Chương này chỉ tính chuyện sức lực và thời gian. Thứ được đo là bốn điều: lượng tập trung bạn dùng được mỗi ngày, phản ứng nhanh hay chậm, sai nhiều hay ít, và bị cắt ngang thì mất bao lâu mới quay lại được. Phần lớn con số là đo trực tiếp, từ thí nghiệm hoặc từ việc theo dõi một nhóm người qua thời gian (nghiên cứu đoàn hệ). Các con số này không quy ra tuổi thọ, cũng không quy ra tỷ lệ tử vong. Đa số mục trong chương này có mức bằng chứng B. Lĩnh vực này vốn như vậy, không có nghĩa là lời khuyên không đứng vững. Mục 19 nói nên kỳ vọng gì khi làm việc với công an, bác sĩ, nhân viên quầy; mục này dẫn văn bản pháp quy chứ không dẫn thí nghiệm, nên xếp mức C. Mục 15 (coi ý nghĩ bi quan là triệu chứng) và mục 22 (coi "người khác đòi tôi phải hoàn hảo" là triệu chứng) dẫn số liệu về tỷ lệ tử vong và nguy cơ tự tử. Thước đo của chúng khác các mục còn lại, không đặt cạnh nhau để so.
Các mục trong chương này chia theo chủ đề dưới đây, số trong ngoặc là số mục.
Tập trung khi làm việc: tắt thông báo không cần thiết (mục 1), gom tin nhắn xử lý theo đợt mỗi ngày (mục 5), chặn cả những lần bị cắt ngang vài giây (mục 6), mỗi lúc chỉ làm một việc (mục 7), văn phòng mở thì dùng nút tai (mục 12), đừng cứ cộng thêm giờ làm mỗi tuần (mục 13).
Ngủ và thức khuya: dậy vào giờ cố định (mục 2), mỗi đêm ngủ đủ 7 đến 8 tiếng (mục 3), sau 2 giờ chiều không đụng tới caffeine (mục 4), một tiếng trước khi ngủ không nhìn màn hình (mục 8), tới giờ là đi ngủ (mục 9), đêm khuya không ra quyết định lớn (mục 10), buồn ngủ buổi chiều thì chợp mắt 10 phút (mục 11), mất ngủ lâu ngày thì làm liệu pháp nhận thức hành vi trước (mục 26), ngáy to, ngưng thở, ban ngày buồn ngủ thì đi kiểm tra ngưng thở khi ngủ (mục 27).
Những ý nghĩ trong đầu: cứ nghĩ đi nghĩ lại thì chuyển sang việc phải dùng tay (mục 14), coi ý nghĩ bi quan là triệu chứng (mục 15), thấy mình bị bẽ mặt thì chia đôi con số mình đoán (mục 21), coi "người khác đòi tôi phải hoàn hảo" là triệu chứng (mục 22).
Nóng giận và tâm trạng sa sút: đang giận thì rời đi trước (mục 17), những việc nên làm trước khi tâm trạng sa sút (mục 18), giận thì đừng xả bằng cách đấm bao cát (mục 23), viết chuyện trong lòng ra giấy vài ngày liền (mục 24).
Quan hệ và mạng xã hội: học cách từ chối những việc không muốn nhận (mục 16), coi công an, bác sĩ là người đi làm theo quy định (mục 19), đặt giới hạn cho ứng dụng hay lướt xem bạn bè cùng trang lứa (mục 20).
Đau trong người: đau bụng kinh thì uống thuốc giảm đau như ibuprofen (mục 25).
Chi phí:Không tốn tiền. Mất vài phút chỉnh cài đặt, gần như không cần ý chí. Nói đơn giản:Điện thoại kêu một tiếng, dù bạn không xem, không chạm, điểm bài kiểm tra tập trung vẫn tụt. Mức tụt ngang với khi bạn nghe điện thoại hay nhắn tin thật. Còn một trường hợp nữa: điện thoại chỉ nằm trên bàn, bạn cố nhịn không nhìn, đầu óc vẫn còn ít chỗ trống hơn. Người càng không rời được điện thoại thì tụt càng nhiều. Lợi ích:Chỉ cần nhận một thông báo, không xem cũng không chạm, kết quả bài kiểm tra tập trung đã kém đi rõ rệt. Mức kém đi tương đương với khi nghe gọi điện thoại hay nhắn tin thật. Đây là thí nghiệm trong phòng thí nghiệm, người tham gia là sinh viên đại học. Hai thí nghiệm khác cho thấy: dù đã nhịn được không nhìn điện thoại, chỉ cần điện thoại của mình nằm bên cạnh cũng làm khả năng xử lý còn trống của đầu óc giảm đi. Người phụ thuộc điện thoại nhiều thì giảm nhiều nhất. Mức bằng chứng:B Nguồn:Stothart, Mitchum & Yehnert (2015). The attentional cost of receiving a cell phone notification. Journal of Experimental Psychology: Human Perception and Performance. https://doiorg/10.1037/xhp0000100 ; Ward, Duke, Gneezy & Bos (2017). Brain Drain: The Mere Presence of One's Own Smartphone Reduces Available Cognitive Capacity. Journal of the Association for Consumer Research. https://doiorg/10.1086/691462 Ghi chú:Đây đều là các bài làm một lần trong phòng thí nghiệm. Ngày nào cũng vậy, cộng dồn lại thì ra sao, chưa ai đo. Công việc thật sự phải trực liên tục thì có thể chỉ để thông báo của vài người liên lạc.
