò sát đất, sờ cửa rồi mới mở, cửa nóng thì đừng mở, đi thang bộ không đi thang máy, ra được rồi thì đừng quay lại

Chi phí:Lắp trong nhà 1 đến 2 đầu báo khói độc lập, vài chục nhân dân tệ. Xem trước hai lối thoát của hành lang, cầu thang. Nói đơn giản:Nằm rạp xuống đất, bò dưới lớp khói về phía lối ra. Trước khi mở cửa, sờ tay nắm và cánh cửa; nóng hoặc khe cửa có khói thì đừng mở, đổi sang lối thứ hai; mở cũng phải mở từ từ, thấy khói đặc tràn vào thì đóng lại ngay. Đi thang bộ không đi thang máy, ra được rồi thì không quay lại lấy đồ. Quần áo bắt lửa thì dừng lại, nằm xuống, lăn tròn, lấy tay che mặt. Lợi ích:Hướng dẫn thoát hiểm của FEMA Hoa Kỳ, nguyên văn: "nằm rạp xuống đất, bò dưới lớp khói về phía lối ra". Trước khi mở cửa, sờ tay nắm và cánh cửa, "nếu nóng, hoặc khe cửa có khói, đừng mở cửa này, dùng lối thứ hai". Mở cửa từ từ, có khói đặc thì đóng ngay. Quần áo bắt lửa thì "dừng lại, nằm xuống, lăn tròn", lấy tay che mặt. Không ra được thì đóng cửa, dùng vải hoặc băng dính bịt khe cửa và lỗ thông gió, gọi điện báo vị trí. Lời khuyên tự cứu khi cháy của Bộ Quản lý Ứng phó Khẩn cấp (Trung Quốc) cũng nói như vậy. Thoát hiểm không đi thang máy, lửa chưa lớn thì cố chạy xuống tầng dưới, dùng khăn ướt hoặc khẩu trang che mũi miệng, bò hoặc cúi thấp người mà thoát ra Mức bằng chứng:B Nguồn:US FEMA Readygov. Home Fires. https://wwwreadygovhome-fires ; 应急管理部 (Bộ Quản lý Ứng phó Khẩn cấp Trung Quốc) (2019). 公共场所火灾自救方法 (Cách tự cứu khi cháy ở nơi công cộng): "Khi thoát hiểm đừng đi thang máy; khi lửa chưa lớn, cố gắng chạy xuống các tầng dưới" "Có thể dùng khăn ướt hoặc khẩu trang che mũi, bò hoặc cúi người thoát ra". https://wwwmemgovcnkpshaq/201904/t20190401_366015.shtml ; 贵州省消防救援总队 (Tổng đội Cứu hoả Cứu nạn tỉnh Quý Châu) (2020). 消防常识丨逃生三要点 (Kiến thức phòng cháy: ba điểm chính khi thoát hiểm): "Khăn ướt gấp đôi 3 lần (thành 8 lớp) lọc khói khá tốt, nhưng khi khói và khí độc quá đặc thì không bảo đảm hiệu quả lọc được nữa. Ngoài ra, khăn quá ướt sẽ gây khó thở". https://gz.119.govcnxfkpxfcs/202010/t20201026_71437855.html Ghi chú:Đừng đi thang máy, mất điện là kẹt bên trong. Đừng quay lại lấy tiền của. Đừng chạy lên trên, trừ khi chắc chắn cửa lên sân thượng đang mở. Đừng nhảy lầu. Khăn ướt phải gấp đôi 3 lần thành 8 lớp, đừng nhúng quá nhiều nước, quá ướt lại khó thở. Khói và khí độc quá đặc thì khăn cũng không cản nổi. Cháy rừng và cháy ngoài trời xem chương 9 mục 28 (nấu nướng dã ngoại không đốt lửa trong rừng và đồng cỏ).

🇻🇳 Ở Việt Nam

25. Thấy người đuối nước: gọi người và gọi 110/120 trước, đưa sào, ném vật nổi, bản thân không xuống nước

Chi phí:Không tốn tiền. Cái khó là kìm được cơn muốn nhảy xuống. Nói đơn giản:Gọi người, gọi 110/120 trước, đứng trên bờ đưa sào hoặc ném vật nổi, bản thân không xuống nước. Người được kéo lên mà không phản ứng, không thở bình thường thì làm hồi sinh tim phổi ngay. Người đã được huấn luyện thì ép tim kèm thổi ngạt. Không biết, không thể hoặc không muốn thổi ngạt thì cứ ép tim liên tục, nghe điều phối viên cấp cứu hướng dẫn. Lợi ích:WHO: mỗi năm trên thế giới khoảng 300.000 người chết đuối, 92% ở các nước thu nhập thấp và trung bình. Đuối nước là nguyên nhân tử vong thứ tư ở trẻ 1 đến 4 tuổi, thứ ba ở trẻ 5 đến 14 tuổi. Biện pháp WHO khuyến nghị là "cứu hộ an toàn và huấn luyện hồi sinh", ví dụ học trước các cách cứu không cần xuống nước. Trước hết hét to gọi người, gọi 110/120, rồi từ trên bờ đưa sào dài, dây thừng, hoặc ném phao cứu sinh, thùng rỗng và các vật nổi khác. Hướng dẫn sơ cứu quốc tế năm 2025 của Chữ thập đỏ ghi rõ: cứu người thì cố gắng không xuống nước, từ trên bờ hoặc trên thuyền đưa vật cứng (như sào, cành cây), hoặc ném dây thừng, vật nổi được. Người cứu đừng chạm vào người đang vùng vẫy dưới nước, vì có nguy cơ bị kéo xuống nước. Người đã xuống nước cứu thì phải hiểu tình hình dòng nước và mang theo vật nổi. Người được vớt lên mà không phản ứng, thở không bình thường thì làm hồi sinh tim phổi ngay. Hướng dẫn hồi sinh cho người đuối nước năm 2024 của Hội Tim mạch Hoa Kỳ và Viện Nhi khoa Hoa Kỳ nhấn mạnh: ngừng tim do đuối nước thường do thiếu oxy nặng. Người cứu đã được huấn luyện phải thổi ngạt kèm ép tim. Không biết, không thể hoặc không muốn thổi ngạt thì cứ ép tim liên tục tới khi đội cứu hộ tới. Gọi cấp cứu thì bật loa ngoài, nghe điều phối viên hướng dẫn Mức bằng chứng:C Nguồn:WHO. 溺水 实况报道 (Đuối nước — thông tin chính). https://wwwwhointzhnews-roomfact-sheetsdetaildrowning ; International Federation of Red Cross and Red Crescent Societies (2025). International First Aid, Resuscitation and Education Guidelines 2025, trang 214–215: "An attempted rescue by first aid providers should be made without entering the water, either from land or a boat, by reaching with something rigid (eg. a pole or tree branch), or by throwing a rope or buoyant object. Providers should not touch an actively drowning person because of the risk of being pulled into the water". https://wwwifrcorgsitesdefaultfiles/2026-03/IFRC%20International%20First%20Aid,%20Resuscitation%20and%20Education%20Guidelines%202025.pdf ; American Heart Association / American Academy of Pediatrics (2024). Highlights of the 2024 Focused Update on Resuscitation Following Drowning, trang 3–4. https://wwwheartorg/-/mediaCPR-FilesCPR-Guidelines-FilesHighlights/2024_DrowningHghlghts_2024GLFU_Drowning_240927.pdf Ghi chú:Xếp C vì "không xuống nước" chỉ là khuyến nghị cách làm trong hướng dẫn của Chữ thập đỏ quốc tế, không có nghiên cứu đối chứng hay con số. Đừng nắm tay nhau thành chuỗi người xuống nước; điều này tác giả suy ra từ "không xuống nước". Chưa được huấn luyện thì đừng đi kéo người; chạm vào người đang vùng vẫy có thể bị kéo xuống nước. "Không xuống nước" cũng là luật vì lợi ích của chính bạn: người xuống nước tự chết đuối, dù người dưới nước là ai cũng vậy. Người cần cứu thật thì phần nhiều là con mình; cách phòng xem chương 1 mục 12 (trẻ ở gần nước không rời mắt). Có người rơi xuống hố băng cũng vậy, không chạy ra mặt băng kéo; cách phòng trên mặt băng xem chương 1 mục 41 (mặt băng ngoài trời phải đo độ dày trước).

🇻🇳 Ở Việt Nam

26. Có người bị hóc không nói được: từ 1 tuổi trở lên thì đứng ra sau lưng, vỗ lưng 5 lần rồi ép bụng 5 lần; ngã gục thì làm hồi sinh tim phổi

Chi phí:Không tốn tiền. Xem động tác một lần: một tay nắm thành nắm đấm đặt ngay trên rốn, tay kia ôm lấy nắm đấm, giật mạnh vào trong và lên trên. Nói đơn giản:Trước hết hỏi "Bạn bị hóc à, nói được không?"; còn ho được, còn ra tiếng thì để người đó tự ho. Từ 1 tuổi trở lên mà không nói được thì đứng ra sau lưng, vỗ lưng 5 lần rồi ép bụng 5 lần; phụ nữ mang thai và người rất béo thì đổi sang ép ngực. Làm lặp lại tới khi dị vật ra hoặc người đó ngã gục; ngã gục thì làm hồi sinh tim phổi, đồng thời nhờ người gọi cấp cứu. Đừng thò tay vào miệng móc thứ mình không nhìn thấy. Lợi ích:Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ, nguyên văn: trước hết hỏi "bạn bị hóc à, nói được không". "Người ho mạnh được, nói được thì đừng can thiệp"; bản thân cơn ho thường tống được dị vật ra. Không nói được thì "làm lặp lại 5 lần vỗ lưng rồi 5 lần ép bụng, tới khi dị vật ra hoặc người đó mất ý thức". "Mất ý thức thì bắt đầu hồi sinh tim phổi", đồng thời nhờ người gọi cấp cứu. Phụ nữ mang thai, người béo phì thì đổi sang ép ngực. Hướng dẫn sơ cứu quốc tế năm 2025 của Chữ thập đỏ ghi rõ: đừng thò ngón tay vào miệng móc mò, có thể đẩy dị vật vào sâu hơn; chỉ khi nhìn thấy vật rắn mới dùng ngón tay lấy ra Mức bằng chứng:B Nguồn:US National Library of Medicine, MedlinePlus. Choking – adult or child over 1 year. https://medlineplusgovencyarticle/000047.htm ; 福州市卫生健康委员会 (Uỷ ban Y tế thành phố Phúc Châu, Trung Quốc) (2026). 海姆立克急救法更新了 (Thủ thuật Heimlich đã được cập nhật): "Trẻ nhỏ, trẻ em từ 1 tuổi trở lên và người lớn: từ chỉ ép bụng như bản cũ đổi thành vòng lặp "5 lần vỗ lưng + 5 lần ép bụng"" "Hệ thống Chữ thập đỏ Trung Quốc xưa nay vẫn dạy sơ cứu theo cách làm vòng lặp "5 lần vỗ lưng + 5 lần ép bụng"". https://wwwfuzhougovcnzgfzztswjwfzwjjkkp/202601/t20260108_5268351.htm ; International Federation of Red Cross and Red Crescent Societies (2025). International First Aid, Resuscitation and Education Guidelines 2025, trang 238: "First aid providers should not use a blind finger sweep in people with a foreign-body airway obstruction as this may push the object further down the person's airway". https://wwwifrcorgsitesdefaultfiles/2026-03/IFRC%20International%20First%20Aid,%20Resuscitation%20and%20Education%20Guidelines%202025.pdf Ghi chú:Đừng thò tay vào miệng móc thứ không nhìn thấy, sẽ đẩy vào sâu hơn. Đừng vỗ người vẫn còn ho được. Người được lợi chủ yếu là người nhà ngồi ăn cùng bàn. Cách dạy ở Trung Quốc cũng là cách này. Trung tâm Huấn luyện Cấp cứu Chữ thập đỏ tỉnh Phúc Kiến (Trung Quốc) nói hệ thống Chữ thập đỏ Trung Quốc xưa nay vẫn dạy như vậy. Trẻ từ 1 tuổi trở lên và người lớn: làm vòng lặp 5 lần vỗ lưng kèm 5 lần ép bụng. Trên mạng không ít bài hướng dẫn cũ chỉ dạy ép bụng, đó là bản cũ. Trẻ dưới 1 tuổi không ép bụng mà ấn ngực, xem chương này mục 43 (trẻ nhỏ bị hóc).

🇻🇳 Ở Việt Nam

27. Lạc đường hoặc hỏng xe ở hoang mạc, sa mạc, vùng không người: ở yên tại chỗ hoặc cạnh xe, báo vị trí trước, rồi che nắng giữ ấm, tiết kiệm nước, không đi lung tung

Chi phí:Trước khi vào vùng không người, báo cho người khác lộ trình, điểm đến, ngày về, loại xe và biển số. Mỗi người mỗi ngày ít nhất 4 lít nước. Thiết bị liên lạc vệ tinh hoặc thiết bị nhắn tin ngắn Bắc Đẩu (BeiDou) giá hơn nghìn nhân dân tệ, thuê một lần vài trăm nhân dân tệ. Cái khó là giữ được "ở yên tại chỗ, không đi lung tung". Nói đơn giản:Ở yên tại chỗ hoặc cạnh xe, xe là vật che nắng lớn nhất. Thứ tự là: có sóng thì gửi vị trí trước rồi gọi điện → che nắng giữ ấm → tiết kiệm nước → không đi lung tung → phát tín hiệu bằng gương phản quang, khói, ba đống lửa. Trước khi vào, báo cho người khác lộ trình, điểm đến, ngày về, loại xe và biển số. Lợi ích:Trang khu bảo tồn sa mạc Mojave của Cục Công viên Quốc gia Hoa Kỳ có ba câu nguyên văn. Một câu là "mỗi người mỗi ngày ít nhất 1 gallon (khoảng 3,8 lít) nước, người đi bộ đường dài và đạp xe mỗi người mỗi ngày 2 gallon". Một câu là "báo cho người khác lộ trình, điểm đến, ngày về, loại xe và biển số của bạn". Còn một câu là "sóng điện thoại lúc có lúc không". Trang Thung lũng Chết, nguyên văn: "khi trời nóng, đừng đi bộ ở đáy thung lũng và vùng thấp"; vùng hoang dã "hầu như không có sóng điện thoại", khuyên mang điện thoại vệ tinh. Trang lái xe trên sa mạc của Mojave, nguyên văn: "khi gặp tình huống khẩn cấp, ở cạnh xe là việc quan trọng nhất bạn có thể làm". Trang này còn nói chuyện này không thường xảy ra, nhưng quả thật có người chết vì phơi mình trong nắng nóng hoặc giá rét trên đường đi bộ trở lại đường cái. Ưu tiên chia năm bước. Bước một là báo tin và báo toạ độ; có sóng thì gửi vị trí trước rồi gọi điện. Bước hai là che nắng giữ ấm, xe là vật che chắn lớn nhất. Bước ba là tiết kiệm nước. Bước bốn là không đi lung tung. Bước năm là phát tín hiệu. Lời khuyên của Cục Quản lý Ứng phó Khẩn cấp thành phố Trùng Khánh (Trung Quốc): ba đống lửa xếp thành hình tam giác là tín hiệu cầu cứu thông dụng quốc tế. Ở gần thì gọi "ba tiếng ngắn, ba tiếng dài, lại ba tiếng ngắn", cách 1 phút lặp lại. Có nắng thì dùng gương, nắp hộp đồ hộp hay các vật sáng bóng để phản chiếu ánh sáng. Bộ Văn hoá và Du lịch (Trung Quốc) nhắc khách tự lái xe cân nhắc kỹ khi đi vùng không người, cố gắng đi nhiều xe cùng nhau, khi cần thì thuê điện thoại vệ tinh Mức bằng chứng:C Nguồn:US National Park Service. Mojave National Preserve Safety. https://wwwnpsgovmojaplanyourvisitsafetyhtm ; US National Park Service. Death Valley Safety. https://wwwnpsgovdevaplanyourvisitsafetyhtm ; US National Park Service. Desert Driving Safety. https://wwwnpsgovarticles/000/desertdrivingsafetyhtm ; 重庆市应急管理局 (Cục Quản lý Ứng phó Khẩn cấp thành phố Trùng Khánh) (2024). 应急科普>>在野外你需要了解的求救信号(长图) (Phổ biến kiến thức ứng phó khẩn cấp: những tín hiệu cầu cứu bạn cần biết khi ở ngoài trời, ảnh dài): "Đốt ba đống lửa là tín hiệu cầu cứu thông dụng quốc tế, xếp các đống lửa thành hình tam giác" "Ba tiếng ngắn ba tiếng dài, lại ba tiếng ngắn; cách 1 phút rồi lặp lại". https://yjjcqgovcnyjkpscshaq/202409/t20240918_13639172.html ; 文化和旅游部 (Bộ Văn hoá và Du lịch Trung Quốc) (2018). 文化和旅游部提醒游客谨慎选择户外探险旅游 (Bộ Văn hoá và Du lịch nhắc du khách thận trọng khi chọn du lịch mạo hiểm ngoài trời): "Thận trọng khi đi vùng không người và vùng thưa dân" "Cố gắng đi nhiều xe cùng nhau, chuẩn bị bộ đàm từ trước, khi cần thì thuê điện thoại vệ tinh". https://wwwmctgovcnzxbscxts/201811/t20181127_836244.htm Ghi chú:Xếp C vì đây đều là lời khuyên chính thức, không phải số liệu nghiên cứu. Lượng nước uống, báo trước, vùng phủ sóng, ở cạnh xe, tín hiệu cầu cứu đều là nguyên văn chính thức. Cách "ba tiếng một nhóm" hay truyền tai nhau thì không tìm được nguyên văn chính thức, nên ở đây dùng ba đống lửa và ba ngắn ba dài ba ngắn mà cơ quan chính thức đưa ra. Đừng đi bộ tìm đường lúc giữa trưa. Đừng uống nước tiểu. Đừng vì tiết kiệm nước mà không uống.