2. Dậy vào một giờ cố định, cuối tuần cũng vậy
Chi phí:Không tốn tiền. Cuối tuần phải bớt ngủ nướng, cần một chút ý chí. Nói đơn giản:Một phần năm số người có giờ giấc lộn xộn nhất có đồng hồ sinh học muộn hơn khoảng 2,5 tiếng so với một phần năm người đều đặn nhất. Như thể sống lâu dài trong cảnh lệch múi giờ. Sinh viên giờ giấc càng đều thì học càng tốt. Lợi ích:61 sinh viên ghi lại giờ giấc trong 30 ngày. Một phần năm người có giờ giấc thất thường nhất có đồng hồ sinh học (nhịp ngày đêm) muộn hơn khoảng 2,5 tiếng so với một phần năm người đều đặn nhất. Cụ thể là thời điểm cơ thể bắt đầu tiết melatonin: 00:08 so với 21:32. Khoảng thời gian buồn ngủ nhất cũng muộn hơn khoảng 1,8 tiếng. Giờ giấc càng đều, kết quả học tập càng tốt (hệ số tương quan r = 0,37). Mức bằng chứng:B Nguồn:Phillips et al. (2017). Irregular sleepwake patterns are associated with poorer academic performance and delayed circadian and sleepwake timing. Scientific Reports. https://doiorg/10.1038/s41598-017-03171-4 Ghi chú:Chỉ có một nghiên cứu này, ít người, cũng không có nhóm đối chứng. Các nhà nghiên cứu dùng mô hình để ước tính, thấy chênh lệch đồng hồ sinh học chủ yếu do lượng ánh sáng nhận được mỗi ngày khác nhau. Họ gợi ý có thể thử dùng ánh sáng để chỉnh, nhưng chưa làm thử nghiệm để kiểm chứng. Vì vậy, ngoài việc dậy giờ cố định, ban ngày ra ngoài nhận ánh sáng nhiều hơn là điều suy ra từ ước tính của họ. Thỉnh thoảng thức khuya thì bù thế nào, xem chương 2 mục 38 (thức khuya thì tối hôm sau ngủ bù): cách là tối đó lên giường sớm hơn, không phải hôm sau ngủ tới trưa.3. Mỗi đêm ngủ đủ 7 đến 8 tiếng, đừng coi 6 tiếng là đủ
Chi phí:Không tốn tiền. Mỗi ngày phải dành thêm 1 đến 2 tiếng cho giấc ngủ. Lên giường sớm hơn cần một chút ý chí. Nói đơn giản:Hai tuần liền mỗi đêm chỉ ngủ 6 tiếng, đầu óc sẽ tụt xuống ngang mức thức trắng hai ngày hai đêm. Cái khó là bản thân không nhận ra. Mức buồn ngủ tự chấm chỉ tăng mấy ngày đầu rồi đứng yên, người ngủ 6 tiếng và người ngủ 4 tiếng tự chấm buồn ngủ như nhau. Nên cảm giác "mình ngủ 6 tiếng là đủ" không tin được. Lợi ích:48 người lớn khoẻ mạnh từ 21 đến 38 tuổi, 14 ngày liền mỗi đêm chỉ ngủ 6 tiếng. Khả năng làm việc trí óc của họ giảm dần cộng dồn, xuống tới mức tương đương thức trắng liền 2 đêm. Trong khi đó mức buồn ngủ tự chấm chỉ tăng trong mấy ngày đầu, sau đó gần như không tăng nữa. Nhóm 6 tiếng và nhóm 4 tiếng tự đánh giá mức buồn ngủ không khác nhau. Đây là thử nghiệm chia người ngẫu nhiên thành các nhóm để so sánh (RCT). Ngoài ra, thiếu ngủ ngắn hạn (thiếu ngủ cấp, không quá 48 tiếng) có độ lớn tác động lên việc lơ đãng trong các bài tập trung đơn giản là g = -0,776, lên độ chính xác khi suy luận là g = -0,125. Phần này là gộp 70 nghiên cứu lại để tính. Mức bằng chứng:A Nguồn:Van Dongen, Maislin, Mullington & Dinges (2003). The cumulative cost of additional wakefulness. Sleep. https://doiorg/10.1093/sleep/26.2.117 ; Lim & Dinges (2010). A meta-analysis of the impact of short-term sleep deprivation on cognitive variables. Psychological Bulletin. https://doiorg/10.1037/a0018883 Ghi chú:Điểm quan trọng nhất: "tự thấy không buồn ngủ" không phải bằng chứng là đã ngủ đủ. Người lâu ngày ngủ 6 tiếng chỉ là cảm giác đã quen, khả năng làm việc thì không theo kịp. Phần gộp nhiều nghiên cứu nói về thức trắng cả đêm. Chuyện "thiếu ngủ kéo dài" chỉ có một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng ủng hộ. Ngủ bao lâu liên quan tới nguy cơ tử vong thế nào thì tính riêng, xem chương 2 mục 13 (mỗi đêm ngủ khoảng 7 tiếng): bên đó tính theo tỷ lệ tử vong, nhóm 7 tiếng có nguy cơ thấp nhất.4. Sau 2 giờ chiều không đụng tới caffeine
Chi phí:Không tốn tiền. Người quen uống cà phê buổi chiều phải nhịn, cần một chút ý chí. Nói đơn giản:Nạp 400 mg caffeine 6 tiếng trước khi ngủ, cỡ ba bốn cốc cà phê, đêm đó máy đo cho thấy ngủ ít đi hơn 1 tiếng. Vậy mà nhật ký giấc ngủ tự ghi lại không thấy khác gì. Một cốc cà phê 250 mL (107 mg) phải uống xong trước giờ ngủ hơn 8,8 tiếng mới không ảnh hưởng giấc ngủ. Người đi ngủ lúc 11 giờ đêm thì 2 giờ chiều là mốc cuối. Lợi ích:Uống viên chứa 400 mg caffeine 6 tiếng trước khi ngủ, tổng thời gian ngủ đo bằng máy ít hơn 1,1 đến 1,2 tiếng so với uống viên giả dược. Tính theo một cốc cà phê 250 mL chứa 107 mg, 400 mg khoảng bằng ba bốn cốc cà phê. Viên giả dược trông giống hệt nhưng không có caffeine. Thế nhưng nhật ký giấc ngủ người tham gia tự ghi không cho thấy khác biệt, bản thân không nhận ra. Gộp nhiều nghiên cứu lại tính (phân tích gộp): caffeine làm tổng thời gian ngủ giảm trung bình 45 phút. Tỷ lệ thời gian thật sự ngủ trong lúc nằm trên giường (hiệu quả giấc ngủ) giảm 7%. Một cốc cà phê 250 mL (107 mg) phải uống xong trước giờ ngủ hơn 8,8 tiếng mới không ảnh hưởng giấc ngủ. Mức bằng chứng:A Nguồn:Drake, Roehrs, Shambroom & Roth (2013). Caffeine effects on sleep taken 0, 3, or 6 hours before going to bed. Journal of Clinical Sleep Medicine. https://doiorg/10.5664/jcsm.3170 ; Gardiner et al. (2023). The effect of caffeine on subsequent sleep: A systematic review and meta-analysis. Sleep Medicine Reviews. https://doiorg/10.1016/jsmrv.2023.101764 Ghi chú:Nghiên cứu của Drake chỉ do một phòng thí nghiệm làm, liều 400 mg là cao, bằng uống hết giới hạn cả ngày trong một lần; giới hạn xem chương 2 mục 26 (ba đến bốn cốc cà phê). Người chuyển hoá caffeine chậm thì mốc cuối còn phải sớm hơn. Bớt caffeine đổi lại được thời gian ngủ, cộng dồn với mục 3 (mỗi đêm ngủ đủ 7 đến 8 tiếng).5. Gom email và tin nhắn lại, mỗi ngày xử lý theo đợt vào vài lần cố định
Chi phí:Không tốn tiền. Mất chút thời gian nói rõ với đồng nghiệp bao lâu bạn trả lời một lần. Nhịn không lúc nào cũng mở email cần một chút ý chí. Nói đơn giản:Cùng một nhóm người được so sánh trong hai tuần. Tuần giới hạn chỉ xem email 3 lần mỗi ngày, căng thẳng hằng ngày thấp hơn rõ, mà số email gửi nhận vẫn như nhau. Khi không giới hạn, trung bình mỗi người mở email 15,5 lần một ngày. Lợi ích:124 người lớn, trong hai tuần cùng một nhóm người được so trước và sau (tự đối chứng). Tuần giới hạn xem email 3 lần mỗi ngày, căng thẳng hằng ngày thấp hơn rõ so với tuần không giới hạn (độ lớn tác động Cohen's d = 0,37). Số email nhận và trả lời trong hai tuần không khác nhau. Lúc đầu khi không giới hạn, mọi người trung bình xem email 15,5 lần mỗi ngày. Mức bằng chứng:B Nguồn:Kushlev & Dunn (2015). Checking email less frequently reduces stress. Computers in Human Behavior. https://doiorg/10.1016/jchb.2014.11.005 Ghi chú:Chỉ có một nghiên cứu, tác động ở mức trung bình hơi nhỏ, đo mức căng thẳng chứ không đo khối lượng việc làm được. Tin nhắn tức thời chưa ai nghiên cứu trực tiếp, ở đây chỉ suy ra theo.6. Khi làm việc cần suy nghĩ liền mạch, chặn cả những lần bị cắt ngang chỉ vài giây
Chi phí:Không tốn tiền. Đóng cửa, đeo tai nghe, hoặc treo biển "Xin đừng làm phiền". Nói đơn giản:Một lần bị cắt ngang trung bình 2,8 giây đã làm khả năng làm sai ở bước tiếp theo tăng gấp đôi. Bị cắt ngang 4,4 giây thì tăng gấp ba. Theo dõi ngoài thực tế còn thấy việc đang làm bị cắt ngang phải trung bình 25 phút mới quay lại được, xen giữa còn chen vào hai việc khác. Người bị cắt ngang làm nhanh hơn, nhưng căng thẳng, bực bội và mức gắng sức đều cao hơn. Lợi ích:Một lần bị cắt ngang trung bình 2,8 giây làm tỷ lệ sai bước trong các việc phải làm lần lượt từng bước (việc tuần tự) tăng gấp đôi. Bị cắt ngang 4,4 giây thì tăng gấp ba. Đây là thí nghiệm trong phòng thí nghiệm. Một nghiên cứu khác quan sát tại chỗ 24 nhân viên văn phòng (người làm việc với thông tin). Trung bình cứ 11 phút họ chuyển sang một chủ đề công việc khác. 57% chủ đề công việc bị cắt ngang. Muốn quay lại việc bị cắt ngang trong ngày, trung bình mất 25 phút 26 giây. Xen giữa còn chen vào 2,26 việc khác. Thêm một thí nghiệm 48 người: người bị cắt ngang làm nhanh hơn, nhưng cho biết căng thẳng, bực bội, áp lực thời gian và mức gắng sức đều cao hơn. Mức bằng chứng:B Nguồn:Altmann, Trafton & Hambrick (2014). Momentary interruptions can derail the train of thought. Journal of Experimental Psychology: General. https://doiorg/10.1037/a0030986 ; Mark, Gonzalez & Harris (2005). No task left behind? Examining the nature of fragmented work. CHI 2005. https://doiorg/10.1145/1054972.1055017 ; Mark, Gudith & Klocke (2008). The cost of interrupted work: More speed and stress. CHI 2008. https://doiorg/10.1145/1357054.1357072 Ghi chú:Nghiên cứu quan sát tại chỗ chia việc bị cắt ngang thành hai loại: một loại là người khác tìm đến bạn, một loại là tự bạn mở ra. Đóng cửa chỉ chặn được loại đầu. Loại sau phải kết hợp với mục 1 (tắt thông báo không cần thiết) và mục 5 (gom tin nhắn xử lý theo đợt).7. Mỗi lúc chỉ làm một việc, đừng vừa họp vừa trả lời tin nhắn