🇻🇳 Ở Việt Nam

28. Run, nói líu nhíu, đi loạng choạng là hạ thân nhiệt: thay quần áo ướt, quấn kín người, làm ấm phần thân trước, uống đồ nóng có đường, không uống rượu

Chi phí:Một tấm chăn giữ nhiệt bằng giấy bạc vài nhân dân tệ, thêm một bộ quần áo khô dự phòng. Học cách nhận dấu hiệu thì không tốn tiền. Nói đơn giản:Thân nhiệt xuống dưới 35℃ là hạ thân nhiệt, người sẽ run, nói líu nhíu, đi loạng choạng, nghĩ không thông. Thay quần áo ướt, quấn bằng chăn giữ nhiệt hoặc quần áo khô, làm ấm phần thân trước, không làm ấm tay chân trước. Cho uống đồ nóng có đường, không cho rượu, vì rượu làm giảm phản xạ run. Gọi không đáp, không thở bình thường thì làm hồi sinh tim phổi theo chương này mục 1 (ấn ngực thật mạnh). Lợi ích:Cơ quan Khí tượng Quốc gia Hoa Kỳ, nguyên văn: thân nhiệt dưới 95°F (35°C) là hạ thân nhiệt, "thấy lạnh, chậm chạp, nghĩ không thông thì đi khám ngay". Xử lý là "đi khám ngay, đưa người vào phòng có sưởi, làm ấm từ phần trung tâm cơ thể trước", cho uống đồ nóng. "Rượu làm giảm phản xạ run", nên không uống. "Mất ý thức thì làm hồi sinh tim phổi"; có cần ấn hay không, cách xét xem chương này mục 1 (không thở bình thường). Tê cóng thì làm ấm lại bằng nước ấm hoặc hơi ấm cơ thể, "đừng dùng nước nóng hay nhiệt bức xạ như lò sưởi". Hướng dẫn về hạ thân nhiệt năm 2019 của Hội Y học Hoang dã là hướng dẫn thực hành của lĩnh vực này Mức bằng chứng:B Nguồn:US National Weather Service. During Extreme Cold. https://wwwweathergovsafetycold-during ; Dow J và cộng sự (2019). Wilderness Medical Society Clinical Practice Guidelines for the Out-of-Hospital Evaluation and Treatment of Accidental Hypothermia: 2019 Update. Wilderness & Environmental Medicine. https://doiorg/10.1016/jwem.2019.10.002 Ghi chú:Đừng xoa bóp tay chân. Đừng ngâm nước nóng. Đừng lôi kéo mạnh khi di chuyển người; người hạ thân nhiệt nặng dễ bị ngừng tim. Đừng vì "hết run" mà tưởng đã đỡ; hết run (phản xạ run dừng lại) là nặng thêm. Toàn văn hướng dẫn của Hội Y học Hoang dã phải đăng ký mới đọc được, lần này chỉ đối chiếu phần tóm tắt.

🇻🇳 Ở Việt Nam

29. Bị rắn cắn: ngồi xuống đừng cử động, tháo nhẫn đồng hồ, đưa đi bệnh viện tiêm huyết thanh kháng nọc rắn càng sớm càng tốt, không rạch, không hút, không buộc chặt

Chi phí:Không tốn tiền. Biết trước bệnh viện nào gần đó có huyết thanh kháng nọc rắn. Cái khó là kìm được ý muốn tự tay xử lý vết cắn. Nói đơn giản:Ngồi xuống đừng cử động, giữ yên chi bị cắn, tháo ngay nhẫn, đồng hồ để khỏi bị siết khi sưng lên. Đưa đến bệnh viện có huyết thanh kháng nọc rắn càng sớm càng tốt; huyết thanh là cách hiệu quả nhất để ngăn hoặc đảo ngược phần lớn tác hại của nọc độc. Không rạch, không hút bằng miệng, không chườm đá, không xoa, không buộc dây, cũng đừng đi lại. Chụp được ảnh con rắn thì chụp, đừng đi bắt. Lợi ích:WHO có ba câu nguyên văn. Một câu là "giữ yên hoàn toàn ngay lập tức phần cơ thể bị cắn, nhanh chóng đưa tới cơ sở y tế gần nhất". Một câu là "tránh dùng garô, tránh rạch vết thương". Còn một câu là "điều trị bằng huyết thanh kháng nọc thích hợp với loài rắn ở địa phương". "Huyết thanh kháng nọc chất lượng cao là cách điều trị hiệu quả nhất để ngăn ngừa hoặc đảo ngược phần lớn tác hại do nọc rắn". Mỗi năm trên thế giới khoảng 81.000 đến 138.000 người chết vì rắn cắn, số người bị cắt cụt chi và tàn tật vĩnh viễn khoảng gấp 3 lần số chết. Hướng dẫn điều trị rắn cắn năm 2024 của Trung Quốc ước tính trong nước mỗi năm có 250.000 đến 280.000 ca bị rắn độc cắn. Người bị cắn phần lớn từ 50 tuổi trở lên. Các bệnh viện thuộc 11 tỉnh ở lưu vực sông Trường Giang và miền nam Trung Quốc đã tiếp nhận 40.817 người bị rắn cắn từ năm 2017 đến 2021. Có 23 người chết trong thời gian nằm viện (0,06%). Hướng dẫn sơ cứu quốc tế năm 2025 của Chữ thập đỏ ghi rõ: người bị cắn cố gắng cử động ít nhất, bị cắn ở chân thì đừng đi bộ. Tháo trang sức, đồng hồ và quần áo bó để khỏi siết làm tắc máu khi sưng lên. Đừng garô, đừng hút, đừng chườm lạnh, đừng xoa, đừng dùng dao rạch; những cách này vô ích, còn có thể gây hại thêm. Chụp được ảnh con rắn một cách an toàn thì chụp, đừng đi bắt hay đập chết nó Mức bằng chứng:B Nguồn:WHO. 动物咬伤 实况报道 (Động vật cắn — thông tin chính). https://wwwwhointzhnews-roomfact-sheetsdetailanimal-bites ; WHO (2023). 蛇咬伤中毒 实况报道 (Nhiễm độc do rắn cắn — thông tin chính). https://wwwwhointzhnews-roomfact-sheetsdetailsnakebite-envenoming ; Lai R và cộng sự (2024). The Chinese guideline for management of snakebites. World Journal of Emergency Medicine 15(5):333-355: "An estimated 250,000–280,000 cases of venomous snakebites occur in China each year, affecting mainly patients aged ≥50 years". https://doiorg/10.5847/wjemj.1920-8642.2024.076 ; Yan S và cộng sự (2026). Clinical epidemiology of snakebite envenoming in hospitals 11 provinces of Yangtze River Basin and southern regions of China. PLoS Neglected Tropical Diseases: "withdrawal (4346, 10.65%), and death (23, 0.06%)". https://doiorg/10.1371/journalpntd.0013247 ; International Federation of Red Cross and Red Crescent Societies (2025). International First Aid, Resuscitation and Education Guidelines 2025, trang 339–341: "Remove jewellery, watches or tight clothing to prevent blood flow being restricted if there is swelling" "The following actions are not effective and may even cause further harm: applying a tourniquet, sucking out the venom, applying a cold compress, rubbing the bite, cutting the wound with a knife to increase bleeding" "Do not try to catch or kill the snake. Consider taking a photo". https://wwwifrcorgsitesdefaultfiles/2026-03/IFRC%20International%20First%20Aid,%20Resuscitation%20and%20Education%20Guidelines%202025.pdf Ghi chú:Chụp được ảnh con rắn thì chụp, đừng đi bắt. Đừng chạy, đừng hút bằng miệng, đừng chườm đá, đừng buộc dây. Trung Quốc không có thống kê chính thức về số người chết vì rắn cắn trên cả nước. Tỷ lệ tử vong khi nằm viện ở 11 tỉnh kia trông thấp, nhưng hơn một phần mười người bệnh chưa điều trị xong đã tự xin ra viện; sau đó họ thế nào thì không nằm trong thống kê.

🇻🇳 Ở Việt Nam

30. Động đất thì xem mình đang ở nhà kiểu gì trước: nhà đạt chuẩn kháng chấn thì nấp ngay tại chỗ, nhà cũ có thể sập mà cửa chỉ cách vài bước thì chạy ra ngoài

Chi phí:Không tốn tiền. Xem trước nhà mình ra tới cửa mất mấy bước, đi lối nào, cái bàn nào chắc. Nói đơn giản:Trước hết xem mình đang ở nhà kiểu gì. Toà nhà xây theo quy chuẩn kháng chấn, muốn ra ngoài phải xuống cầu thang, qua sảnh, thì nấp ngay tại chỗ: che đầu và cổ, chui xuống gầm bàn chắc, bám chặt chân bàn. Nhà cấp bốn, nhà gạch cũ, nhà tự xây không thiết kế kháng chấn, cửa chỉ cách vài bước, thì chạy ra ngoài. Dù thế nào cũng không nhảy lầu, không đi thang máy, không xuống cầu thang khi nhà đang rung lắc. Lợi ích:Video phổ biến kiến thức "Động đất tới, nấp hay chạy?" của Cục Động đất Trung Quốc có câu nằm lòng "khi rung thì nấp ở chỗ gần nhất, rung xong thì nhanh chóng sơ tán", và giới hạn rõ "ở đây nói là trong công trình đạt yêu cầu thiết kế kháng chấn". Lý do là loại công trình này "khả năng sập toàn bộ khá nhỏ". Nguyên văn nói "cấu kiện công trình và đồ trang trí rơi xuống" "mới là mối đe doạ lớn nhất tới tính mạng". Còn "chạy loạn không có gì bảo vệ khi đang rung" thì "lại dễ bị trần nhà, đèn chùm (quạt trần) và các vật rơi xuống đập trúng". Cách nấp là "dùng tay hoặc vật mềm khác che chắn đầu và cổ" "và bám chặt chân bàn"; không có bàn thì "nhanh chóng áp sát tường chịu lực mà ngồi xổm" "tránh tường ngoài, cửa sổ, ban công". "Nếu đang ở ngoài trời" thì "phải lập tức sơ tán tới chỗ trống trải để tránh động đất". Nhìn ngược lại, trận động đất Armenia năm 1988 là các toà nhà panel lắp ghép kiểu Liên Xô sập hàng loạt. Nghiên cứu bệnh – chứng về trận đó viết: "rời khỏi toà nhà sau cú rung đầu tiên là hành vi có tính bảo vệ". Người ở lại trong nhà có khả năng bị thương gấp 4,40 lần người chạy ra (tỷ số chênh OR = 4,40), khoảng tin cậy 95% từ 2,24 đến 8,71. Khả năng bị thương khi ở trong công trình gấp 12,20 lần khi ở ngoài trời (từ 3,62 đến 63,79). Ở toà nhà từ 5 tầng trở lên gấp 3,65 lần ở nhà thấp hơn (từ 2,12 đến 6,33). Tài liệu phổ biến kiến thức động đất của Bộ Quản lý Ứng phó Khẩn cấp (Trung Quốc) ghi rõ: "người sống trong nhà gạch cũ kết cấu gạch – bê tông nên chủ động tìm cơ hội hơn, nhanh chóng sơ tán". Người ở nhà một tầng, "nếu đang ở cạnh cửa ra vào, cạnh cửa sổ, và bên ngoài không có công trình nguy hiểm khác, có thể chạy ngay ra khoảng sân trống". Khi động đất "tuyệt đối không được đi thang máy"; ở tầng một, tầng hai "cũng đừng chọn nhảy lầu để thoát", ở nhà cao tầng thì "chú ý đừng xuống tầng". Ra ngoài trời rồi thì tránh các toà nhà có tường kính, cầu vượt, cột điện, đèn đường và biển quảng cáo Mức bằng chứng:B Nguồn:中国地震局 (Cục Động đất Trung Quốc) (Cục Động đất tỉnh An Huy thực hiện). 地震来了,是躲还是跑? (Động đất tới, nấp hay chạy?) (video phổ biến kiến thức, chép từ phụ đề). https://wwwceagovcnceadzpddzcs/5537260/indexhtml ; Armenian HK, Noji EK, Oganesian AP (1992). A case-control study of injuries arising from the earthquake in Armenia, 1988. Bulletin of the World Health Organization, 70(2), 251-257. https://europepmcorgarticleMED/1600585 ; US FEMA Readygov. Earthquakes. https://wwwreadygovearthquakes ; Mahue-Giangreco M, Mack W, Seligson H, Bourque LB (2001). Risk factors associated with moderate and serious injuries attributable to the 1994 Northridge Earthquake. Annals of Epidemiology, 11(5), 347-357. https://doiorg/10.1016/s1047-2797(01)00220-4 ; 应急管理部 (Bộ Quản lý Ứng phó Khẩn cấp Trung Quốc) (2019). 地震自救手册,关键时刻能救命! (Sổ tay tự cứu khi động đất, lúc nguy cấp có thể cứu mạng!) https://wwwmemgovcnkpzrzh/201904/t20190401_366172.shtml ; 应急管理部 (Bộ Quản lý Ứng phó Khẩn cấp Trung Quốc) (2019). 地震避险自救互救常识 (Kiến thức tránh hiểm, tự cứu và cứu nhau khi động đất): "Tuyệt đối không được nhảy lầu trong lúc hoảng loạn" "Tránh xa nhà cao và công trình cao: nhà nhiều tầng, đặc biệt là công trình có tường kính; cầu đi bộ, cầu vượt" "Tránh vật nguy hiểm, vật cao hoặc treo lơ lửng: trạm biến áp, cột điện, đèn đường, biển quảng cáo, cần cẩu…". https://wwwmemgovcnkpzrzh/201902/t20190226_366163.shtml ; 应急管理部 (Bộ Quản lý Ứng phó Khẩn cấp Trung Quốc) (2019). 不同场所遭遇地震如何应对 (Gặp động đất ở các nơi khác nhau thì ứng phó thế nào): "Nếu ở tầng cao thì chú ý đừng xuống tầng". https://wwwmemgovcnkpzrzh/201903/t20190328_366164.shtml Ghi chú:Còn tranh cãi; hai kết luận nhắm vào hai loại nhà khác nhau. Chính Cục Động đất Trung Quốc cũng viết tiền đề của việc "nấp" là "trong công trình đạt yêu cầu thiết kế kháng chấn". Cục còn yêu cầu "tuỳ nơi mà làm", "tuỳ người mà làm", tức là xét cùng lúc nhà có kháng chấn không, bạn đang đứng ở chỗ nào, bản thân có chạy được không. Lô nhà ở Armenia sập nguyên toà, muốn nấp cũng không có chỗ nấp, chạy ra mới có lợi. FEMA Hoa Kỳ khuyên với nhà ở nước họ là "nằm xuống tại chỗ, che đầu cổ, bám chặt, đừng chạy ra ngoài"; ở đó thương tích chủ yếu do vật rơi và do vừa di chuyển vừa ngã khi đang rung. Nghiên cứu Northridge còn gợi ý rằng với tay đỡ đồ, vịn vào thứ "trông có vẻ chắc" sẽ làm thương tích nặng hơn. Vì vậy chỉ hỏi "chạy hay không" thì vô ích; phải xét "toà nhà này có sập không, trong vài giây bạn có ra tới chỗ trống được không". Nhà nhiều tầng đạt yêu cầu thiết kế kháng chấn, muốn ra phải xuống cầu thang hoặc qua sảnh, thì nấp ngay tại chỗ. Lấy mốc nhà xây theo quy chuẩn từ năm 2001 trở đi là cách chia sơ bộ của tác giả; nguyên văn chính thức chỉ nói "đạt yêu cầu thiết kế kháng chấn". Nhà cấp bốn, nhà gạch cũ, nhà tự xây không thiết kế kháng chấn, cửa chỉ cách vài bước, thì chạy ra. Nghiên cứu ở Armenia chỉ so người bị thương với người không bị thương trong số người sống sót, không tính người tử nạn, cũng không nói rõ đã loại trừ ảnh hưởng của tầng cao thấp hay chưa. Người chạy ra được vốn có thể là người ở tầng thấp, nên con số cần xem với chiết khấu. Dù thế nào cũng không nhảy lầu, không đi thang máy, không xuống cầu thang khi đang rung lắc. Ra ngoài trời thì tránh xa nhà cao, cầu vượt, cột điện, tường kính và biển quảng cáo.

🇻🇳 Ở Việt Nam

  • Mốc "nhà xây theo quy chuẩn từ năm 2001" là theo quy chuẩn Trung Quốc, không dùng để xét nhà ở Việt Nam.
  • ⚠️ Chưa kiểm chứng: tiêu chuẩn thiết kế công trình chịu động đất đang áp dụng ở Việt Nam (số hiệu, năm ban hành) và nhà dân tự xây có bắt buộc theo hay không.
  • Có người bị thương hoặc mắc kẹt: gọi 114 (cứu nạn cứu hộ), 115 (cấp cứu y tế), hoặc 112 (tìm kiếm cứu nạn khi có thiên tai). Nguồn VN: Thông tư 22/2014/TT-BTTTT, Quy hoạch kho số viễn thông: 111, 112, 113, 114, 115 · Nghị định 200/2025/NĐ-CP về số 112 · Kiểm chứng ngày 03/11/2026

31. Gặp gấu, lợn rừng, bầy chó hoang: đừng chạy, nghiêng người từ từ lùi ra xa

Chi phí:Không tốn tiền. Vào núi mang theo gậy leo núi, đi theo nhóm, vừa đi vừa gây tiếng động để con vật biết bạn tới trước. Cái khó là đứng yên không chạy. Nói đơn giản:Gặp gấu đừng chạy, lên dốc xuống dốc nó đều chạy nhanh như ngựa đua; cũng đừng trèo cây, gấu đen gấu nâu đều trèo được. Đứng yên, nói chuyện với nó liên tục bằng giọng trầm, đợi nó đứng im rồi nghiêng người từ từ lùi ra. Gấu nâu lao tới thì nằm sấp giả chết, hai tay đan chặt sau gáy; gấu đen lao tới thì chạy vào xe hoặc vào nhà, không chạy được thì đánh trả. Bị chó cào cắn thì rửa vết thương, tiêm phòng theo mục 13. Lợi ích:Cục Công viên Quốc gia Hoa Kỳ có sáu câu nguyên văn về gấu. Một câu là "đừng chạy, gấu lên dốc xuống dốc đều chạy nhanh như ngựa đua". Một câu là "giữ bình tĩnh, phần lớn gấu không muốn tấn công bạn, chỉ muốn được để yên". Một câu là "nói chuyện liên tục với gấu bằng giọng trầm". Một câu là "khi gấu đứng yên, nghiêng người từ từ lùi ra, như vậy vừa nhìn được gấu vừa không bị vấp ngã". Một câu là "làm cho mình trông to nhất có thể". Còn một câu là "đừng trèo cây, gấu xám và gấu đen đều trèo được cây". Bị gấu nâu tấn công thì "giả chết, nằm sấp, hai tay đan sau gáy, hai chân dạng ra". Bị gấu đen tấn công thì "đừng giả chết, chạy vào xe hoặc nhà, không chạy được thì lấy bất cứ thứ gì trong tầm tay mà đánh trả". Bị chó cắn thì xử lý theo mục 13 Mức bằng chứng:B Nguồn:US National Park Service. Staying Safe Around Bears. https://wwwnpsgovsubjectsbearssafetyhtm ; 国家疾控局综合司、国家卫生健康委办公厅 (Vụ Tổng hợp Cục Kiểm soát Dịch bệnh Quốc gia Trung Quốc, Văn phòng Uỷ ban Y tế Quốc gia Trung Quốc) (2023). 狂犬病暴露预防处置工作规范(2023 年版) (Quy phạm dự phòng, xử trí phơi nhiễm bệnh dại, bản 2023). https://wwwndcpagovcnjbkzzxc100014/commoncontentcontent_1706569159854649344.html Ghi chú:Mức B chỉ áp dụng cho gấu. Với lợn rừng và chó hoang, "không chạy, lùi từ từ, tìm chỗ cao hoặc vật cản để chắn" là kinh nghiệm, tính là mức C; lần này chưa tìm được lời khuyên chính thức của Cục Lâm nghiệp và Thảo nguyên Quốc gia (Trung Quốc) hay ngành lâm nghiệp địa phương. Đừng lấy đồ ăn dụ, đừng lại gần chụp ảnh, đừng dắt chó vào núi có lợn rừng. Gấu ở Trung Quốc phần lớn là gấu đen và gấu nâu; giả chết hay không thì xét riêng theo hai loài này.

32. Gặp giông sét ngoài trời: chui vào ô tô mui cứng hoặc nhà cửa, tránh sống núi, cây đứng một mình, mặt nước và kim loại

Chi phí:Không tốn tiền. Cái giá là chuyến đi bị gián đoạn từ nửa giờ trở lên. Cái khó là chịu quay về ngay khi tiếng sấm còn ở xa. Nói đơn giản:Trong vùng có giông, ngoài trời không có chỗ nào an toàn. Chui vào ô tô mui cứng hoặc nhà cửa; xe mui trần, xe máy, lều, chòi nghỉ, gốc cây, dưới mỏm đá nhô ra đều không tính. Tránh bãi trống, sống núi đỉnh núi, cây to đứng một mình, mặt nước và lan can sắt; cả nhóm không đi được thì đứng tản ra. Nghe sấm là rút, tiếng sấm cuối cùng qua 30 phút mới tính là an toàn. Lợi ích:Trong vùng có giông, ngoài trời không có chỗ nào an toàn. Tiếng sấm cuối cùng qua 30 phút mới tính là an toàn. Cơ quan Khí tượng Quốc gia Hoa Kỳ ghi rõ: phải chạy vào công trình kiên cố hoặc ô tô mui cứng. Lều hoàn toàn không chắn được sét, chòi picnic bốn bề trống trải cũng không an toàn. Cửa hang và mỏm đá nhô ra nhỏ cũng nguy hiểm, hồ quang điện có thể nhảy qua khe hở. Trú dưới gốc cây là nguyên nhân thứ hai gây thương vong do sét. Nghe thấy sấm thì nhiều khả năng bạn đã ở trong tầm sét đánh, "sấm nổ, vào nhà" Mức bằng chứng:B Nguồn:美国国家气象局 (Cơ quan Khí tượng Quốc gia Hoa Kỳ). An toàn sét ngoài trời: "There is no safe place outside when thunderstorms are in the area" "Avoid open fields, the top of a hill or a ridge top. Stay away from tall, isolated trees or other tall objects" "Stay away from water, wet items, such as ropes, and metal objects, such as fences and poles"; khi thật sự không đi được "If you are in a group, spread out to avoid the current traveling between group members"; trở lại hoạt động "Wait 30 minutes until after the last rumble of thunder"; "Remember, a tent offers NO protection from lighting" "Do NOT seek shelter under the beach picnic shelters" "Cave entrances are dangerous during thunderstorms. Small overhangs can allow arcs to cross the gap". https://wwwweathergovsafetylightning-outdoors ; 美国国家气象局 (Cơ quan Khí tượng Quốc gia Hoa Kỳ). An toàn sét: "If you hear thunder, you are likely within striking distance of the storm" "When Thunder Roars, Go Indoors". https://wwwweathergovsafetylightning-safety ; 美国国家气象局 (Cơ quan Khí tượng Quốc gia Hoa Kỳ). Những hiểu lầm về sét: "Run to a substantial building or hard topped vehicle" "Being underneath a tree is the second leading cause of lightning casualties". https://wwwweathergovsafetylightning-myths Ghi chú:Lều, chòi nghỉ, gốc cây, mỏm đá nhô ra đều không phải chỗ trú. Ô tô mui cứng thì được. Xe mui trần và xe máy thì không; điều này tác giả suy ra từ điều kiện "mui cứng". Nghe sấm là bắt đầu rút, đừng đợi mưa xuống.

33. Lên cao nguyên thì tăng độ cao từ từ theo chỗ ngủ (đêm đó ngủ ở độ cao bao nhiêu); triệu chứng nặng lên thì xuống thấp, đừng cố chịu

Chi phí:Mất thêm một đến hai ngày để cơ thể quen dần. Thuốc phòng là thuốc kê đơn, phải hỏi bác sĩ trước khi đi. Cái khó là lịch trình đã kín mà vẫn chịu chừa ra mấy ngày này. Nói đơn giản:Cái cần tính là ngủ ở độ cao bao nhiêu, không phải ban ngày đã lên tới đâu. Ngủ ở độ cao từ 2.450 mét trở lên là đã có nguy cơ bị bệnh độ cao. Qua mốc 3.000 mét, mỗi đêm chỗ ngủ chỉ cao thêm tối đa 500 mét, cứ lên thêm 1.000 mét thì nghỉ thêm một ngày cho quen. Đau đầu, buồn nôn thì đừng lên ngủ cao hơn nữa; nghỉ rồi mà vẫn nặng lên thì xuống thấp. Đi loạng choạng, ngồi yên cũng thở dốc: xuống thấp và thở oxy hiệu quả hơn uống thuốc. Lợi ích:Ngủ ở độ cao từ 2.450 mét trở lên là đã có nguy cơ bị bệnh độ cao. Phù não độ cao và phù phổi độ cao (não và phổi bị ứ nước) có thể gây tử vong nếu không kịp xuống thấp. Sách Vàng (Yellow Book) của Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC) đưa ra ba nguyên tắc để tránh thể nặng: biết các triệu chứng sớm và chịu thừa nhận mình bị; khi có triệu chứng, dù nhẹ đến đâu, cũng không lên ngủ ở chỗ cao hơn; nghỉ hoặc điều trị ở cùng độ cao mà triệu chứng vẫn nặng lên thì xuống thấp. Bệnh độ cao cấp thường đỡ nhanh khi xuống thấp từ 300 mét trở lên. Ở vùng hẻo lánh, nghi phù não độ cao thì phải xuống ngay, có dexamethasone và oxy thì dùng kèm. Phù phổi độ cao phần lớn trường hợp phải xuống ngay; xuống thấp và thở oxy đều hiệu quả hơn hẳn uống thuốc Mức bằng chứng:A Nguồn:Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC). Yellow Book – Du lịch vùng cao và bệnh độ cao: "Any unacclimatized traveler proceeding to a sleeping altitude of ≥2,450 m (≥8,000 ft)—and sometimes lower—is at risk for altitude illness"; tốc độ lên cao "500 m (1,650 ft) per night in sleeping altitude once above 3,000 m (9,800 ft)", mỗi 1.000 mét lên cao thêm một ngày thích nghi; acetazolamide phòng bệnh "125 mg twice a day; 250 mg twice a day if >100 kg body weight"; "If symptoms become worse despite rest or treatment at the same elevation" thì phải xuống thấp; "Never ascend to sleep at a higher altitude when experiencing symptoms of altitude illness, no matter how minor the symptoms seem" "AMS improves rapidly with a descent of 300 m (1,000 ft) or more" "In remote areas, initiate descent for anyone suspected of having HACE" "Descent and oxygen are much more effective treatments than medication". https://wwwcdcgovyellow-bookhcpenvironmental-hazards-riskshigh-altitude-travel-and-altitude-illnesshtml ; Wilderness Medical Society (Hội Y học Hoang dã) (2024). Hướng dẫn thực hành lâm sàng về phòng ngừa, chẩn đoán và điều trị bệnh độ cao cấp (cập nhật 2024). Wilderness & Environmental Medicine. https://doiorg/10.1016/jwem.2023.05.013 Ghi chú:Cái cần tính là "ngủ ở độ cao bao nhiêu", không phải ban ngày đã lên tới đâu. Có triệu chứng thì không lên ngủ cao hơn nữa; nghỉ rồi vẫn nặng lên thì đi xuống. Đi loạng choạng, tỉnh táo thay đổi, hoặc ngồi yên cũng không thở nổi, có thể là phù não hoặc phù phổi, ở ngoài trời thì phải xuống thấp ngay. Uống thuốc không bằng xuống thấp và thở oxy.

34. Bị ve bám cắn thì dùng nhíp đầu nhọn kẹp sát da, kéo ra đều tay; đừng bôi dầu, đừng hơ lửa

Chi phí:Một cái nhíp đầu nhọn. Nói đơn giản:Dùng nhíp đầu nhọn kẹp sát da vào phần đầu con ve, kéo thẳng ra ngoài, đều tay. Đừng bôi dầu, đừng hơ lửa, đừng vặn giật: làm vậy con ve bị kích động sẽ ép dịch có mầm bệnh vào da, lại dễ để sót phần miệng trong thịt. Gỡ xong ghi lại ngày. Mấy tuần sau mà sốt, nổi ban, mệt mỏi thì khi đi khám tự nói với bác sĩ là đã bị ve cắn. Lợi ích:Bôi dầu, hơ lửa, vặn giật sẽ kích động con ve, làm nó ép dịch có mầm bệnh vào da. Làm vậy cũng dễ để sót phần miệng đang cắm trong thịt (cơ quan miệng). Ở Trung Quốc, ve truyền một bệnh gọi là hội chứng sốt giảm tiểu cầu. Năm 2024 cả nước báo cáo 6.602 ca, 306 ca tử vong, đều là năm cao nhất kể từ khi phát hiện bệnh này. Tỷ lệ tử vong trung bình giai đoạn 2010–2024 là 4,79%, tuổi càng cao càng tăng, từ 85 tuổi trở lên là 9,15% Mức bằng chứng:B Nguồn:Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC). Sau khi bị ve cắn: "Grasp the tick as close to the skin's surface as possible using clean fine-tipped tweezers" "Pull tick away from the skin with steady, even pressure" "Do not use petroleum jelly, heat, nail polish, or other substances to try and make the tick detach from the skin. This may agitate the tick and force infected fluid from the tick into the skin". https://wwwcdcgovticksafter-a-tick-biteindexhtml ; Ren Q và cộng sự (2026). Epidemiological characteristics of severe fever with thrombocytopenia syndrome (SFTS) in China, 2010–2024: a fifteen-year national surveillance analysis. BMC Infectious Diseases 26:1497: "The number of reported cases (6,602 cases) and deaths (306 cases) in 2024 were both the highest levels since the discovery of this disease" "The average CFR was 4.79%, and the CFR increased with age, reaching 9.15% among those aged 85 years and above". https://doiorg/10.1186/s12879-026-14066-z Ghi chú:Gỡ xong thì ghi lại ngày. Mấy tuần sau mà sốt, nổi ban, mệt mỏi thì khi đi khám tự nói đã bị ve cắn. Bác sĩ không hỏi, bạn không nói, rất dễ bị xử lý như cảm cúm thông thường.

35. Nước ngoài trời đều phải đun sôi mới uống, sôi sùng sục một phút là đủ; ở độ cao du lịch thông thường không cần đun lâu hơn vì ở trên cao

Chi phí:Mang thêm một bộ bếp và nhiên liệu. Nói đơn giản:Mọi vi sinh vật gây bệnh qua nước uống đều chết trong vài giây ở nhiệt độ sôi. Đun sôi thêm một phút chỉ để trừ hao cho trường hợp "nhìn nhầm là đã sôi"; ở độ cao du lịch thông thường không cần đun lâu hơn vì ở trên cao. Không đun được thì dùng bình lọc hoặc viên khử trùng, hai cách này đều có loại mầm bệnh không xử lý được, đun được thì cứ đun. Nước suối nhìn trong vẫn có thể có ký sinh trùng. Lợi ích:Mọi vi sinh vật gây bệnh qua nước uống đều bị diệt (bất hoạt) trong vài giây ở nhiệt độ nước sôi. "Ở trên cao nước sôi không đủ nóng" là hiểu lầm phổ biến. Cùng trang đó ghi rõ hai cách còn lại đều có lỗ hổng: phần lớn bình lọc mang theo người không chặn được virus; clo và iốt ở liều dùng thực tế gần như không diệt được ký sinh trùng Cryptosporidium. Ở nơi có nhiều người và động vật qua lại, nước bề mặt nhìn trong vẫn phải đề phòng mọi mầm bệnh đường ruột, kể cả Cryptosporidium. Nước ở vùng hoang vắng ít người thì chủ yếu đề phòng Giardia và vi khuẩn đường ruột Mức bằng chứng:B Nguồn:Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC). Yellow Book – Khử trùng nước cho người đi du lịch: "All organisms that may cause illness from drinking water are killed within seconds at boiling temperature" "CDC recommends that travelers boil water for a full minute to account for user variability in identifying boiling points and to add a margin of safety" "Although the boiling point for water decreases with increasing elevation, at common travel elevations the temperature needed to achieve boiling is still well above the temperature required to inactivate enteric pathogens" "Many filters do not reliably remove viruses" "Cryptosporidium, is poorly inactivated by chlorine- or iodine-based disinfection at practical concentrations"; bảng 1.8.3 ghi mối nguy chính của "Clear surface water near human and animal activity" là "All enteric pathogens, including Cryptosporidium". https://wwwcdcgovyellow-bookhcppreparing-international-travelerswater-disinfection-for-travelershtml Ghi chú:Cùng trang cũng ghi là không nhất thiết phải đun sôi: giữ ở 60 ℃ trong 30 phút cũng hiệu quả như vậy, đun sôi chỉ là mốc nhìn thấy được mà không cần nhiệt kế. Không đun được thì dùng bình lọc hoặc viên khử trùng hoá chất, hai cách đều có loại mầm bệnh không xử lý được, đun được thì cứ đun. Nước suối nhìn trong vẫn có thể có ký sinh trùng, đừng nhìn bề ngoài mà đoán.