Chi phí:Không tốn tiền. Trong lúc họp phải nhịn không trả lời tin nhắn, cần một chút ý chí. Nói đơn giản:Cứ chuyển việc là phản ứng chậm đi, cũng dễ sai hơn. Người hay dùng nhiều phương tiện cùng lúc không hề luyện được tài làm nhiều việc một lúc, ngược lại còn làm kém hơn trong bài kiểm tra chuyển việc. Lợi ích:Sau khi chuyển việc, phản ứng chậm hơn rõ, cũng dễ sai hơn. Phần này lấy từ một bài tổng quan nhiều nghiên cứu. Một nghiên cứu khác trong phòng thí nghiệm, người tham gia là sinh viên đại học. Người hay dùng nhiều phương tiện cùng lúc (người đa nhiệm phương tiện nặng) dễ bị những thứ không liên quan và ký ức không liên quan kéo đi hơn. Họ lại làm kém hơn trong bài kiểm tra chuyển việc. Mức bằng chứng:B Nguồn:Monsell (2003). Task switching. Trends in Cognitive Sciences. https://doiorg/10.1016/S1364-6613(03)00028-7 ; Ophir, Nass & Wagner (2009). Cognitive control in media multitaskers. PNAS. https://doiorg/10.1073/pnas.0903620106 Ghi chú:Chuyển qua chuyển lại tốn thêm bao nhiêu thì tuỳ việc mà khác nhau rất nhiều, ở đây không đưa một con số chung. Nghiên cứu của Ophir so sánh tại cùng một thời điểm, không phân biệt được là "làm nhiều việc một lúc khiến tập trung kém đi", hay "người kém tập trung thì thích làm nhiều việc một lúc".8. Một tiếng trước khi ngủ không nhìn màn hình phát sáng; muốn đọc thì đọc sách giấy hoặc máy đọc sách màn hình mực điện tử không bật đèn
Chi phí:Không tốn tiền. Bỏ điện thoại xuống một tiếng trước khi ngủ là phải chống lại thói quen lâu dài, cần ý chí. Nói đơn giản:Trước khi ngủ đọc trên màn hình phát sáng thì ngủ muộn hơn khoảng 10 phút so với đọc sách giấy. Melatonin bị kìm 55%. Hôm sau đồng hồ sinh học lùi lại hơn 1,5 tiếng, buổi sáng buồn ngủ hơn, lâu tỉnh hơn. Lợi ích:Trong phòng thí nghiệm, cùng một nhóm người lần lượt làm cả hai điều kiện (thử nghiệm bắt chéo). Một điều kiện là trước khi ngủ đọc sách điện tử trên iPad, độ sáng để tối đa, đọc khoảng 4 tiếng, 5 tối liền. Điều kiện kia là đọc sách giấy trong căn phòng tối mờ như vậy. Trước khi ngủ đọc sách điện tử phát sáng thì vào giấc chậm hơn đọc sách giấy khoảng 10 phút (25,7 phút so với 15,8 phút). Melatonin buổi tối bị kìm 55%. Đồng hồ sinh học (nhịp ngày đêm) hôm sau lùi hơn 1,5 tiếng, thời điểm bắt đầu tiết melatonin là 22:31 so với 21:01. Sáng hôm sau buồn ngủ hơn, phải lâu hơn mới tỉnh hẳn. Mức bằng chứng:B Nguồn:Chang, Aeschbach, Duffy & Czeisler (2015). Evening use of light-emitting eReaders negatively affects sleep, circadian timing, and next-morning alertness. PNAS. https://doiorg/10.1073/pnas.1418490112 Ghi chú:Ít người, làm trong phòng thí nghiệm có kiểm soát điều kiện. Với độ sáng và thời gian dùng điện thoại hằng ngày bình thường, ảnh hưởng có thể không lớn như vậy. Chế độ ban đêm của điện thoại có tác dụng tới đâu, nghiên cứu này không đo. Màn hình mực điện tử nó cũng không đo. Màn hình mực điện tử không bật đèn giống sách giấy, đọc được nhờ phản chiếu ánh sáng trong phòng, nên xếp chung với sách giấy; đây là suy ra từ nghiên cứu này. Màn hình mực điện tử có bật đèn thì vẫn phát sáng, chưa có số liệu.9. Tới giờ là đi ngủ, không thức khuya vì game, video ngắn hay nội dung khiêu dâm
Chi phí:Không tốn tiền. Cái khó là lâu dài phải chống lại thói quen "xem thêm một tập nữa". Không mang điện thoại vào phòng ngủ là đỡ sức nhất. Nói đơn giản:Năm 2025, người Trung Quốc ngủ đêm trung bình 6,97 tiếng, trung bình 0 giờ 10 mới vào giấc. Ở trẻ em và thiếu niên, người dùng điện thoại, máy tính bảng trước khi ngủ có khả năng ngủ không đủ cao hơn gấp đôi, khả năng buồn ngủ ban ngày gấp 2,7 lần. Thiết bị chỉ để trong phòng ngủ mà không dùng, con số cũng gần như vậy. Nên cách đỡ việc nhất là không mang điện thoại vào phòng ngủ. Lợi ích:Năm 2025, người dân Trung Quốc ngủ đêm trung bình 6,97 tiếng, giờ vào giấc trung bình là 0 giờ 10 (Hội Nghiên cứu Giấc ngủ Trung Quốc). Người dùng thiết bị cầm tay trước khi ngủ có khả năng ngủ không đủ cao khoảng 2,17 lần (OR 2,17). Chất lượng giấc ngủ kém cao khoảng 1,46 lần (OR 1,46). Buồn ngủ ban ngày cao khoảng 2,72 lần (OR 2,72). Thiết bị chỉ để trong phòng ngủ, không dùng, con số cũng gần như vậy, khoảng 1,79, 1,53 và 2,27 lần (OR 1,79/1,53/2,27). Phần này là gộp 20 cuộc khảo