36. Ở nơi hoang vắng bị người lạ chặn đòi tiền: đưa tiền, không đánh trả, nhớ đặc điểm, thoát thân rồi báo công an

Chi phí:Số tiền mặt mang theo người. Cái khó là nén cơn giận. Nói đơn giản:Khi bị chặn trực diện và an toàn thân thể bị đe doạ, giữ mạng trước, đừng vì tiền mà liều đánh trả hay đuổi theo. Sau khi đối phương lấy tiền bỏ đi, đuổi theo đòi lại tài sản vẫn có thể được coi là phòng vệ chính đáng, nhưng còn tuỳ tình huống tại chỗ và cách làm. Thoát thân rồi thì ghi lại vóc dáng, giọng nói, biển số xe, hướng chạy, gọi 110. Lợi ích:Mạng đắt hơn tiền, còn đối phương vì vài trăm tệ mà đang liều một tội nặng. Điều 263 Bộ luật Hình sự Trung Quốc quy định: dùng bạo lực, đe doạ hoặc cách khác để cướp tài sản công hoặc tư thì bị phạt tù từ ba đến mười năm và phạt tiền. Các trường hợp như cầm súng, xông vào nhà, làm người khác bị thương nặng hoặc chết thì bị phạt từ mười năm trở lên, cao nhất là tử hình. Phòng vệ chính đáng ở Điều 20 Bộ luật Hình sự Trung Quốc bảo vệ hành vi "ngăn chặn hành vi xâm hại trái pháp luật đang diễn ra". Ý kiến hướng dẫn năm 2020 của Toà án Nhân dân Tối cao, Viện Kiểm sát Nhân dân Tối cao và Bộ Công an (Trung Quốc) ghi rõ: tài sản tuy đã bị lấy đi nhưng có thể đòi lại bằng cách đuổi theo, chặn lại thì có thể coi là hành vi xâm hại vẫn đang diễn ra. Có được tính là phòng vệ chính đáng hay không còn phải xem tình huống lúc đó và mục đích ngăn chặn xâm hại. Muốn kết luận vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng thì phải cùng lúc thoả hai điều: rõ ràng vượt quá mức cần thiết, và gây thiệt hại nghiêm trọng. Không thể chỉ vì đối phương cầm tiền quay đi mà kết luận việc phòng vệ đã kết thúc. Vì an toàn của chính mình, đừng vì tiền mà liều đánh trả hay đuổi theo. Thoát thân rồi lập tức ghi lại vóc dáng, giọng nói, biển số xe, hướng chạy, gọi 110 Mức bằng chứng:C Nguồn:全国人大 (Quốc hội Trung Quốc) (sửa đổi năm 2020). 刑法 (Bộ luật Hình sự Trung Quốc) (Điều 20, Điều 263). https://jtglbeijinggovcnjgjjgxxflfgfl/11033925/indexhtml (bản tổng hợp do Cục Quản lý Giao thông, Công an thành phố Bắc Kinh đăng lại) ; 最高人民法院、最高人民检察院、公安部 (Toà án Nhân dân Tối cao, Viện Kiểm sát Nhân dân Tối cao, Bộ Công an Trung Quốc) (2020). 关于依法适用正当防卫制度的指导意见 (Ý kiến hướng dẫn về áp dụng chế độ phòng vệ chính đáng theo pháp luật), điểm 6, 8, 11. https://wwwcourtgovcnzixunxiangqing/251611.html Ghi chú:Mức C vì "đưa tiền, không chống cự thì an toàn hơn" không có tài liệu trực tiếp, điều luật chỉ cho thấy rủi ro của đối phương và giới hạn của bạn. Có phải phòng vệ chính đáng hay không vẫn phải qua điều tra xác minh, trước khi kết luận bạn có thể bị điều tra, tạm giữ trước. Cái giá của quá trình đó xem chương 8 mục 11 (bị xâm hại không tránh được thì có thể đánh trả). Đừng đi theo đối phương tới chỗ vắng để "lấy tiền". Đừng đưa mật khẩu điện thoại. Đừng lên xe của đối phương. Đưa tiền trước chỉ áp dụng khi bị chặn trực diện, an toàn thân thể bị đe doạ; thoát thân rồi vẫn báo công an. Trên mạng bị người khác cầm ảnh riêng tư, video khoả thân để đòi tiền thì ngược lại, một đồng cũng không được đưa, xem chương 8 mục 32 (bị nắm thóp đòi tiền). Đừng trông vào gậy ba khúc, súng điện, dao găm mang theo người, mang ra đường đã bị phạt rồi, xem chương 9 mục 26 (đừng mua gậy ba khúc, súng điện để phòng thân).

🇻🇳 Ở Việt Nam

  • Gọi 113 (công an), không phải 110. Có người bị thương thì gọi thêm 115 (cấp cứu y tế).
  • ⚠️ Chưa kiểm chứng: khung hình phạt tội cướp tài sản và điều kiện phòng vệ chính đáng, vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng theo Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi 2017) của Việt Nam. Chưa mở được văn bản gốc để trích đúng điều khoản; đừng dựa vào các con số của Trung Quốc ở trên. Nguồn VN: Thông tư 22/2014/TT-BTTTT, Quy hoạch kho số viễn thông: 111, 112, 113, 114, 115 · Kiểm chứng ngày 03/11/2026

37. Gặp một đám người đánh nhau thì lùi ra mà đi, đừng xông vào can, đừng đứng xem, đừng nhặt đồ dưới đất; muốn báo công an thì lùi tới khoảng cách an toàn rồi gọi 110

Chi phí:Không tốn tiền. Cái khó là nén hai cơn bốc đồng: muốn lao vào kéo người ra, và muốn đứng lại xem. Báo công an xong có thể bị gọi lại lấy lời khai một lần, mất nhiều nhất nửa ngày. Nói đơn giản:Bạn ra tay một cái là từ can ngăn thành tham gia đánh nhau, việc nên làm là lùi ra mà đi. Tích cực tham gia tụ tập đánh nhau bị phạt tù đến 3 năm. Đông người, quy mô lớn, gây mất trật tự nghiêm trọng ngoài đường, có cầm hung khí thì bị phạt tù từ 3 đến 10 năm. Muốn báo công an thì lùi tới khoảng cách an toàn rồi gọi 110, nói rõ địa điểm, mấy người, có cầm dao gậy không, có ai nằm bất động không. Lợi ích:Điều 292 Bộ luật Hình sự Trung Quốc: "Tụ tập đánh nhau thì kẻ cầm đầu và những người tích cực tham gia bị phạt tù đến ba năm, giam ngắn hạn hoặc quản chế". Tụ tập đánh nhau nhiều lần, đông người, quy mô lớn, ảnh hưởng xã hội xấu, gây mất trật tự xã hội nghiêm trọng ở nơi công cộng hoặc trục giao thông chính, có cầm hung khí thì "bị phạt tù từ ba năm đến mười năm". "Tụ tập đánh nhau làm người khác bị thương nặng hoặc chết" thì xử theo tội cố ý gây thương tích, tội giết người. Luật Xử phạt Quản lý Trị an (Trung Quốc) cũng có chế tài. Đánh người khác thì bị tạm giữ hành chính 5 đến 10 ngày và phạt 500 đến 1.000 tệ. Kéo bè đánh nhau thì xử như gây sự, gây rối, cao nhất tạm giữ 15 ngày và phạt 2.000 tệ. Điều 5 "Ý kiến hướng dẫn về áp dụng chế độ phòng vệ chính đáng theo pháp luật" (Trung Quốc): hành vi xâm hại trái pháp luật "không chỉ gồm xâm hại nhằm vào bản thân, mà cũng gồm xâm hại gây nguy hại cho nhà nước, lợi ích công cộng hoặc nhằm vào người khác". Điều 9 của văn bản đó nói: một bên ra tay trước và cách làm rõ ràng quá khích thì bên đánh trả nói chung được coi là hành vi phòng vệ. Một bên ra tay trước, trong khi bên kia đã cố tránh xung đột mà vẫn tiếp tục xâm hại, thì cũng vậy Mức bằng chứng:B Nguồn:全国人大 (Quốc hội Trung Quốc) (1997). 刑法 (Bộ luật Hình sự Trung Quốc) (Điều 232, 234, 292, 305, 310). https://wwwsppgovcnsppfl/201802/t20180206_364975.shtml ; 全国人大常委会 (Uỷ ban Thường vụ Quốc hội Trung Quốc) (2025). 治安管理处罚法 (Luật Xử phạt Quản lý Trị an Trung Quốc) (sửa đổi năm 2025, Điều 30, 51). https://wwwsppgovcnsppfl/202506/t20250627_699863.shtml ; 最高人民法院、最高人民检察院、公安部 (Toà án Nhân dân Tối cao, Viện Kiểm sát Nhân dân Tối cao, Bộ Công an Trung Quốc) (2020). 关于依法适用正当防卫制度的指导意见 (Ý kiến hướng dẫn về áp dụng chế độ phòng vệ chính đáng theo pháp luật) (法发〔2020〕31 号, Điều 5, 9). https://wwwcourtgovcnzixunxiangqing/251611.html ; 全国人大 (Quốc hội Trung Quốc) (2018). 刑事诉讼法 (Luật Tố tụng Hình sự Trung Quốc) (sửa đổi năm 2018, Điều 62, 110, 111, 193). Toàn văn do Viện Kiểm sát Nhân dân khu tự trị dân tộc Hồi Ninh Hạ đăng lại https://wwwnxjcygovcnzwsyqwfb/202011/t20201119_608817.html Ghi chú:Mức B vì phần hậu quả có điều luật cứng, nhưng bước "lùi ra báo công an, không xông vào can" không có văn bản chính thức nào viết, mà được suy ra từ điều luật và cách xác định "đánh nhau qua lại". "Tôi vào can thôi" không phải bùa hộ mệnh, người ta xét bạn có ra tay không, đánh ai. Đối phương đã ngã hoặc đã chạy mà bạn còn đuổi theo đánh thì không còn là phòng vệ. Thấy có người bị vây đánh một chiều, về luật bạn đúng là được ngăn chặn. Phòng vệ chính đáng không chỉ bảo vệ bản thân mà cả người khác. Nhưng tay không xông vào thì phần nhiều chỉ thêm một người bị thương. Gọi người, quay video từ xa, báo công an có ích hơn. "Không ra tay, không đứng xem" chỉ có lợi cho bạn. Gọi 110 thì lợi ích chủ yếu rơi vào người đang nằm dưới đất, thuộc nhóm người được lợi thấp nhất trong cuốn sách này, có bỏ thời gian ra hay không là bạn tự cân nhắc. Trước khi cân nhắc cần biết mấy điều. Nghĩa vụ làm chứng vốn đã có: Điều 62 Luật Tố tụng Hình sự Trung Quốc ghi rõ mọi người biết tình tiết vụ án đều có nghĩa vụ làm chứng, không gọi cuộc điện thoại này thì nghĩa vụ đó cũng không mất đi. Có người bị thương nặng hoặc chết, công an trích camera vẫn tìm ra những người có mặt, đứng xem lại là dễ bị ghi tên nhất. Người báo tin không muốn công khai tên thì cơ quan điều tra "phải giữ bí mật cho họ" (Điều 111). Nói rõ địa điểm, số người, có cầm hung khí không là có thể cúp máy, không cần ở lại tại chỗ. Bị răn đe hoặc tạm giữ đến mười ngày chỉ xảy ra khi toà triệu tập bạn ra làm chứng mà bạn không có lý do chính đáng vẫn không chịu làm chứng (Điều 193). Người qua đường rất hiếm khi đi tới bước này. Không báo công an tự nó không phạm luật: câu "có quyền và cũng có nghĩa vụ" ở Điều 110 Luật Tố tụng Hình sự Trung Quốc không có chế tài. Bộ luật Hình sự Trung Quốc cũng không có tội danh phạt người thường biết mà không báo, bỏ đi là lựa chọn hợp pháp. Bỏ đi rồi thì chỉ còn hai lằn ranh đỏ. Một là sau đó giúp giấu người hoặc làm chứng gian để bao che (Điều 310 Bộ luật Hình sự Trung Quốc, đến 3 năm, tình tiết nghiêm trọng thì 3 đến 10 năm). Hai là khi được gọi làm chứng thì cố ý khai gian (Điều 305, đến 3 năm, tình tiết nghiêm trọng thì 3 đến 7 năm). Im lặng và khai đúng sự thật đều không sao, bịa chuyện mới có chuyện. Bản thân bị cuốn vào xung đột xem chương 8 mục 10, bị người lạ đòi tiền xem chương này mục 36, chuyện tiền bạc khi bản thân bị thương trong lúc cứu người xem chương này mục 39.

🇻🇳 Ở Việt Nam

  • Gọi 113 (công an), không phải 110. Có người nằm bất động, chảy máu thì gọi 115 (cấp cứu y tế).
  • ⚠️ Chưa kiểm chứng: Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi 2017) của Việt Nam có chế định "không tố giác tội phạm" — khác Trung Quốc, ở Việt Nam biết mà không báo có thể bị xử lý với một số loại tội. Phạm vi áp dụng với người qua đường, cùng tội danh và khung phạt cho tụ tập đánh nhau, gây rối trật tự công cộng, chưa mở được văn bản gốc để đối chiếu. Đừng coi các mốc "không báo không phạm luật" ở trên là đúng cho Việt Nam. Nguồn VN: Thông tư 22/2014/TT-BTTTT, Quy hoạch kho số viễn thông: 111, 112, 113, 114, 115 · Kiểm chứng ngày 03/11/2026

38. Có thể đã phơi nhiễm HIV: đi lấy thuốc dự phòng trong vòng 72 giờ, càng sớm càng tốt

Chi phí:Một liệu trình thuốc 28 ngày tốn hơn một nghìn tệ, phần lớn các vùng ở Trung Quốc phải tự trả. Phải chạy tới bệnh viện ngay trong đêm. Cái khó là thừa nhận ngay lúc đó rằng mình có thể đã bị lây, và lập tức ra khỏi nhà. Nói đơn giản:Nghi mình có thể đã tiếp xúc với virus HIV thì 72 giờ là lằn ranh cứng, tốt nhất là uống thuốc trong vòng 2 giờ. Thuốc phải uống liền 28 ngày. Quá 72 giờ là con đường này đóng lại, nên đừng đợi tới hôm sau mới quyết. Lợi ích:Mục phổ biến kiến thức phòng chống HIV của Chính quyền thành phố Bắc Kinh (Trung Quốc) ghi: thuốc dự phòng dùng sau khi tiếp xúc gọi là dự phòng sau phơi nhiễm (viết tắt tiếng Anh là PEP), nên "dùng thuốc dự phòng trong vòng 2 giờ nếu có thể, tốt nhất trong vòng 24 giờ, không quá 72 giờ". Còn phải "uống liên tục 28 ngày". Quá 72 giờ thì không khuyến nghị bắt đầu nữa, đây là mốc thời gian cứng. Bài của Bắc Kinh cũng ghi rõ "uống thuốc đều đặn mỗi ngày thì hiệu quả dự phòng tốt hơn hay quên thuốc". Hướng dẫn kỹ thuật của Trung tâm Phòng chống HIVAIDS thuộc CDC Trung Quốc ghi rõ: quên thuốc hay tự ý ngừng thuốc đều làm giảm hiệu quả dự phòng. Hướng dẫn yêu cầu theo dõi tác dụng phụ của thuốc vào tuần thứ 2 sau khi bắt đầu uống, và xét nghiệm kháng thể HIV, viêm gan C mỗi lần vào ngày thứ 30 và ngày thứ 90 sau phơi nhiễm. CDC thành phố Trùng Khánh (Trung Quốc) công bố năm 2024: toàn thành phố có 29 phòng khám ở 26 quận huyện kê được thuốc dự phòng trước và sau phơi nhiễm, trong đó 14 nơi phục vụ 24 giờ Mức bằng chứng:B Nguồn:北京市人民政府 (Chính quyền thành phố Bắc Kinh). 事前、事后分不清?六问六答全面了解艾滋病病毒暴露前/暴露后预防 (Không phân biệt được "trước" và "sau"? Sáu hỏi sáu đáp để hiểu rõ dự phòng trướcsau phơi nhiễm HIV). https://wwwbeijinggovcnfuwubmfwjhsyfwzdzxsjazbrfakp/202311/t20231110_3299397.html ; 中国疾病预防控制中心性病艾滋病预防控制中心 (Trung tâm Phòng chống Bệnh lây truyền qua đường tình dục và HIVAIDS, CDC Trung Quốc) (2020). 艾滋病病毒暴露后预防技术指南(试用) (Hướng dẫn kỹ thuật dự phòng sau phơi nhiễm HIV (thử nghiệm)): "Người uống thuốc có thể ngừng thuốc vì không chịu được tác dụng phụ, hoặc vì lý do khác mà quên thuốc. Những việc này đều làm giảm hiệu quả dự phòng của thuốc" "Bác sĩ nên xét nghiệm kháng thể HIV, HCV để theo dõi người uống thuốc vào ngày thứ 30 và ngày thứ 90 sau phơi nhiễm". https://wwwchinacdccnjkyjcrb2/ylazbjswj_azb/202410/t20241027_302131.html ; 重庆市疾病预防控制中心 (CDC thành phố Trùng Khánh) (2024). 重庆市艾滋病暴露后预防用药24小时门诊规范化流程建设指南发布,已有多家医院提供全天候服务 (Trùng Khánh ban hành hướng dẫn xây dựng quy trình chuẩn cho phòng khám 24 giờ dùng thuốc dự phòng sau phơi nhiễm HIV, nhiều bệnh viện đã phục vụ cả ngày lẫn đêm): "Số cơ sở cung cấp thuốc dự phòng trước và sau phơi nhiễm HIV ở Trùng Khánh hiện đã tăng lên 29 phòng khám ở 26 quận huyện" "Số phòng khám phục vụ 24 giờ đã đạt 14". https://wwwcqcdcorgindexphp?a=shows&catid=2270&id=3045 Ghi chú:Lấy thuốc ở đâu: cơ sở y tế được CDC địa phương chỉ định điều trị HIV, thường đăng ký khoa truyền nhiễm (phòng khám bệnh lây truyền qua đường tình dục và HIV). Một số thành phố đã có phòng khám 24 giờ, ví dụ Trùng Khánh. Trước khi đi, gọi điện cho CDC địa phương hỏi nơi nào có thuốc, đừng mất thời gian ở khoa cấp cứu. Những trường hợp tính là "phơi nhiễm" gồm quan hệ tình dục không có biện pháp bảo vệ, bao cao su bị rách, bị kim đâm, máu dính vào niêm mạc; có cần dùng thuốc hay không do bác sĩ quyết định. Thuốc phải uống đủ 28 ngày, quên thuốc sẽ giảm hiệu quả. Sau đó tái khám theo chỉ định vào ngày thứ 30 và ngày thứ 90 sau phơi nhiễm. Thuốc dự phòng chỉ là cứu vãn, không thay được phòng ngừa hằng ngày. Phòng ngừa và xét nghiệm hằng ngày xem chương 1 mục 30, 31 (luôn dùng bao cao su, có hành vi nguy cơ cao thì đi xét nghiệm).

🇻🇳 Ở Việt Nam

  • Gọi đường dây nóng Bộ Y tế 1900 9095 hoặc tới khoa truyền nhiễm của bệnh viện, phòng khám điều trị HIV ngoại trú, Trung tâm Kiểm soát bệnh tật (CDC) tỉnh, thành phố để hỏi nơi có thuốc PEP ngay trong ngày. Mốc 72 giờ là như nhau.
  • ⚠️ Chưa kiểm chứng: danh sách cơ sở cấp thuốc PEP ở Việt Nam, giá một liệu trình, và thuốc PEP có được bảo hiểm y tế hoặc chương trình phòng chống HIV chi trả hay không. Chưa tìm được văn bản chính thức của Bộ Y tế.