sát cùng một thời điểm, 125.198 trẻ em và thiếu niên lại để tính. Một khảo sát cùng thời điểm khác có 844 người lớn từ 18 đến 94 tuổi. Trong đó người vẫn dùng điện thoại sau khi tắt đèn thì vào giấc chậm hơn, tỷ lệ thời gian thật sự ngủ trong lúc nằm trên giường thấp hơn, ban ngày mệt hơn. Mức bằng chứng:B Nguồn:Carter et al. (2016). Association Between Portable Screen-Based Media Device Access or Use and Sleep Outcomes. JAMA Pediatrics. https://doiorg/10.1001/jamapediatrics.2016.2341 ; Exelmans & Van den Bulck (2016). Bedtime mobile phone use and sleep in adults. Social Science & Medicine. https://doiorg/10.1016/jsocscimed.2015.11.037 ; 中国睡眠研究会 (Hội Nghiên cứu Giấc ngủ Trung Quốc) (2026). 2026 中国睡眠健康研究白皮书 (Sách trắng nghiên cứu sức khoẻ giấc ngủ Trung Quốc 2026) (bài của báo Kiện Khang (Sức khoẻ) do Uỷ ban Y tế tỉnh Phúc Kiến đăng lại). https://wjwfujiangovcnjggkcsxxxccmtbd/202603/t20260323_7114382.htm ; Grubbs JB và cộng sự (2018). Pornography Problems Due to Moral Incongruence: An Integrative Model with a Systematic Review and Meta-Analysis. Archives of Sexual Behavior. https://doiorg/10.1007/s10508-018-1248-x (một bên trong tranh cãi ở phần Ghi chú) ; Prause N, Pfaus J (2015). Viewing Sexual Stimuli Associated with Greater Sexual Responsiveness, Not Erectile Dysfunction. Sexual Medicine. https://doiorg/10.1002/sm2.58 (bên thứ hai trong tranh cãi ở phần Ghi chú) Ghi chú:Còn tranh cãi. Cái giá của chính việc thức khuya xem mục 3 chương này (mỗi đêm ngủ đủ 7 đến 8 tiếng). Nội dung khiêu dâm ảnh hưởng thế nào tới sức lực và đầu óc của người bình thường, hiện chưa có bằng chứng đáng tin để nói rõ có phải do nó gây ra hay không. Một phân tích tổng hợp nhiều nghiên cứu cho rằng cái gọi là "vấn đề với nội dung khiêu dâm" chủ yếu đến từ việc quan niệm của một người không khớp với hành vi của chính họ, chứ không nằm ở bản thân nội dung. Một nghiên cứu khác tổng hợp số liệu của 280 nam giới. Kết quả là thời lượng xem không liên quan tới khả năng cương khi quan hệ với bạn đời. Ở đây chỉ xét chuyện nó lấn mất thời gian ngủ. Hai con số 6,97 tiếng và 0 giờ 10, trang chính thức của Hội Nghiên cứu Giấc ngủ Trung Quốc không có bài công bố (tra tháng 9/2026). Ở đây lấy theo bài của báo Kiện Khang do Uỷ ban Y tế tỉnh Phúc Kiến đăng lại.10. Đêm khuya không ra quyết định lớn, không gửi tin nhắn quan trọng
Chi phí:Không tốn tiền. Chỉ là dời việc sang sau khi ngủ dậy. Nói đơn giản:Khi ngủ đủ, người ta học rất nhanh cách né các lựa chọn rủi ro cao. Sau hai đêm liền không ngủ thì lại liên tục chọn phương án rủi ro cao, càng lớn tuổi càng rõ. Ngủ ít đi vài tiếng ảnh hưởng tới đâu thì chưa đo trực tiếp, nhưng quyết định quan trọng vẫn nên dời tới khi ngủ dậy. Lợi ích:34 người khoẻ mạnh, sau 49,5 tiếng không ngủ, làm bài đánh bạc Iowa. Đây là một thí nghiệm đo cách ra quyết định khi có rủi ro. Khi nghỉ ngơi đủ, họ học rất nhanh cách tránh các lựa chọn rủi ro cao. Sau khi thiếu ngủ, họ lại chọn các phương án rủi ro cao nhiều hơn. Người lớn tuổi bị ảnh hưởng nhiều hơn. Đây là một thí nghiệm, và chỉ có một nghiên cứu này. Mức bằng chứng:B Nguồn:Killgore, Balkin & Wesensten (2006). Impaired decision making following 49 h of sleep deprivation. Journal of Sleep Research. https://doiorg/10.1111/j.1365-2869.2006.00487.x Ghi chú:Nghiên cứu xét trường hợp cực đoan là hai đêm liền không ngủ. Người bình thường thức tới 2 giờ sáng thì sao, chưa đo trực tiếp. Nửa sau "không gửi tin nhắn" là kinh nghiệm của tác giả (gốc) (mức C), để hôm sau gửi cũng chưa muộn.11. Buổi chiều buồn ngủ thì chợp mắt 10 phút, đừng ngủ nửa tiếng
Chi phí:Không tốn tiền. Mất 10 phút, cộng thêm tìm một chỗ nằm được hoặc gục xuống bàn được. Nói đơn giản:Khi đêm trước ngủ không đủ, chợp mắt 10 phút là tỉnh táo hơn ngay, một phần tác dụng kéo dài được hai tiếng rưỡi. Ngủ 5 phút gần như vô ích. Ngủ 20 phút phải 35 phút sau mới thấy tác dụng. Ngủ 30 phút thì lúc dậy có một lúc ngơ ngác, khi đó làm việc còn kém hơn không ngủ. Lợi ích:Sau một đêm ngủ không đủ, giấc ngủ ngắn 10 phút cải thiện ngay cơn buồn ngủ, mệt mỏi, sức lực và khả năng làm việc trí óc, một phần lợi ích kéo dài tới hơn 155 phút sau. Ngủ 5 phút gần như không có lợi. Ngủ 20 phút thì lợi ích phải 35 phút sau mới xuất hiện. Ngủ 30 phút thì lúc đầu có quán tính giấc ngủ: vừa tỉnh dậy làm việc còn kém hơn, sau đó mới khá lên. Mức bằng chứng:B Nguồn:Brooks & Lack (2006). A brief afternoon nap following nocturnal sleep restriction: Which nap duration is most recuperative? Sleep. https://doiorg/10.1093/sleep/29.6.831 Ghi chú:Chỉ có một nghiên cứu trong phòng thí nghiệm, người tham gia đều là người trẻ khoẻ mạnh. Không ngủ được cũng không cần cố. Nhắm mắt nằm 10 phút có tác dụng hay không, chưa có nghiên cứu nào ủng hộ. Ngủ trưa quá một tiếng lại đi kèm với tỷ lệ tử vong và nguy cơ bệnh mạch vành cao hơn, xem chương 2 mục 37 (ngủ trưa trong vòng nửa tiếng).12. Làm việc trong văn phòng mở thì dùng nút tai, hoặc tìm phòng yên tĩnh để làm việc cần ghi nhớ
Chi phí:Nút tai vài chục nhân dân tệ. Đặt phòng họp yên tĩnh mất chút thời gian. Nói đơn giản:Tiếng ồn nền tăng từ 39 lên 51 decibel là nhớ được ít từ hơn, người mệt hơn, cũng ngại làm việc hơn. Lúc nghỉ, xem phim cảnh thiên nhiên có tiếng giúp lấy lại sức tốt hơn tiếp tục nghe tiếng ồn văn phòng. Lợi ích:Cho sinh viên làm việc trong một văn phòng mở giả lập. Khi tiếng ồn nền tăng từ 39 lên 51 decibel (dB, LAeq), họ nhớ được ít từ hơn, tự chấm thấy mệt hơn, cũng ngại làm việc hơn. Lúc nghỉ, xem phim thiên nhiên có tiếng kéo điểm sức lực tự chấm trở lại tốt hơn so với chỉ nghe tiếng suối chảy hoặc tiếng ồn văn phòng. Mức bằng chứng:B Nguồn:Jahncke, Hygge, Halin, Green & Dimberg (2011). Open-plan office noise: Cognitive performance and restoration. Journal of Environmental Psychology. https://doiorg/10.1016/jjenvp.2011.07.002 Ghi chú:Chỉ có một nghiên cứu trong phòng thí nghiệm. Trong tiếng ồn, thứ gây cản trở nhất là tiếng người nói nghe rõ được nội dung. Tai nghe tiếng ồn trắng có giúp với chuyện này, nhưng nghiên cứu này chưa đo tai nghe.13. Đừng cứ cộng thêm giờ làm mỗi tuần: quá khoảng 49 tiếng, làm thêm một tiếng thì phần việc làm thêm được ngày càng ít
Chi phí:Có thể nhận ít tiền làm thêm giờ hơn. Cũng có thể phải tốn công nói chuyện với cấp trên. Nói đơn giản:Số liệu các nhà máy quân khí Anh thời Thế chiến thứ nhất cho thấy: làm không quá 49 tiếng mỗi tuần thì làm bao lâu ra bấy nhiêu việc. Quá 49 tiếng, làm thêm một tiếng thì phần việc làm thêm được ngày càng ít. Một tuần làm 70 tiếng và làm 56 tiếng ra lượng việc gần như nhau, 14 tiếng làm thêm đó gần như không tạo thêm sản lượng. Lợi ích:Số liệu sản lượng của công nhân nhà máy quân khí Anh thời Thế chiến thứ nhất: không quá 49 tiếng mỗi tuần, sản lượng tỷ lệ thuận với giờ làm. Quá 49 tiếng, sản lượng bắt đầu tăng chậm lại. Khoảng 63 tiếng thì đạt mức cao nhất. Sản lượng khi làm 70 tiếng gần như không khác khi làm 56 tiếng, 14 tiếng làm thêm đó gần như không tạo thêm sản lượng. Mức bằng chứng:B Nguồn:Pencavel (2015). The Productivity of Working Hours. The Economic Journal. https://doiorg/10.1111/ecoj.12166 Ghi chú:Số liệu lấy từ nhà máy cách đây một trăm năm, làm việc chân tay, công nhân chủ yếu là nữ. Mốc này chuyển sang việc trí óc chưa chắc giống vậy, chính tác giả nghiên cứu cũng nói với các loại công việc khác mốc có thể cao hơn hoặc thấp hơn. Điều tin được là chiều hướng: quá một điểm nào đó, làm thêm nữa cũng gần như không ra thêm việc. Con số cụ thể 49 thì không tin được.14. Thấy mình cứ nghĩ đi nghĩ lại một chuyện bực mình, hãy chuyển sang một việc phải dùng tay
Chi phí:Không tốn tiền. Cái khó là trước hết phải nhận ra mình đang nghĩ đi nghĩ lại (gọi là nghiền ngẫm), mà nhận ra được thì cũng phải luyện. Nói đơn giản:Cứ nghĩ đi nghĩ lại một chuyện bực mình sẽ làm trầm cảm nặng thêm, đóng chặt ý nghĩ tiêu cực, khiến người ta kém giải quyết vấn đề hơn, cũng khó bắt tay làm thật hơn. Nó còn làm cạn kiên nhẫn của những người xung quanh vốn sẵn lòng nghe bạn nói. Nhận ra mình đang quẩn quanh một chỗ thì đi làm việc gì đó phải dùng tay. Lợi ích:Một bài tổng quan nhiều nghiên cứu cho biết, cứ nghĩ đi nghĩ lại một chuyện bực mình (suy nghĩ nghiền ngẫm) làm trầm cảm nặng thêm. Nó còn củng cố suy nghĩ tiêu cực, làm yếu khả năng giải quyết vấn đề. Nó cản trở hành động thực tế, còn làm cạn kiên nhẫn của những người xung quanh vốn sẵn lòng nghe bạn nói. Nó có liên quan tới lo âu, ăn uống vô độ, nghiện rượu, tự làm hại bản thân. Mức bằng chứng:B Nguồn:Nolen-Hoeksema, Wisco & Lyubomirsky (2008). Rethinking Rumination. Perspectives on Psychological Science. https://doiorg/10.1111/j.1745-6924.2008.00088.x Ghi chú:Bài tổng quan chỉ cho chiều hướng, không có con số. "Chuyển sang việc khác" là cách làm riêng của tác giả (gốc). Tài liệu chỉ đỡ được một câu: kéo sự chú ý sang chỗ khác thì tốt hơn tiếp tục quẩn quanh một chỗ. Còn chuyển sang việc gì thì chưa ai so sánh.15. Coi những ý nghĩ kiểu "mọi chuyện chắc chắn sẽ tệ hơn" là triệu chứng, đừng coi là sự thật