39. Cứu người mà bị thương, mất tiền: đòi người gây hại và bảo hiểm y tế trước, rồi xin công nhận hành động dũng cảm vì nghĩa

Chi phí:Không tốn tiền. Xin công nhận phải nộp hồ sơ, chờ xét, chạy đi chạy lại vài lần, mất vài tuần đến vài tháng. Nói đơn giản:Cứu người mà mình bị thiệt thì không phải tự nhận xui. Người bị thương khi làm việc nghĩa được cứu chữa trước, thu tiền sau; tiền viện phí do người gây hại trả, người đó bỏ trốn hoặc không trả nổi thì bảo hiểm y tế cơ bản lo. Không có người gây hại thì bạn yêu cầu, người được bạn cứu theo luật phải bù đắp thích đáng. Đồng thời đi xin công nhận hành động dũng cảm vì nghĩa; bị thương và đủ điều kiện thì được hưởng chế độ như tai nạn lao động. Lợi ích:Điều 183 Bộ luật Dân sự Trung Quốc: "Vì bảo vệ quyền lợi dân sự của người khác mà bản thân bị thiệt hại thì người xâm phạm chịu trách nhiệm dân sự, người được lợi có thể bù đắp thích đáng. Không có người xâm phạm, người xâm phạm bỏ trốn hoặc không có khả năng chịu trách nhiệm dân sự mà người bị thiệt hại yêu cầu bù đắp thì người được lợi phải bù đắp thích đáng". Văn bản số 39 năm 2012 của Văn phòng Quốc vụ viện (Trung Quốc) nói cách xử lý người bị thương khi làm việc nghĩa. Cơ sở y tế phải lập kênh xanh, "giữ nguyên tắc 'cứu chữa trước, thu tiền sau'". Phần viện phí nguyên văn là "chi phí y tế phát sinh do cấp cứu khẩn cấp, có người gây hại hoặc người chịu trách nhiệm thì người đó chịu; không có người gây hại hoặc người chịu trách nhiệm, hoặc người đó bỏ trốn hay không có khả năng chi trả thì giải quyết qua chế độ bảo đảm y tế cơ bản theo quy định". Trường hợp chết, "đủ điều kiện công nhận liệt sĩ thì được công nhận liệt sĩ theo pháp luật"; "thuộc trường hợp được coi như tai nạn lao động thì được hưởng trợ cấp tử tuất một lần và trợ cấp đặc biệt cho thân nhân bằng 40 tháng lương của bản thân". Trường hợp bị thương tật, "đủ điều kiện hưởng chế độ bảo hiểm tai nạn lao động thì thực hiện chế độ tương ứng theo Điều lệ Bảo hiểm Tai nạn Lao động; không đủ điều kiện thì cơ quan dân chính đánh giá mức thương tật và thực hiện chế độ tương ứng". Về việc làm, "ưu tiên đưa vào diện hỗ trợ việc làm, hỗ trợ trọng điểm", vị trí việc làm công ích "ưu tiên bố trí cho người làm việc nghĩa đủ điều kiện". Về nhà ở, "ưu tiên đưa vào hệ thống bảo đảm nhà ở, ưu tiên cho thuê, bán nhà ở xã hội hoặc cấp trợ cấp thuê nhà" Mức bằng chứng:B Nguồn:全国人大 (Quốc hội Trung Quốc) (2020). 民法典 (Bộ luật Dân sự Trung Quốc) (Điều 183). https://wwwsppgovcnsppfl/202006/t20200602_463888.shtml ; 国务院办公厅 (Văn phòng Quốc vụ viện Trung Quốc) chuyển tiếp văn bản của Bộ Dân chính và các bộ ngành (2012). 关于加强见义勇为人员权益保护的意见 (Ý kiến về tăng cường bảo vệ quyền lợi người làm việc nghĩa dũng cảm) (国办发〔2012〕39 号). https://wwwgovcnzwgk/2012-07/26/content_2191928.htm Ghi chú:Mức B vì được hưởng chế độ gì là do văn bản toàn quốc quy định cứng. Nhưng tiền thưởng bao nhiêu, quy trình công nhận ra sao là do điều lệ về hành động dũng cảm vì nghĩa của từng tỉnh quyết, con số mỗi nơi một khác, lần này chưa kiểm từng tỉnh. Thường thì nộp hồ sơ cho cơ quan công an nơi xảy ra sự việc hoặc tổ chức phụ trách công tác hành động dũng cảm vì nghĩa (quỹ). Có được công nhận hay không dựa vào chứng cứ: giấy biên nhận trình báo công an, camera hiện trường, tên và số điện thoại người chứng kiến, bệnh án, phải giữ lại ngay tại chỗ. Muốn kiện, quyền lợi dân sự của người làm việc nghĩa vốn đã nằm trong phạm vi trợ giúp pháp lý miễn phí. Mức trợ cấp tử tuất một lần toàn quốc và cách quy đổi mức thương tật ra tiền, xem chương 19 mục 14, 15. Cách xin trợ giúp pháp lý xem chương 7 mục 3.

🇻🇳 Ở Việt Nam

  • Giữ biên nhận trình báo, camera, thông tin người chứng kiến và bệnh án để làm căn cứ yêu cầu hỗ trợ hoặc bồi thường.
  • Trong phạm vi phòng cháy, chữa cháy, cứu nạn, cứu hộ: người được huy động, người tham gia không thuộc lực lượng phòng cháy, chữa cháy và cứu nạn, cứu hộ được bồi dưỡng, hỗ trợ; cơ quan, tổ chức, cá nhân giúp cơ quan nhà nước làm nhiệm vụ có thành tích được khen thưởng, thiệt hại tài sản được đền bù theo luật (Luật số 55/2024/QH15, hiệu lực 01/7/2025, Điều 46 khoản 1, 2).
  • Người được huy động, người tham gia hoạt động này bị tai nạn, bị thương, chết: đã tham gia BHXH, BHYT và đủ điều kiện thì quỹ bảo hiểm chi trả; chưa tham gia BHYT mà bị tai nạn, bị thương được hỗ trợ chi phí khám chữa bệnh; chưa tham gia BHXH thì xét trợ cấp theo suy giảm khả năng lao động do Hội đồng giám định y khoa kết luận, hoặc chế độ tử tuất, mai táng nếu chết. Bị thương, chết khi làm nhiệm vụ còn có thể được xem xét chế độ như thương binh, công nhận liệt sĩ theo pháp luật người có công (Luật 55/2024/QH15, Điều 46 khoản 3 điểm a–c). Không suy rộng thành mọi trường hợp cứu người đều được quỹ BHYT trả toàn bộ.
  • Theo bản đăng lại Bộ luật Dân sự số 91/2015/QH13, người gây ra tình thế cấp thiết dẫn tới thiệt hại phải bồi thường (Điều 595 khoản 2); người có công việc được thực hiện phải thanh toán chi phí hợp lý trong chế định thực hiện công việc không có uỷ quyền (Điều 576 khoản 1). ⚠️ Chưa kiểm chứng: cách áp dụng hai điều này cho từng vụ cứu người lạ; không thể mặc nhiên buộc người được cứu trả mọi thiệt hại của người cứu.
  • Người dũng cảm cứu người trong thảm hoạ, thiên tai, dịch bệnh, tai nạn, cháy nổ, hoặc xung phong vào nơi nguy hiểm bảo vệ tính mạng người dân, có thành tích có tác dụng động viên, giáo dục, nêu gương trong phạm vi Bộ, ban, ngành, tỉnh hoặc toàn quốc, có thể được tặng hoặc truy tặng Huân chương Dũng cảm (Luật Thi đua, khen thưởng số 06/2022/QH15, Điều 52; đã đối chiếu bản hợp nhất 115/VBHN-VPQH năm 2026 có Luật sửa đổi 06/2026/QH16). Nguồn VN: Luật 55/2024/QH15, Điều 46, Công báo · BLDS 91/2015/QH13, Điều 576 (bản đăng lại) · Điều 595 (bản đăng lại) · Luật Thi đua, khen thưởng, bản hợp nhất 115/VBHN-VPQH năm 2026, Điều 52 · Kiểm chứng ngày 05/11/2026

40. Dao, thanh sắt, mảnh kính đâm vào người: ấn quanh vật lạ để cầm máu, đừng rút nó ra

Chi phí:Không tốn tiền. Cái khó là nén bản năng "rút ra trước đã", ngồi giữ người bị thương chờ xe cấp cứu. Nói đơn giản:Rút ra có thể gây chảy máu ồ ạt, lại khiến bác sĩ khó biết vết thương sâu tới đâu. Cách làm: gọi 120, dùng tay hoặc gạc ấn quanh vật lạ để cầm máu, chèn cho vật lạ đứng yên, đừng để nó lắc. Vết thương ở bụng mà lòi ruột, nội tạng ra thì đừng nhét vào, đắp một miếng gạc ẩm sạch lên. Vết thương ở ngực đang sủi bọt thì đừng dùng ni lông bịt kín, bịt kín có thể làm xẹp phổi. Lợi ích:Hướng dẫn sơ cứu quốc tế năm 2025 của Liên đoàn Quốc tế các Hội Chữ thập đỏ và Trăng lưỡi liềm đỏ (IFRC): "Người sơ cứu nên ấn quanh vật lạ đâm vào người (ví dụ con dao), giữ cho vật lạ cố định, không rút nó ra". "Không rút bất kỳ vật lạ nào đang cắm trong vết thương ở bụng hoặc ngực, rút ra có thể gây chảy máu ồ ạt, cũng khiến bác sĩ khó đánh giá vết thương nặng tới đâu". "Vật lạ cắm trong người phải được giữ cố định; vật lạ nảy theo nhịp mạch thì cứ để nó nảy, chỉ cần giữ lỏng cho cố định". "Người sơ cứu không nên nhét nội tạng lòi ra vào lại trong người". Vết thương hở ở thành ngực mà không có máu đang trào ra "có thể để hở, không đắp gạc, vì bịt kín vết thương có thể làm không khí ứ lại trong lồng ngực, khiến phổi xẹp một phần hoặc toàn bộ (tràn khí màng phổi)". Mọi vết thương xuyên thấu ở ngực, bụng đều phải gọi cấp cứu ngay Mức bằng chứng:B Nguồn:International Federation of Red Cross and Red Crescent Societies (2025). International First Aid, Resuscitation and Education Guidelines 2025, trang 256–257, 267–268. https://wwwifrcorgsitesdefaultfiles/2026-03/IFRC%20International%20First%20Aid,%20Resuscitation%20and%20Education%20Guidelines%202025.pdf Ghi chú:Mức B vì đây là cách làm được công nhận trong hướng dẫn, không có thử nghiệm ngẫu nhiên, vì không thể chia người bị thương thành hai nhóm "rút" và "không rút" để thử. Tới bệnh viện thì tìm thẳng bàn phân loại mức độ nặng nhẹ ở cửa khoa cấp cứu (bàn phân loại cấp cứu), báo "vết thương xuyên thấu", đừng xếp hàng ở quầy đăng ký khám. Theo tiêu chuẩn phân loại của Bắc Kinh (Trung Quốc), chảy máu nhiều, đau dữ dội có thể được xếp mức 2, phải vào phòng cấp cứu (xem chương 24 mục 7 (bàn phân loại cấp cứu)). Bị đâm xuyên thật thì gọi 120, quy trình của Bắc Kinh yêu cầu bác sĩ cấp cứu báo trước cho bệnh viện chuẩn bị tiếp nhận người bệnh mức 1, 2. Cách ấn cầm máu chảy nhiều, cách buộc garô xem chương này mục 12.

🇻🇳 Ở Việt Nam

41. Nghi gãy xương thì đừng cử động chỗ đó nữa: đỡ cho yên, chườm lạnh không quá 20 phút, đừng tự nắn lại

Chi phí:Không tốn tiền. Tìm một tấm ván cứng, tờ tạp chí cuộn lại hoặc quần áo để làm nẹp đỡ. Đồ lạnh thì lót một lớp vải rồi mới chườm. Nói đơn giản:Tay chân bị thương thì cứ coi là gãy xương trước, đứng được, cử động được cũng chưa loại trừ được. Giữ chỗ bị thương yên, lấy tay đỡ hoặc dùng ván cứng nẹp đúng tư thế đang có, mỗi lần chườm lạnh không quá 20 phút. Đừng tự nắn cho thẳng; xương đâm ra ngoài da thì cầm máu trước, đừng ấn xương vào. Phim X-quang có thể bỏ sót chỗ gãy; phim bình thường mà bác sĩ vẫn nghi gãy xương hoặc tổn thương dây chằng thì tái khám hoặc chụp cộng hưởng từ theo lời bác sĩ. Lợi ích:Liên đoàn Quốc tế các Hội Chữ thập đỏ và Trăng lưỡi liềm đỏ (IFRC) đã ra hướng dẫn sơ cứu quốc tế năm 2025. Trong đó viết "mọi vết thương ở tay chân đều nên được xử lý trước như có thể gãy xương". Còn viết "cách duy nhất để chẩn đoán chính xác gãy xương là chụp X-quang. Không chắc thì cứ xử lý như gãy xương". Mục đích của cố định là "hạn chế cử động và đau đến mức tối đa". Chườm lạnh "mỗi lần liên tục tối đa 20 phút, như vậy có thể giảm đau; lạnh lâu hơn thế có thể làm tổn thương da". "Khi gãy xương dài như xương đùi, riêng máu chảy từ chính xương đó đã có thể gây tử vong". Đau hoặc sưng rõ, có dấu hiệu sốc, gãy xương đùi hoặc chi nằm lệch rõ ràng thì phải gọi cấp cứu. Gãy xương bị gập thành góc thì phải cùng lúc thoả hai điều kiện mới cân nhắc nắn lại tại chỗ (nắn chỉnh). Một là "ở nơi hẻo lánh (hoặc điều kiện hạn chế), và phần chi phía dưới chỗ gập bị lạnh, trắng bệch, hoặc người sơ cứu không cố định được để di chuyển". Hai là người sơ cứu đã được huấn luyện. Gãy xương hở (xương gãy đâm thủng da) thì phải cầm máu, chống nhiễm trùng trước. Nhưng lần chụp X-quang đầu không thấy gãy không có nghĩa là không gãy. Viện Quốc gia về Y tế và Chất lượng Chăm sóc Anh (NICE) có một hướng dẫn về gãy vùng háng. Hướng dẫn viết: X-quang bình thường mà vẫn nghi gãy vùng háng thì "chụp cộng hưởng từ (MRI)". Không chụp được trong 24 giờ thì cân nhắc chụp CT. Hướng dẫn về gãy xương của NICE viết: nghi gãy xương thuyền ở cổ tay thì "sau khi khám lâm sàng kỹ, cân nhắc chụp cộng hưởng từ đầu tiên". Xương thuyền là một xương nhỏ ở cổ tay. Một tổng quan Cochrane viết: "phim X-quang ban đầu không loại trừ được gãy xương". Trong các nghiên cứu được gộp, ở những người X-quang bình thường mà bác sĩ vẫn nghi gãy xương thuyền, trung vị tỷ lệ thật sự bị gãy là 20%. Hội Điện quang Hoa Kỳ có một bộ tiêu chí chỉ định chẩn đoán hình ảnh cho chấn thương khớp gối. Bộ tiêu chí viết: X-quang không thấy gãy nhưng vẫn nghi gãy ẩn hoặc tổn thương bên trong khớp thì bước tiếp theo "thường là phù hợp" để chụp cộng hưởng từ. Bộ tiêu chí cũng viết cộng hưởng từ phát hiện gãy ẩn, tổn thương sụn chêm và dây chằng đều rất chính xác Mức bằng chứng:B Nguồn:International Federation of Red Cross and Red Crescent Societies (2025). International First Aid, Resuscitation and Education Guidelines 2025, trang 301–302. https://wwwifrcorgsitesdefaultfiles/2026-03/IFRC%20International%20First%20Aid,%20Resuscitation%20and%20Education%20Guidelines%202025.pdf ; National Institute for Health and Care Excellence (2011). Hip fracture: management. NICE guideline CG124, mục 1.1.1. https://wwwniceorgukguidancecg124/chapterRecommendations ; National Institute for Health and Care Excellence (2016). Fractures (non-complex): assessment and management. NICE guideline NG38, mục 1.2.3. https://wwwniceorgukguidanceng38/chapterRecommendations ; Mallee WH và cộng sự (2015). Computed tomography versus magnetic resonance imaging versus bone scintigraphy for clinically suspected scaphoid fractures in patients with negative plain radiographs. Cochrane Database of Systematic Reviews. https://doiorg/10.1002/14651858.CD010023.pub2 ; Taljanovic MS và cộng sự, Expert Panel on Musculoskeletal Imaging (2019). ACR Appropriateness Criteria: Acute Trauma to the Knee, Variant 3. American College of Radiology. https://acsearchacrorgdocs/69419/Narrative/ Ghi chú:Mức B vì đây đều là cách làm được công nhận. Kéo nẹp cố định gãy xương đùi trước khi tới viện chỉ có một nghiên cứu xem lại bệnh án cũ đỡ lưng, độ tin cậy của bằng chứng rất thấp. Kết quả là trong 24 giờ truyền máu ít hơn, nằm viện ngắn hơn, còn khác biệt về tử vong và biến chứng nhỏ đến mức không nói được gì. Còn nắn lại (đưa xương về đúng chỗ) trước hay để nguyên tư thế mà cố định, thì hoàn toàn không tìm được bằng chứng. Có ba hiểu lầm hay gặp. Đứng được, đi được không có nghĩa là không gãy xương. Chỉ chườm lạnh, không chườm nóng, cũng đừng chườm nóng lạnh xen kẽ. Bong gân không phải "vận động cho giãn ra là khỏi", phải nghỉ trước. Xương chưa liền thì đừng hút thuốc, xem chương 2 mục 1 (bỏ thuốc lá). Đừng mong bổ sung thật nhiều canxi, uống nước hầm xương cho xương mau liền, xem chương 6 mục 30 (gãy xương rồi ồ ạt bổ sung canxi). Những điều cấm khi di chuyển người già bị ngã nghi gãy xương xem chương này mục 2. Bó bột hoặc nằm liệt giường rồi mà một bên chân sưng lên thì phải đề phòng huyết khối, xem chương này mục 11. Chữa xong có cần giám định thương tật, có cần làm giấy chứng nhận khuyết tật không, xem chương 24 mục 9, 10.