Chi phí:Không tốn tiền. Cái khó là coi những ý nghĩ này là triệu chứng chứ không phải sự thật. Nói đơn giản:Trong một nghiên cứu theo dõi các cặp song sinh suốt 20 năm, mức bi quan cứ cao hơn một bậc thì khả năng tử vong trong cùng thời gian cao hơn khoảng 13%, khả năng chết vì bệnh tim mạch cao hơn khoảng 20%. Ngược lại, điểm lạc quan cao không đem lại lợi ích tương ứng. Nên thứ cần xử lý là bi quan, không phải "chưa đủ năng lượng tích cực". Lợi ích:2.978 người song sinh từ 50 tuổi trở lên ở Úc, theo dõi trung bình 20 năm, trong thời gian đó có 1.068 người tử vong. Điểm thang đo bi quan cứ cao hơn 1 độ lệch chuẩn thì nguy cơ tử vong trong cùng thời gian cao hơn khoảng 13% (tỷ số nguy cơ 1,134). Khoảng tin cậy 95% của con số này là từ 1,065 đến 1,207, P = 8,85×10⁻⁵. Tử vong do tim mạch cao hơn khoảng 20% (1,196, từ 1,045 đến 1,368, P = 0,0093). Không liên quan tới tử vong do ung thư. Điểm lạc quan cũng không có liên quan rõ với tỷ lệ tử vong. Mức bằng chứng:B Nguồn:Whitfield JB, Zhu G, Landers JG, Martin NG (2020). Pessimism is associated with greater all-cause and cardiovascular mortality, but optimism is not protective. Scientific Reports, 10, 12609. https://doiorg/10.1038/s41598-020-69388-y Ghi chú:Còn tranh cãi. Đây chỉ là quan sát, không chia nhóm. Có người sẽ nói "thật ra là có bệnh trước rồi mới bi quan"; tác giả nghiên cứu phản bác rằng nếu vậy thì tử vong do ung thư cũng phải có liên quan. Nhưng vẫn có thể còn yếu tố chưa đo tới. Lạc quan không có tác dụng bảo vệ, nên không cần ép mình "suy nghĩ tích cực". Việc cần làm là đừng coi dự đoán bi quan là lời tiên đoán chính xác về tương lai.16. Bớt những mối quan hệ làm bạn hao mòn, học cách từ chối những việc không muốn nhận
Chi phí:Không tốn tiền. Trước mắt sẽ có va chạm trong giao tiếp, có thể mất đi một số mối quan hệ. Mở miệng từ chối cần khá nhiều ý chí. Nói đơn giản:Trong một khảo sát phụ nữ goá chồng từ 60 đến 89 tuổi, những lần tiếp xúc khiến người ta khó chịu liên quan tới mức hạnh phúc mạnh hơn và nhất quán hơn những lần tiếp xúc dễ chịu. Vì vậy làm phép trừ trước, rồi mới làm phép cộng. Lợi ích:Khảo sát 120 phụ nữ goá chồng từ 60 đến 89 tuổi: những lần tiếp xúc khiến người ta khó chịu có liên quan tới mức hạnh phúc về tinh thần nhất quán hơn, và mạnh hơn, so với những lần tiếp xúc dễ chịu. Theo kết quả này, thiệt hại do một người làm bạn hao mòn gây ra lớn hơn lợi ích một người ủng hộ bạn mang lại. Mức bằng chứng:C Nguồn:Rook (1984). The negative side of social interaction: Impact on psychological well-being. Journal of Personality and Social Psychology. https://doiorg/10.1037/0022-3514.46.5.1097 Ghi chú:Nhóm người được hỏi khá đặc biệt, lại là bảng hỏi làm một lần, không thấy được cái nào có trước. Thứ được đo là mức hạnh phúc, không phải sức lực. Xếp vào chương này là suy luận của tác giả (gốc). Quan hệ nào là "hao mòn" thì không có tiêu chuẩn khách quan, chỉ có thể tự mình đánh giá.17. Đang giận thì rời đi trước, coi người kia như thời tiết chứ đừng coi là kẻ thù
Chi phí:Không tốn tiền. Ngay lúc đó phải nhịn không cãi lại, quay người đi, sau đó mới quyết định có xử lý hay không. Việc này cần luyện một chút. Nói đơn giản:Nhìn chuyện vừa xảy ra theo một góc khác, hoặc đứng vào vị trí người kia mà nghĩ, đều làm cảm xúc dịu xuống, cách sau hiệu quả hơn. Chỉ cần không để lộ cảm xúc ra ngoài cũng có chút tác dụng. Nhưng cố đè nén cảm giác trong lòng, cố không nghĩ tới chuyện đó thì đều vô ích. Người đã trừng phạt kẻ xúc phạm mình lại nghĩ đi nghĩ lại chuyện đó lâu hơn, người không trả đũa thì cho qua nhanh hơn. Lợi ích:Gộp 306 phép so sánh thực nghiệm lại tính (phân tích gộp): giải thích chuyện đã xảy ra theo góc khác (đánh giá lại nhận thức) có độ lớn tác động lên cảm xúc d = 0,36. Đứng vào vị trí người kia mà nhìn: d = 0,45. Chuyển hướng chú ý: d = 0,27. Đè nén biểu hiện ra ngoài của cảm xúc (không để lộ) có tác dụng, d = 0,32. Cố đè nén cảm giác thì vô ích (d = -0,04), cố