42. Sau khi bị xâm hại tình dục: tới chỗ an toàn trước rồi gọi 110; trước khi giám định đừng tắm, đừng giặt quần áo, đừng dọn phòng, tới bệnh viện trong vòng 72 giờ

Chi phí:Báo công an không tốn tiền. Thuốc tránh thai khẩn cấp là thuốc không kê đơn (Trung Quốc), hiệu thuốc nào cũng mua được. Thuốc dự phòng HIV một liệu trình hơn một nghìn tệ, có cần uống hay không do bác sĩ quyết định, xem chương này mục 38 (lấy thuốc dự phòng trong 72 giờ). Cái khó là lúc đó rất khó mở lời, và rất muốn đi tắm ngay. Nói đơn giản:Dấu vết để lại trên người, trên quần áo và trong phòng là chứng cứ quan trọng nhất để chỉ ra kẻ gây hại. Vì vậy trước khi giám định thương tích cố gắng đừng tắm, đừng giặt quần áo, đừng dọn phòng, gọi 110 càng sớm càng tốt. Thuốc tránh thai khẩn cấp hiệu thuốc nào cũng có, uống càng sớm càng hiệu quả. Tới bệnh viện trong vòng 72 giờ để bác sĩ xem có cần uống thuốc dự phòng HIV không. Lợi ích:Kiểm sát viên của Viện Kiểm sát Nhân dân thành phố Bắc Kinh (Trung Quốc) nói: "Dù là trẻ vị thành niên hay người lớn, gặp xâm hại đều nên gọi 110 báo công an ngay lập tức". Kịp thời báo công an, đi khám "giúp cơ quan điều tra kịp khám nghiệm hiện trường, thu dấu vết vật chứng, cố định chứng cứ". Cẩm nang phòng chống xâm hại tình dục của báo Nhân dân Nhật báo (Trung Quốc), do Sở Dân chính tỉnh Quý Châu đăng lại, viết: "Chẳng may bị xâm hại tình dục thì việc quan trọng nhất là giữ lại chứng cứ". Phải giữ "dịch cơ thể, tóc, vảy da, lịch sử liên lạc và các chứng cứ khác", "sau khi bị xâm hại, đừng tự ý tắm, giặt quần áo, dọn phòng, vứt đồ". Người quen gây ra thì giữ lại lịch sử cuộc gọi, tin nhắn. Kẻ gây hại sau đó đe doạ hoặc mua chuộc cũng phải giữ lại chứng cứ. Viện Kiểm sát Nhân dân quận Tây Thành, Bắc Kinh viết: "trước khi khám cơ thể cố gắng đừng tắm". Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) nói tránh thai khẩn cấp có thể dùng khi "phụ nữ bị xâm hại tình dục mà không có biện pháp tránh thai hiệu quả". Khuyến nghị dùng trong vòng 5 ngày, càng sớm càng hiệu quả. Thuốc tránh thai khẩn cấp chứa levonorgestrel (một loại progestin), tỷ lệ có thai ở phụ nữ đã dùng là 1,2% đến 2,1%. Viên levonorgestrel bán ở hiệu thuốc Trung Quốc là thuốc không kê đơn. Uỷ ban Y tế thành phố Vũ Hán (Trung Quốc) nói: sau quan hệ không bảo vệ, "trong vòng 72 giờ, uống thuốc càng sớm thì hiệu quả tránh thai càng tốt". Thuốc dự phòng HIV phải uống trong vòng 2 giờ nếu có thể, muộn nhất không quá 72 giờ (toàn quốc) Mức bằng chứng:B Nguồn:北京市人民检察院 (Viện Kiểm sát Nhân dân thành phố Bắc Kinh) (2024). 法眼看剧丨看《九部的检察官》 未成年人面对不法侵害该如何保护自己? (Xem phim qua lăng kính pháp luật: xem "Kiểm sát viên Ban 9", trẻ vị thành niên gặp xâm hại trái pháp luật nên tự bảo vệ thế nào?) (bản đăng lại từ kênh Tiếng nói Trung Quốc, Đài Phát thanh Truyền hình Trung ương). https://wwwbjjcgovcncbjowebmtbg1/75046.jhtml ; 贵州省民政厅 (Sở Dân chính tỉnh Quý Châu) (2024). 未成年人防性侵手册,请家长孩子查收! (Cẩm nang phòng chống xâm hại tình dục cho trẻ vị thành niên, mời phụ huynh và các em nhận lấy!) (bản đăng lại từ báo Nhân dân Nhật báo). https://mztguizhougovcnxwzxmzyw/202407/t20240723_85145012.html ; 北京市西城区人民检察院 (Viện Kiểm sát Nhân dân quận Tây Thành, Bắc Kinh) (2018). 她们为什么不再沉默…… (Vì sao họ không còn im lặng……). https://wwwbjjcgovcncxichengxjjsl/320654084.jhtml ; 世界卫生组织 (Tổ chức Y tế Thế giới) (2021). 紧急避孕(实况报道) (Tránh thai khẩn cấp (tờ thông tin)). https://wwwwhointzhnews-roomfact-sheetsdetailemergency-contraception ; 武汉市卫生健康委员会 (Uỷ ban Y tế thành phố Vũ Hán) (2020). 安全合理使用紧急避孕药 (Dùng thuốc tránh thai khẩn cấp an toàn, hợp lý). https://wjwwuhangovcnztzl_28/fyjkkpszjk/202010/t20201009_1461161.shtml ; 北京市人民政府 (Chính quyền thành phố Bắc Kinh). 事前、事后分不清?六问六答全面了解艾滋病病毒暴露前/暴露后预防 (Không phân biệt được "trước" và "sau"? Sáu hỏi sáu đáp để hiểu rõ dự phòng trướcsau phơi nhiễm HIV). https://wwwbeijinggovcnfuwubmfwjhsyfwzdzxsjazbrfakp/202311/t20231110_3299397.html Ghi chú:Mức B vì đây là kinh nghiệm phá án và khuyến nghị dùng thuốc chính thức, không có con số "làm theo thì tỷ lệ kết án cao thêm bao nhiêu". Người được lợi chủ yếu là chính bạn và người nhà. Mốc 72 giờ của thuốc tránh thai khẩn cấp là theo tờ hướng dẫn sử dụng ở Trung Quốc, WHO nói trong 5 ngày vẫn có tác dụng nhưng càng muộn càng kém, đừng chần chừ. Đã có thai rồi thì thuốc tránh thai khẩn cấp không có tác dụng. Báo công an thì nói đúng sự thật, không giấu, cũng không phóng đại. Kẻ gây hại sau đó tìm bạn để dàn xếp riêng, đưa tiền hoặc đe doạ, đều giữ lại bằng chứng, đừng xoá. Suy nghĩ kỹ rồi mới báo công an cũng được, nhưng chứng cứ sẽ mất dần theo thời gian. Dù báo hay không báo công an, đều phải tới bệnh viện trong thời hạn. Ghi âm xem chương 8 mục 41 (ghi âm). Kẻ gây hại sau đó cầm ảnh, lấy chuyện báo công an ra để uy hiếp bạn cũng là phạm tội, xem chương 8 mục 32 (dùng chuyện báo công an, tung ảnh để đòi tiền). Bạn bè gặp chuyện này thì đi cùng họ báo công an, tới bệnh viện, đừng khuyên họ đi tắm nghỉ ngơi trước. Dạy trẻ hằng ngày thế nào, trẻ kể ra thì cha mẹ đón nhận thế nào, xem chương 30 mục 19 (nhận biết vùng riêng tư trên cơ thể). Một tháng sau vẫn gặp ác mộng, hồi tưởng lại sự việc thì xem chương 29 mục 14 (trị liệu tâm lý tập trung vào sang chấn). Biện pháp tránh thai hằng ngày sau khi sinh xem chương 27 mục 20 (cho con bú không phải là tránh thai).

🇻🇳 Ở Việt Nam

  • Gọi 113 (công an), không phải 110. Bị thương thì gọi 115 (cấp cứu y tế). Nạn nhân là trẻ em: gọi thêm 111 (Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em).
  • ⚠️ Chưa kiểm chứng: ở Việt Nam thuốc tránh thai khẩn cấp levonorgestrel có thuộc danh mục thuốc không kê đơn hay không; quy trình giám định pháp y khi bị xâm hại tình dục. Thuốc dự phòng HIV xem khung Việt Nam ở chương này mục 38. Nguồn VN: Thông tư 22/2014/TT-BTTTT, Quy hoạch kho số viễn thông: 111, 112, 113, 114, 115 · Kiểm chứng ngày 03/11/2026

43. Trẻ dưới 1 tuổi bị hóc, không khóc ra tiếng: đặt nằm sấp vỗ lưng 5 cái, lật ngửa ấn ngực 5 cái, làm xen kẽ, đừng ấn bụng

Chi phí:Không tốn tiền. Xem một lượt động tác hoặc học một buổi sơ cứu cho trẻ nhỏ, mất vài phút đến nửa ngày. Cái khó là trong lúc hoảng vẫn nhớ lật trẻ nằm sấp trước. Nói đơn giản:Trẻ còn ho được, còn khóc ra tiếng thì để trẻ tự ho, bạn ở bên theo dõi. Không khóc ra tiếng, mặt tím tái thì nhờ người gọi 120. Bạn đặt trẻ nằm sấp, mặt úp xuống trên cẳng tay mình, dùng gốc bàn tay vỗ 5 cái vào giữa hai xương bả vai; chưa ra thì lật ngửa, ấn nhanh 5 cái vào giữa ngực. Hai việc này làm xen kẽ, đừng ấn bụng; trẻ không còn phản ứng thì chuyển sang hồi sinh tim phổi. Lợi ích:Hội Tim mạch Hoa Kỳ và Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ đã ra hướng dẫn hỗ trợ sống cơ bản cho trẻ em năm 2025. Hướng dẫn viết: ngạt thở (ví dụ dị vật bít đường thở) "là một trong những nguyên nhân tử vong chính ở trẻ nhũ nhi và trẻ em". Thứ trẻ nhũ nhi hay sặc phải nhất là chất lỏng. Còn ho, còn phát ra tiếng là mức nhẹ, để trẻ tự ho, đồng thời theo dõi xem có nặng lên không. Ho rất yếu hoặc không ho được, không khóc được, da tím tái là mức nặng. Mức nặng thì gọi cấp cứu trước, rồi "lặp lại 5 lần vỗ lưng, tiếp theo 5 lần ép ngực, cho tới khi dị vật ra hoặc trẻ mất phản ứng". Hướng dẫn không khuyến nghị ép bụng cho trẻ nhũ nhi, vì có thể làm tổn thương nội tạng trong bụng. Ép ngực nay được khuyến nghị dùng gốc của một bàn tay, vì ấn sâu hơn cách dùng hai ngón tay trước đây. Trẻ mất phản ứng thì bắt đầu hồi sinh tim phổi, ấn ngực trước, không bắt mạch. Trước khi thổi ngạt, dị vật nhìn thấy được thì lấy ra. Hướng dẫn ghi rõ "không dùng ngón tay móc mù". Hướng dẫn sơ cứu quốc tế năm 2025 của Liên đoàn Quốc tế các Hội Chữ thập đỏ và Trăng lưỡi liềm đỏ (IFRC) cũng làm theo trình tự này. Trước tiên vỗ mạnh tối đa 5 cái vào giữa hai xương bả vai, không được thì lật trẻ lại ấn ngực tối đa 5 cái, vẫn không được thì gọi cấp cứu ngay. Cách ấn ngực của IFRC là hai tay ôm vòng quanh ngực, ấn bằng hai ngón cái. Trung tâm Huấn luyện Cứu hộ Khẩn cấp Chữ thập đỏ tỉnh Phúc Kiến (Trung Quốc) nói trẻ dưới 1 tuổi phải làm "5 lần vỗ lưng + 5 lần ép ngực". Khi vỗ lưng, đặt trẻ nằm sấp trên cẳng tay, đầu thấp hơn thân Mức bằng chứng:B Nguồn:Joyner BL và cộng sự (2025). Part 6: Pediatric Basic Life Support: 2025 American Heart Association and American Academy of Pediatrics Guidelines for Cardiopulmonary Resuscitation and Emergency Cardiovascular Care. Circulation 152(suppl 2):S424–S447. https://doiorg/10.1161/CIR.0000000000001370, toàn văn xem https://cprheartorgenresuscitation-sciencecpr-and-ecc-guidelinespediatric-basic-life-support ; International Federation of Red Cross and Red Crescent Societies (2025). International First Aid, Resuscitation and Education Guidelines 2025, trang 238–240. https://wwwifrcorgsitesdefaultfiles/2026-03/IFRC%20International%20First%20Aid,%20Resuscitation%20and%20Education%20Guidelines%202025.pdf ; 福州市卫生健康委员会 (Uỷ ban Y tế thành phố Phúc Châu) (2026). 海姆立克急救法更新了 (Thủ thuật Heimlich đã được cập nhật). https://wwwfuzhougovcnzgfzztswjwfzwjjkkp/202601/t20260108_5268351.htm Ghi chú:Mức B vì cách làm này chủ yếu dựa trên báo cáo ca bệnh, không có con số "làm theo thì ít chết bao nhiêu người". Lợi ích xếp "lớn" là dựa vào phán đoán: đường thở bị bít hoàn toàn thì chỉ vài phút là tim trẻ ngừng đập. Người được lợi gần như đều là con nhà mình. Trẻ từ 1 tuổi trở lên và người lớn thì chuyển sang ấn bụng, xem chương này mục 26 (hóc thì vỗ lưng kết hợp ép bụng). Ấn ngực bằng cách nào, mỗi nơi viết một kiểu. Hướng dẫn Hoa Kỳ dùng gốc của một bàn tay, Chữ thập đỏ quốc tế dùng hai ngón cái, tài liệu cũ dùng hai ngón tay. Hướng dẫn Hoa Kỳ năm 2025 vì thấy hai ngón tay ấn không đủ sâu nên đã thôi khuyến nghị cách này. Những đồ nhỏ như đồng xu, đồ chơi nhỏ thì để ngoài tầm với của trẻ. Trẻ mất phản ứng rồi thì làm gì, xem chương này mục 44 (hồi sinh tim phổi cho trẻ nhũ nhi).

🇻🇳 Ở Việt Nam

44. Trẻ dưới 1 tuổi không phản ứng, không thở bình thường: bật loa ngoài gọi 120, làm hồi sinh tim phổi cho trẻ nhũ nhi: ấn 30 cái, thổi 2 hơi

Chi phí:Không tốn tiền. Hồi sinh tim phổi cho trẻ nhũ nhi phải đi học và tập một lần, mất nửa ngày đến một ngày. Cái khó là phải thổi vào miệng mũi trẻ, và không dám ấn mạnh. Nói đơn giản:Búng vào lòng bàn chân mà trẻ không phản ứng, không thở bình thường, thì bật loa ngoài gọi 120, tay không dừng. Hai tay ôm vòng quanh ngực, ấn bằng hai ngón cái; ôm không được thì dùng gốc của một bàn tay, ấn sâu khoảng 4 cm, khoảng 2 cái mỗi giây. Cứ ấn 30 cái thì ngậm kín miệng và mũi trẻ, thổi 2 hơi. Tim trẻ nhũ nhi ngừng đập phần lớn là do không thở được, làm hồi sinh tim phổi có thổi ngạt thì nhiều trẻ sống hơn. Lợi ích:Hội Tim mạch Hoa Kỳ và Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ đã ra hướng dẫn hỗ trợ sống cơ bản cho trẻ em năm 2025. Hướng dẫn viết: trẻ nhũ nhi và trẻ em ngừng tim, nguyên nhân chính vẫn là có vấn đề về hô hấp. Trẻ nhũ nhi ngừng tim ngoài bệnh viện, chỉ 6,6% sống ra viện. Người thường gặp trẻ nhũ nhi hoặc trẻ em không phản ứng, không thở bình thường, không có dấu hiệu sống thì "phải bắt đầu hồi sinh tim phổi ngay", không đi bắt mạch. Độ sâu ấn ít nhất bằng một phần ba bề dày trước sau của lồng ngực, ở trẻ nhũ nhi là "khoảng 1,5 inch (4 cm)". Tần số 100 đến 120 lần mỗi phút. Một người làm thì ấn 30 cái thổi 2 hơi. Hai người làm thì ấn 15 cái thổi 2 hơi. Trẻ nhũ nhi thì ấn bằng gốc của một bàn tay, hoặc hai tay ôm vòng quanh ngực, ấn bằng hai ngón cái. Ôm không được thì dùng gốc bàn tay. Cách ấn bằng hai ngón tay đã bị bỏ, vì ấn không đủ sâu. Hướng dẫn cũng viết, trẻ nhũ nhi và trẻ em ngừng tim ngoài bệnh viện, ấn ngực kèm thổi ngạt giúp tăng tỷ lệ sống. Một sổ đăng ký của Hoa Kỳ thống kê 3.900 trẻ dưới 18 tuổi ngừng tim ngoài bệnh viện, 59,4% là trẻ nhũ nhi. Được người có mặt tại chỗ làm hồi sinh tim phổi thì tỷ lệ sống ra viện sau hiệu chỉnh là 13,2%, không được làm là 9,5%. OR sau hiệu chỉnh 1,57 (khả năng sống cao hơn khoảng 57%), khoảng tin cậy 95% từ 1,25 đến 1,96. Ở trẻ nhũ nhi, hồi sinh tim phổi có thổi ngạt đi kèm với tỷ lệ sống cao hơn, trẻ sống được cũng hồi phục não tốt hơn. Chỉ ấn ngực mà không thổi ngạt thì kết quả gần giống trường hợp không được hồi sinh tim phổi. Liên đoàn Quốc tế các Hội Chữ thập đỏ và Trăng lưỡi liềm đỏ (IFRC) cũng ra hướng dẫn sơ cứu quốc tế năm 2025. Hướng dẫn viết: muốn xem trẻ nhũ nhi có phản ứng không thì bế trẻ lên hoặc búng vào lòng bàn chân. Chỉ có một mình bạn thì bật loa ngoài tự gọi cấp cứu. Không có điện thoại nào vừa ấn vừa gọi được thì làm hồi sinh tim phổi 1 phút trước rồi mới đi gọi. Viện Nghiên cứu Nhi khoa Thủ đô (Trung Quốc) có một bài phổ biến kiến thức, được Uỷ ban Y tế thành phố Bắc Kinh đăng lại. Bài viết: "Nếu chỉ có 1 người tại chỗ, làm hồi sinh tim phổi 2 phút trước rồi mới gọi xe cấp cứu 120". Độ sâu ấn "trẻ nhũ nhi 4 cm". Trẻ dưới 1 tuổi thì thổi "miệng áp miệng mũi" Mức bằng chứng:B Nguồn:Joyner BL và cộng sự (2025). Part 6: Pediatric Basic Life Support: 2025 American Heart Association and American Academy of Pediatrics Guidelines for Cardiopulmonary Resuscitation and Emergency Cardiovascular Care. Circulation 152(suppl 2):S424–S447. https://doiorg/10.1161/CIR.0000000000001370, toàn văn xem https://cprheartorgenresuscitation-sciencecpr-and-ecc-guidelinespediatric-basic-life-support ; Naim MY và cộng sự (2017). Association of Bystander Cardiopulmonary Resuscitation With Overall and Neurologically Favorable Survival After Pediatric Out-of-Hospital Cardiac Arrest in the United States: A Report From the Cardiac Arrest Registry to Enhance Survival Surveillance Registry. JAMA Pediatrics 171(2):133–141. https://doiorg/10.1001/jamapediatrics.2016.3643 ; International Federation of Red Cross and Red Crescent Societies (2025). International First Aid, Resuscitation and Education Guidelines 2025, trang 186–188. https://wwwifrcorgsitesdefaultfiles/2026-03/IFRC%20International%20First%20Aid,%20Resuscitation%20and%20Education%20Guidelines%202025.pdf ; 首都儿科研究所 (Viện Nghiên cứu Nhi khoa Thủ đô, Trung Quốc) (2022). 【儿研所儿医说】心肺复苏:爸妈必备的急救知识 (Bác sĩ nhi Viện Nhi nói: hồi sinh tim phổi, kiến thức sơ cứu cha mẹ phải có) (Uỷ ban Y tế thành phố Bắc Kinh đăng lại). https://wjwbeijinggovcnbmfw_20143/jkzsjksh/202210/t20221017_2837684.html ; European Resuscitation Council (2025). ERC Guidelines 2025 for the lay public (chương Paediatric Basic Life Support). https://wwwercedumediap5ymaeejgl2025_layperson_book_ipdf-v11-epdf Ghi chú:Mức B vì các con số sống sót đến từ nghiên cứu sổ đăng ký chỉ theo dõi ghi nhận. Hơn nữa con số tính cho tất cả trẻ em, phần tóm tắt không đưa riêng số của trẻ nhũ nhi. Lợi ích xếp "lớn" là tính theo số của tất cả trẻ em: sống ra viện từ 9,5% lên 13,2%, tương đối tăng khoảng bốn phần mười. Người được lợi gần như đều là con nhà mình. So với chương này mục 1 (ấn ngực thật mạnh), có ba chỗ khác. Trẻ nhũ nhi phải thổi ngạt, chỉ ấn không thổi thì hiệu quả kém với trẻ nhũ nhi. Ấn ngực bằng hai ngón cái hoặc gốc một bàn tay, sâu khoảng 4 cm, không chồng hai tay ấn. Một người lại không thể vừa ấn vừa gọi điện thì ấn trước rồi mới đi gọi. Ấn trước bao lâu thì mỗi nơi một khác: Viện Nghiên cứu Nhi khoa Thủ đô và hướng dẫn Hoa Kỳ cho quy trình một người là 2 phút, Chữ thập đỏ quốc tế là 1 phút. Bật loa ngoài điện thoại thì không còn vấn đề này. Hội đồng Hồi sức châu Âu dạy thổi 5 hơi trước rồi mới ấn, hướng dẫn Hoa Kỳ là ấn trước thổi sau, cả hai cách đều hơn không làm gì. Tài liệu cũ ở Trung Quốc dạy ấn bằng hai ngón tay, hướng dẫn Hoa Kỳ năm 2025 đã bỏ cách này. Do bị hóc mà ra thì trước khi thổi nhìn vào miệng một cái, dị vật nhìn thấy được mới lấy ra, xem chương này mục 43 (trẻ nhũ nhi bị hóc).

🇻🇳 Ở Việt Nam

45. Trẻ nuốt pin cúc áo, hoặc nuốt từ hai viên bi nam châm trở lên: đi ngay cấp cứu ở bệnh viện có nội soi dạ dày, đừng chờ nó tự ra theo phân, đừng gây nôn

Chi phí:Không tốn tiền, tiền chụp phim cấp cứu và lấy dị vật tính riêng. Hằng ngày vặn chặt nắp ngăn pin của điều khiển từ xa, cân điện tử, chìa khoá xe. Pin dự phòng và bi nam châm để ngoài tầm với của trẻ. Cái khó là phần lớn trường hợp không ai thấy trẻ nuốt, lúc đầu trẻ cũng có thể không có triệu chứng gì. Nói đơn giản:Pin cúc áo mắc ở thực quản, nhanh nhất 2 giờ là đã gây bỏng nặng, lúc đầu trẻ có thể trông vẫn bình thường. Từ hai viên bi nam châm trở lên sẽ hút nhau qua thành ruột, có thể ép thủng ruột. Nghi trẻ nuốt thì đi viện chụp phim ngay, đừng gây nôn, đừng chờ nó tự ra theo phân, cũng đừng chờ có triệu chứng mới đi. Lợi ích:Số liệu của cơ sở dữ liệu ngộ độc Hoa Kỳ từ 1985 đến 2009 cho thấy tỷ lệ bị thương nặng hoặc tử vong do nuốt pin cúc áo tăng 6,7 lần. Nguy hiểm nhất là pin lithium đường kính 20 mm. Trẻ dưới 4 tuổi, pin lithium đường kính từ 20 mm trở lên thì kết quả xấu hơn rõ rệt. Pin mắc ở thực quản, chỉ cần 2 đến 2,5 giờ là đã gây bỏng nặng để lại di chứng. 92% ca tử vong và 56% ca bị thương nặng, lúc đó không ai thấy trẻ nuốt. Ít nhất 54% ca tử vong và 27% ca bị thương nặng ban đầu bị chẩn đoán nhầm, vì triệu chứng không điển hình. Lấy pin ra rồi, tổn thương vẫn còn ăn sâu thêm. Có ca vài ngày sau mới thủng thực quản, thông thực quản với khí quản hoặc với mạch máu lớn, chảy máu ồ ạt. Trong một phân tích khác gồm 8.648 ca, pin mà trẻ dưới 6 tuổi nuốt có 61,8% được lấy thẳng từ thiết bị điện. Hướng dẫn xử lý của Trung tâm Chống độc Quốc gia Hoa Kỳ viết: nghi nuốt pin thì "không gây nôn". Pin mắc ở thực quản "nhanh nhất 2 giờ là có thể gây bỏng nặng", "đừng chờ có triệu chứng". Trẻ dưới 12 tuổi phải chụp phim tìm pin ngay. Giám sát chấn thương do sản phẩm của CDC tỉnh Quảng Đông (Trung Quốc) cho thấy, năm năm gần đây có gần một trăm ca chấn thương liên quan đến nuốt nhầm pin, phần lớn là pin cúc áo. 92,9% người bị thương là trẻ từ 0 đến 6 tuổi. Chấn thương mức trung bình hoặc nặng chiếm 39,3%, phải nằm viện chiếm 25,0%. Khuyến nghị của họ là "đi khám ngay, tuyệt đối đừng tự gây nôn hoặc cho trẻ ăn uống". Cùng bản giám sát đó viết, nuốt bi nam châm (Buckyball) vào bụng thì các viên bi ở các đoạn ruột cạnh nhau sẽ "hút nhau ép lên thành ruột, gây tắc ruột hoặc thủng ruột", nghi nuốt nhầm thì "phải đưa đi viện xử lý ngay". Một tổng quan năm 2025 gộp 130 trẻ, đều là bị rò thông giữa các đoạn ruột (rò ruột) sau khi nuốt từ 2 viên nam châm trở lên. Tuổi trung vị 3,3 tuổi, 95,5% phải mổ, 19% có biến chứng sau mổ, trong đó 1 trẻ tử vong Mức bằng chứng:B Nguồn:Litovitz T và cộng sự (2010). Emerging battery-ingestion hazard: clinical implications. Pediatrics 125(6):1168-1177. https://doiorg/10.1542/peds.2009-3037 ; Litovitz T, Whitaker N, Clark L (2010). Preventing battery ingestions: an analysis of 8648 cases. Pediatrics 125(6):1178-1183. https://doiorg/10.1542/peds.2009-3038 ; National Capital Poison Center. National Battery Ingestion Hotline Guideline: "If battery ingestion is suspected: Do not induce vomiting" "Batteries lodged in the esophagus may cause serious burns in as little as 2 hours. Do not wait for symptoms to develop". https://wwwpoisonorgbatteryguideline ; 广东省疾病预防控制中心 (CDC tỉnh Quảng Đông) (2025). 监测发现:这3种小物件易被孩子误吞,很多人家里都有,赶紧放好! (Giám sát phát hiện: 3 loại đồ nhỏ này trẻ dễ nuốt nhầm, nhà nào cũng có, mau cất kỹ!). https://cdcpgdgovcnjkjyjkztzlkzcontentpost_4686546.html ; Kelaidi N và cộng sự (2025). Entero-Enteric Fistula Following Multiple Magnet Ingestion in Children: A Systematic Review. Journal of Clinical Medicine 14(17):6235. https://doiorg/10.3390/jcm14176235 ; Nugud AA và cộng sự (2023). Pediatric Magnet Ingestion, Diagnosis, Management, and Prevention: A European Society for Paediatric Gastroenterology Hepatology and Nutrition (ESPGHAN) Position Paper. Journal of Pediatric Gastroenterology and Nutrition 76(4):523-532. https://doiorg/10.1097/MPG.0000000000003702 ; Anfang RR và cộng sự (2019). pH-neutralizing esophageal irrigations as a novel mitigation strategy for button battery injury. Laryngoscope 129(1):49-57. https://doiorg/10.1002/lary.27312 ; Schmidt YM, Muensterer O, Wendling-Keim D (2023). The use of honey in button battery ingestions: a systematic review. Frontiers in Pediatrics 11:1259780. https://doiorg/10.3389/fped.2023.1259780 Ghi chú:Mức B vì số liệu đến từ đường dây nóng chống độc và sổ đăng ký ca bệnh, không có nhóm đối chứng "làm theo thì ít chết bao nhiêu". Lợi ích xếp "lớn" là dựa vào phán đoán: pin ở thực quản 2 giờ là đã gây bỏng nặng, các ca tử vong phần lớn là không ai thấy, bị chẩn đoán nhầm rồi kéo dài. Người được lợi gần như đều là con nhà mình. Mang theo pin cùng loại, vỏ hộp hoặc thiết bị dùng pin, bác sĩ cần nó để biết là loại pin gì. Trên đường đi có cho uống mật ong không, trong và ngoài Trung Quốc nói khác nhau. Trung tâm Chống độc Quốc gia Hoa Kỳ khuyến nghị: trẻ từ 1 tuổi trở lên, nuốt chưa tới 12 giờ, nuốt được, trong nhà sẵn mật ong thì có thể cho uống. Cứ 10 phút cho uống 10 ml, tối đa 6 lần. Căn cứ của họ là thí nghiệm trên lợn sống, một tổng quan năm 2023 nói bằng chứng trên người còn rất ít. CDC Quảng Đông thì viết là đừng cho ăn uống. Trẻ dưới 1 tuổi tuyệt đối không được cho uống mật ong. Mật ong chỉ làm bỏng chậm lại, không thay được việc lấy pin ra, đừng vì đi tìm mật ong mà chậm ra khỏi nhà. Nuốt cả pin lẫn nam châm thì Trung tâm Chống độc Quốc gia Hoa Kỳ yêu cầu pin đã xuống dạ dày cũng phải lấy ra. Người già cũng nuốt nhầm: trong 8.648 ca có 15,5% là nhầm pin với viên thuốc, phần lớn là người già. Trong toàn bộ các ca, 36,3% nuốt phải pin máy trợ thính. Mắc ở cổ họng không thở được thì xử lý trước theo chương này mục 26 (hóc thì vỗ lưng kết hợp ép bụng) hoặc mục 43 (trẻ nhũ nhi bị hóc). Uống nhầm chất tẩy rửa, thuốc xem chương này mục 20 (uống nhầm chất tẩy rửa).

🇻🇳 Ở Việt Nam

46. Có người say rượu thì cho nằm nghiêng, luôn có người trông, đừng để ngủ một mình; gọi không tỉnh, thở chậm hoặc không đều, co giật, người lạnh ngắt thì gọi 120

Chi phí:Không tốn tiền. Phải có người trông vài tiếng, thường là cả đêm. Cái khó là chính mình cũng đã uống, muốn về ngủ, mọi người lại đều nghĩ "ngủ một giấc là khỏi". Nói đơn giản:Người say đến mức ngủ thiếp đi có thể bị sặc chết vì chính chất mình nôn ra, cũng có thể thở chậm dần rồi ngừng. Cho họ nằm nghiêng, luôn có người trông, đừng bỏ họ ngủ một mình trong phòng. Gọi không tỉnh, thở chậm lại hoặc không đều, co giật, da lạnh, tím tái thì gọi 120. Đừng đổ cà phê, đừng cho tắm nước lạnh, đừng móc họng gây nôn. Lợi ích:Hệ thống Y tế Quốc gia Anh (NHS) liệt kê các biểu hiện ngộ độc rượu: lú lẫn, nói lắp bắp, đứng không vững, nôn, đại tiện, tiểu tiện không tự chủ, da tái nhợt hoặc tím tái, thở chậm hoặc không đều, co giật, gọi không tỉnh. Thấy có người ngộ độc rượu, hoặc họ co giật, mất ý thức, ngừng thở, thì gọi cấp cứu. Việc phải làm là ở bên cạnh họ, "vì họ có thể bị sặc chất nôn của chính mình, hoặc ngừng thở". Người còn tỉnh thì đỡ ngồi dậy. Người đã ngất thì đặt nằm nghiêng ở tư thế hồi phục, xem họ thở có bình thường không. Còn tỉnh, nuốt được, không nôn thì có thể uống từng ngụm nước nhỏ. Đắp áo khoác hoặc chăn giữ ấm. Có năm điều không được làm. Đừng cho uống rượu tiếp. Đừng cho ăn, sẽ bị sặc. Đừng cho cà phê và đồ uống có caffeine, sẽ làm mất nước nặng hơn. Đừng cho tắm vòi sen hoặc ngâm nước lạnh, có thể bị lạnh, bị ngã, hoặc ngất trong nước. Đừng tìm cách làm họ nôn. Bài của bác sĩ cấp cứu đăng trên trang của Uỷ ban Y tế tỉnh Thiểm Tây (Trung Quốc) nói: người say rượu có phản xạ họng yếu đi, khi nôn dễ hít vào khí quản, nặng thì "ngạt thở tử vong ngay". Khoa cấp cứu thường xuyên nhận người say rượu đã tử vong, hút ra từ khí quản rất nhiều chất nôn. Tới giai đoạn hôn mê, mặt tái nhợt, môi tím, da ẩm lạnh, thân nhiệt giảm, thở nông thì phải gọi 120. Lúc này cho họ nằm nghiêng, "đừng gây nôn, đừng cho ăn", đắp chăn giữ ấm, định kỳ trở mình. Tim ngừng, ngừng thở thì làm hồi sinh tim phổi ngay. Bài phổ biến kiến thức của bệnh viện do Uỷ ban Y tế thành phố Bắc Kinh (Trung Quốc) đăng lại viết: "Tuyệt đối đừng để người say ngủ một mình, kẻo khi họ bị ngạt không ai cứu". Bài của dược sĩ do Cục Quản lý Dược tỉnh Phúc Kiến (Trung Quốc) đăng lại nói người say rượu "nhất định phải nằm nghiêng", thân nhiệt quá thấp có thể làm tim ngừng đập. CDC Hoa Kỳ thống kê, từ 2010 đến 2012, ở Hoa Kỳ mỗi năm trung bình 2.221 người từ 15 tuổi trở lên chết vì ngộ độc rượu, tương đương khoảng 6 người mỗi ngày Mức bằng chứng:B Nguồn:NHS. Alcohol poisoning: "Do stay with them because there's a risk they could choke on their own sick or stop breathing" "put them in the recovery position if they've passed out" "do not give them coffee or drinks containing caffeine" "do not put them in a cold shower or bath" "do not try to make them sick". https://wwwnhsukconditionsalcohol-poisoning/ ; 陕西省卫生健康委员会 (Uỷ ban Y tế tỉnh Thiểm Tây) (2022). 醉酒后 哪些状况不能拖 (Sau khi say rượu, những tình trạng nào không được chần chừ) (Tôn Bằng, Bành Thao, Khoa Cấp cứu Bệnh viện Hiệp Hoà trực thuộc Học viện Y Đồng Tế, Đại học Khoa học Kỹ thuật Hoa Trung). https://sxwjwshaanxigovcnywgzgbbj/202208/t20220825_2248211.html ; 北京市卫生健康委员会 (Uỷ ban Y tế thành phố Bắc Kinh) (2023). 食物中毒、酒精中毒、煤气中毒【急危重症的家庭急救方法(六)】 (Ngộ độc thực phẩm, ngộ độc rượu, ngộ độc khí than [Cách sơ cứu tại nhà cho bệnh cấp cứu nguy kịch (6)]) (nguồn: Bệnh viện Thuỳ Dương Liễu, Bắc Kinh). https://wjwbeijinggovcnbmfw_20143/jkzsjksh/202307/t20230706_3157010.html ; 福建省药品监督管理局 (Cục Quản lý Dược tỉnh Phúc Kiến) (2022). 酒精中毒的用药 (Dùng thuốc khi ngộ độc rượu) (bản đăng lại từ Trang Thực phẩm Dược phẩm Trung Quốc, tác giả Vương Thụ Bình). https://yjjscjgjfujiangovcnztzlkpzlspyjtsypaqjs/202202/t20220228_5846003.htm ; Kanny D và cộng sự (2015). Vital signs: alcohol poisoning deaths — United States, 2010–2012. MMWR 63(53):1238-1242. https://pubmedncbinlmnihgov/25577989/ ; 泰兴市人民法院 (Toà án Nhân dân thành phố Thái Hưng) (2023). 多次饮酒后溺亡,同饮者应按过错程度担责 (Uống rượu nhiều lần rồi chết đuối, người uống cùng phải chịu trách nhiệm theo mức độ lỗi) (Trang thông tin Toà án Nhân dân toàn quốc). https://rmftcourtgovcn/1150/jdal/3795.jhtml ; 最高人民法院 (Toà án Nhân dân Tối cao, Trung Quốc) (2024). 指导性案例 227 号 胡某某、王某某诉德某餐厅、蒋某某等生命权纠纷案 (Án lệ hướng dẫn số 227: vụ Hồ X, Vương X kiện nhà hàng Đức X, Tưởng X và những người khác về tranh chấp quyền sống). https://wwwcourtgovcnshenpanxiangqing/433761.html Ghi chú:Mức B vì đây là kiến thức phổ biến chính thức và kinh nghiệm cấp cứu, không có con số "làm theo thì ít chết bao nhiêu người". Lợi ích xếp "lớn" là dựa vào phán đoán: sặc chết và ngừng thở đều xảy ra lúc không ai trông, có người trông thì phát hiện kịp, gọi 120 kịp. Chuyện gây nôn thì các nơi nói không thống nhất. Một số bài phổ biến kiến thức ở Trung Quốc nói người còn đi được, nói được thì có thể kích thích họng để gây nôn. Người gọi không tỉnh thì tuyệt đối không được gây nôn, điểm này trong và ngoài Trung Quốc đều thống nhất. NHS thì không khuyến nghị gây nôn trong bất kỳ trường hợp nào. Cách làm này trước hết dùng cho người trong nhà, nhưng hay gặp hơn là bạn bè, đồng nghiệp uống cùng. Người uống cùng về luật cũng có nghĩa vụ trông nom. Toà án Thái Hưng, Giang Tô (Trung Quốc) từng xử một vụ: hai người biết rõ người cùng bàn đã say, không báo người nhà, cũng không đưa về, người đó rạng sáng rơi xuống sông chết đuối. Hai người lần lượt chịu 7% và 3% trách nhiệm, tổng cộng bồi thường khoảng 104 nghìn tệ (chính xác là 103.887 tệ). Án lệ hướng dẫn số 227 của Toà án Nhân dân Tối cao (Trung Quốc) cũng ghi rõ, người uống cùng không làm tròn nghĩa vụ nhắc nhở và chăm sóc thì phải chia phần bồi thường theo mức lỗi. Vì vậy lúc tan tiệc hãy giao người say tận tay người nhà, hoặc trông tới khi họ tỉnh. Người lạ say ngã bên đường thì gọi 120 là đủ, đừng tự tay khiêng, lý do xem chương này mục 2 (đừng vội đỡ người dậy). Say rượu dễ bị hạ thân nhiệt, giữ ấm thế nào xem chương này mục 28 (hạ thân nhiệt). Đang uống cephalosporin, metronidazole mà uống rượu, xem chương 34 mục 11 (đang dùng cephalosporin, metronidazole thì không uống rượu). Đừng để người say đi ngâm bồn, xông hơi, xem chương 22 mục 11 (uống rượu rồi đừng tắm suối nước nóng).

🇻🇳 Ở Việt Nam

  • Gọi 115 (cấp cứu y tế), không phải 120.
  • ⚠️ Chưa kiểm chứng: trách nhiệm bồi thường của người uống cùng theo pháp luật Việt Nam. Hai bản án Trung Quốc ở trên không áp dụng ở Việt Nam; chưa tìm được văn bản hoặc án lệ Việt Nam tương ứng. Nguồn VN: Thông tư 22/2014/TT-BTTTT, Quy hoạch kho số viễn thông: 111, 112, 113, 114, 115 · Kiểm chứng ngày 03/11/2026

47. Ngón tay, ngón chân bị đứt rời: ấn chặt vết thương cầm máu trước, phần bị đứt bọc gạc ẩm cho vào túi kín, đặt túi vào nước đá, tới bệnh viện có khoa phẫu thuật bàn tay

Chi phí:Không tốn tiền. Trong nhà để sẵn một gói gạc sạch và vài cái túi ni lông có khoá kéo. Cái khó là trong lúc hoảng vẫn lo cho người trước rồi mới lo ngón tay đứt, lại còn phải nhịn không vùi thẳng ngón tay đứt vào đá hay ngâm vào nước. Nói đơn giản:Trước tiên dùng tay ấn chặt vết thương cầm máu, gọi 120. Phần bị đứt bọc bằng gạc sạch đã làm ẩm, cho vào túi kín, đặt túi vào nước đá; đừng để chạm trực tiếp vào đá, cũng đừng ngâm thẳng vào nước. Không làm lạnh thì ngón tay đứt chỉ chờ được khoảng 4 đến 6 giờ. Ngón tay nối lại, hơn tám phần mười sống được. Lợi ích:Trang sơ cứu MedlinePlus của Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ viết: dùng tay ấn thẳng lên vết thương cầm máu, nâng cao chỗ bị thương. Chảy máu đe doạ tính mạng thì có thể buộc garô. Phần bị đứt phải giữ lại, mang theo cùng người bị thương. Mặt cắt bẩn thì rửa nhẹ trước. Bọc bằng vải sạch ẩm, cho vào túi ni lông kín, đặt túi vào nước đá. Không cho vào túi thì đừng thả vào nước hay vào đá, cũng đừng đặt thẳng lên đá. Không được dùng đá khô, sẽ làm ngón tay đứt bị bỏng lạnh. Không có nước lạnh thì cố đừng để nó bị nóng. Làm lạnh giúp ngón tay đứt chờ được lâu hơn, không làm lạnh thì "chỉ khoảng 4 đến 6 giờ" là còn nối được. Đừng nghĩ phần bị đứt quá nhỏ, không đáng giữ. Đừng nhét phần bị đứt hay xương trở lại. Trang về đứt đầu ngón tay của Viện Hàn lâm Phẫu thuật Chỉnh hình Hoa Kỳ viết giống vậy, còn nói tốt nhất tới bệnh viện có bác sĩ phẫu thuật bàn tay trực sẵn. Gộp 31 nghiên cứu, ngón tay nối lại sống được 86,8% (thành công 1.976 ngón, thất bại 300 ngón). Trong 1.087 người được nối lại, 82,9% đi làm lại được. Một phân tích gộp khác gồm 12 nghiên cứu, tỷ lệ sống của ngón tay nối lại là 85,3%. Còn một phân tích gộp 12 nghiên cứu, 3.645 người nữa. Ngón tay đứt bị thiếu máu từ 8 giờ trở lên trước khi mổ thì sau khi nối dễ bị hoại tử hơn. Khả năng này gấp khoảng 2,25 lần so với dưới 8 giờ: OR 2,25, khoảng tin cậy 95% từ 1,43 đến 3,54 Mức bằng chứng:B Nguồn:MedlinePlus (2024). Traumatic amputation: "Wrap the severed part in a clean, damp cloth, place it in a sealed plastic bag and place the bag in an ice water bath" "Do not put the body part directly in water or ice without using a plastic bag" "Do not put the severed part directly on ice" "Without cooling, the severed part is only good for reattachment for about 4 to 6 hours". https://medlineplusgovencyarticle/000006.htm ; American Academy of Orthopaedic Surgeons. Fingertip Injuries and Amputations: "Do not allow the amputated part to be in direct contact with ice" "Go immediately to the emergency room, preferably at a hospital that has hand specialists immediately available". https://orthoinfoaaosorgendiseases--conditionsfingertip-injuries-and-amputations ; Treger D và cộng sự (2026). Return-to-Work After Attempted Digit Replantation: A Systematic Review of 31 Studies. HAND. https://doiorg/10.1177/15589447241279445 ; Stone N và cộng sự (2021). Comparing digital replantation versus revision amputation patient reported outcomes for traumatic digital amputations of the hand: A systematic review and meta-analysis. Microsurgery. https://doiorg/10.1002/micr.30738 ; Yu F và cộng sự (2026). Risk factors associated with postoperative necrosis after digital replantation: a systematic review and meta-analysis. Frontiers in Surgery. https://doiorg/10.3389/fsurg.2026.1795247 Ghi chú:Mức B vì cách bảo quản đến từ đồng thuận của hướng dẫn và sách giáo khoa, tỷ lệ sống đến từ nghiên cứu chỉ theo dõi ghi nhận. Không tìm được thử nghiệm có đối chứng so sánh các cách bảo quản. Lợi ích xếp "vừa" là dựa vào phán đoán: thứ giữ được là ngón tay, không phải tính mạng. Nối được không, có đáng nối không là do bác sĩ xem vết thương rồi quyết định, ngón bị dập nát, bị giật đứt khó nối hơn ngón bị cắt gọn. MedlinePlus cũng nhắc, cứu mạng quan trọng hơn giữ ngón tay, cầm máu trước rồi mới lo ngón tay đứt. Máu chảy không ấn được thì cách buộc garô xem chương này mục 12 (chảy máu nhiều thì dùng tay ấn thật chặt vào vết thương trước). Thái rau trong nhà, kẹp tay vào khe cửa, dụng cụ điện đều có thể làm đứt ngón tay. Cách bảo hộ khi dùng máy mài góc xem chương 1 mục 42 (lắp kín chắn bảo vệ rồi mới dùng máy mài góc). Người được lợi chủ yếu là chính bạn và người nhà, nhất là người hay dùng dụng cụ điện, làm việc chân tay.

🇻🇳 Ở Việt Nam

48. Răng vĩnh viễn (răng mọc sau khi thay răng sữa) bị va văng nguyên chiếc: cầm thân răng tráng qua, cắm lại được thì cắm lại, không được thì ngâm sữa, đi nha sĩ ngay; răng sữa thì đừng cắm lại

Chi phí:Không tốn tiền. Sữa, nước muối sinh lý trong nhà hoặc ở cửa hàng tiện lợi đều có, tiền khám răng tính riêng. Cái khó là dám tự cắm chiếc răng rơi ra vào lại lợi, và phân biệt ngay tại chỗ răng rơi là răng sữa hay răng vĩnh viễn. Nói đơn giản:Cầm vào thân răng, đừng chạm chân răng; bẩn thì tráng nhẹ bằng sữa hoặc nước muối sinh lý, cắm lại đúng chỗ cũ được thì cắm lại, cắn vào một miếng vải sạch. Không cắm lại được thì ngâm vào sữa, đi nha sĩ ngay, đừng gói khô trong giấy ăn. Răng cắm lại ngay tại chỗ, sau này chân răng dính liền với xương khoảng hai phần mười; răng để khô trên một giờ thì hơn tám phần mười. Răng sữa thì đừng cắm lại. Lợi ích:Trang chấn thương răng của Hệ thống Y tế Quốc gia Anh (NHS) viết: cầm vào thân răng, tức phần màu trắng lộ ra ngoài lợi, đừng chạm vào chân răng. Răng bẩn thì tráng nhẹ bằng sữa, nước muối sinh lý hoặc nước bọt. Thử đặt lại vào đúng hốc cũ trên lợi. Đặt vào được thì cắn nhẹ một miếng vải sạch để giữ, đi nha sĩ càng sớm càng tốt. Không đặt lại được thì ngâm trong sữa hoặc nước bọt. Răng sữa thì đừng đặt lại, sẽ làm hỏng răng vĩnh viễn đang mọc bên dưới. Răng văng mất không tìm thấy cũng phải hẹn khám răng cấp cứu. Áp phích "Giữ lấy chiếc răng của bạn" của Hiệp hội Chấn thương Răng Quốc tế có các bước giống vậy: tìm răng, cầm thân răng, nút kín bồn rửa rồi tráng qua dưới vòi nước lạnh. Sau đó chọn một trong ba: đặt lại chỗ cũ, hoặc ngâm vào một cốc sữa hay nước muối sinh lý, hoặc ngậm giữa má và lợi. Cuối cùng đi nha sĩ ngay. Cơ sở dữ liệu chấn thương răng của Bệnh viện Đại học Copenhagen, Đan Mạch, chọn 145 răng vĩnh viễn của 116 người bị văng ra rồi được cắm lại, theo dõi từ 7 tháng đến 23 năm. Họ xem nguy cơ chân răng dính liền với xương ổ răng (dính khớp), dính liền rồi thì chân răng sẽ bị tiêu dần. Răng cắm lại ngay tại chỗ là 17,2%, ngâm trong nước bọt hoặc nước muối sinh lý rồi mới cắm lại là 55,3%, để khô trên 1 giờ là 85,7%. Bệnh viện này trước đó còn theo dõi một nhóm 400 răng, năm 2020 phân tích lại. Răng trẻ em chân răng chưa phát triển hết, để khô dưới 20 phút thì nguy cơ dính khớp là 33,9%, trên 60 phút là 60,0%. Răng chân răng đã phát triển hết thì tăng từ 59,4% lên 86,4%. Cả hai nhóm đều là ước tính tại thời điểm 900 ngày sau khi cắm lại. Nghiên cứu năm 1995 trên nhóm 400 răng này còn thấy, ngâm trong nước máy quá 20 phút thì phần lớn sẽ bị tiêu chân răng. Trong thời gian theo dõi, 30% trong 400 răng này cuối cùng phải nhổ bỏ Mức bằng chứng:B Nguồn:NHS. Knocked-out tooth (duyệt ngày 06/02/2025): "Hold the tooth by the white bit that sticks out of the gum (the crown) – do not touch the root" "If the tooth is dirty, rinse it gently in milk, saline or saliva" "Do not put a baby tooth back in as it could damage the tooth growing underneath" "If you cannot put the tooth back in, you can put it in either milk or saliva". https://wwwnhsukconditionsknocked-out-tooth/ ; International Association of Dental Traumatology. Save your tooth (áp phích). https://iadt-dentaltraumaorgguidelines-and-resourcessave-a-tooth-poster/ ; Gul A và cộng sự (2024). Risk of ankylosis of avulsed teeth immediately replanted or stored under favorable storage conditions before replantation: A long-term clinical study. Dental Traumatology. https://doiorg/10.1111/edt.12898 ; Lauridsen E và cộng sự (2020). Risk of ankylosis of 400 avulsed and replanted human teeth in relation to length of dry storage: A re-evaluation of a long-term clinical study. Dental Traumatology. https://doiorg/10.1111/edt.12520 ; Andreasen JO và cộng sự (1995). Replantation of 400 avulsed permanent incisors. 1. Diagnosis of healing complications. Endodontics & Dental Traumatology. https://doiorg/10.1111/j.1600-9657.1995.tb00461.x ; Andreasen JO và cộng sự (1995). Replantation of 400 avulsed permanent incisors. 4. Factors related to periodontal ligament healing. Endodontics & Dental Traumatology. https://doiorg/10.1111/j.1600-9657.1995.tb00464.x Ghi chú:Mức B vì số liệu đến từ nghiên cứu chỉ theo dõi ghi nhận của một bệnh viện, không có nhóm đối chứng. Lợi ích xếp "vừa" là dựa vào phán đoán: thứ giữ được là chiếc răng, không phải tính mạng, và điểm kết thúc được xem là dính khớp chân răng, không phải trực tiếp mất răng. Các nhà nghiên cứu cũng nói, răng để khô trên một giờ vẫn có một phần không bị dính khớp, nên muộn rồi cũng đừng vứt, cứ mang tới cho nha sĩ xem. Nước máy chỉ dùng để tráng qua, đừng ngâm răng trong nước mà mang đi. Người được lợi chủ yếu là con nhà mình, người lớn bị ngã, chơi bóng, đi xe va vào miệng cũng áp dụng được. NHS nói răng không giữ được thì có thể đeo răng giả tháo lắp trước, lành hẳn rồi mới tính làm cầu răng hoặc cấy ghép implant. Hỏi chi phí cấy ghép implant thế nào xem chương 24 mục 12 (trước khi cấy implant hỏi rõ giá trọn gói). zero2bettercom · Tốt hơn mỗi ngày

Nguồn: TVE-4U
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 21 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

1 Trong Tổng Số 2 tác phẩm của Zero2better

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.