không nghĩ tới chuyện đó cũng vô ích (d = -0,12). Mấy con số này là gộp các nhóm chỉ số cảm giác trong lòng, biểu hiện ra ngoài và phản ứng cơ thể lại tính, phần tóm tắt không tách riêng. Ba thí nghiệm khác cho thấy: người trừng phạt kẻ xúc phạm mình lại nghĩ đi nghĩ lại về người đó lâu hơn; người không trừng phạt thì "cho qua" nhanh hơn. Trước đó người ta đánh giá quá cao cảm giác hả hê mà việc trả đũa mang lại. Mức bằng chứng:B Nguồn:Webb TL, Miles E, Sheeran P (2012). Dealing with feeling: A meta-analysis of the effectiveness of strategies derived from the process model of emotion regulation. Psychological Bulletin. https://doiorg/10.1037/a0027600 ; Carlsmith KM, Wilson TD, Gilbert DT (2008). The paradoxical consequences of revenge. Journal of Personality and Social Psychology. https://doiorg/10.1037/a0012165 Ghi chú:Phần tổng hợp nhiều nghiên cứu đo cường độ cảm xúc, không đo sức lực, tác động từ nhỏ tới trung bình. Phần trả đũa chỉ có một loạt thí nghiệm, nên xếp B. "Thuyền không" là ngụ ngôn trong thiên Sơn Mộc của Trang Tử: thuyền không người đâm vào thì chẳng ai giận, thuyền có người thì mới giận, dù cú va là như nhau. Đây là phép so sánh, không phải bằng chứng. Có thiệt hại thật thì đi theo con đường pháp luật ở chương 8 và chương 9, rẻ hơn nhiều so với nổi nóng ngay tại chỗ.18. Khi tâm trạng sa sút, làm trước mấy việc đáng nhất: vận động, ra nắng nhiều hơn, ngủ đúng giờ, tìm người để nói, gọi 12356
Chi phí:Không tốn tiền, hoặc tốn rất ít. Mỗi tuần vài lần đi bộ nhanh, chạy chậm hoặc tập sức mạnh. Ban ngày ra ngoài phơi nắng. Giữ giờ giấc cố định. Lúc nghĩ quẩn thì gọi một cuộc điện thoại. Nói đơn giản:Đi bộ nhanh, chạy chậm, yoga và tập sức mạnh đều giảm được trầm cảm, cường độ càng cao càng hiệu quả, chi tiết xem chương 22 mục 6 (tâm trạng tệ thì đi bộ hoặc chạy). Liệu pháp ánh sáng rất hiệu quả với trầm cảm theo mùa, với trầm cảm không theo mùa cũng có tác dụng. Khoá học tự giúp theo liệu pháp nhận thức hành vi trên mạng có tác dụng, triệu chứng nặng hơn thì có người hướng dẫn sẽ tốt hơn. Nghĩ quẩn thì gọi 12356 trước. Lợi ích:Gộp 218 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng, 14.170 người lại tính (phân tích gộp mạng lưới). Nhóm đối chứng là những người cũng đang làm hoạt động khác. So với họ, đi bộ hoặc chạy chậm có độ lớn tác động lên trầm cảm g = -0,62 (khoảng tin cậy 95% từ -0,80 đến -0,45). Yoga -0,55, tập sức mạnh -0,49. Cường độ càng cao hiệu quả càng tốt. Gộp nhiều nghiên cứu về liệu pháp ánh sáng: với trầm cảm theo mùa độ lớn tác động là 0,84 (từ 0,60 đến 1,08), với trầm cảm không theo mùa là 0,53 (từ 0,18 đến 0,89). Còn một phân tích gộp dữ liệu từng bệnh nhân của từng nghiên cứu. Phân tích này xét liệu pháp nhận thức hành vi qua internet (khoá học tự giúp trên mạng). Có người hướng dẫn hay không có, đều tốt hơn nhóm đối chứng. Khi ở mức trung bình đến nặng (PHQ-9 trên 9 điểm), loại có người hướng dẫn tốt hơn. 12356 là đường dây hỗ trợ tâm lý toàn quốc (Trung Quốc), mỗi ngày mở không dưới 18 tiếng. Mức bằng chứng:A Nguồn:Noetel M và cộng sự (2024). Effect of exercise for depression: systematic review and network meta-analysis of randomised controlled trials. BMJ. https://doiorg/10.1136/bmj-2023-075847 ; Golden RN và cộng sự (2005). The efficacy of light therapy in the treatment of mood disorders: a review and meta-analysis of the evidence. American Journal of Psychiatry. https://doiorg/10.1176/appiajp.162.4.656 ; Karyotaki E và cộng sự (2021). Internet-Based Cognitive Behavioral Therapy for Depression: A Systematic Review and Individual Patient Data Network Meta-analysis. JAMA Psychiatry. https://doiorg/10.1001/jamapsychiatry.2020.4364 ; 国家卫生健康委 (Uỷ ban Y tế Quốc gia Trung Quốc) (2024). 关于应用"12356"全国统一心理援助热线电话号码的通知 (Thông báo về việc dùng số 12356 làm số đường dây hỗ trợ tâm lý thống nhất toàn quốc) (国卫医政函〔2024〕259 号 (công văn số 259/2024)). https://wwwgovcnzhengcezhengceku/202412/content_6994470.htm Ghi chú:Đây đều là cách hỗ trợ thêm cho trầm cảm nhẹ và vừa. Trầm cảm vừa đến nặng, có ý nghĩ tự tử thì phải đi khám, trước hết gọi 12356 (xem chương 1 mục 25). Các thử nghiệm về vận động phần lớn ít người, lại không thể giấu ai đang vận động như khi thử thuốc. Nghiên cứu về ánh sáng chỉ tới năm 2003, cũng ít người. Các nghiên cứu đó dùng đèn chiếu sáng chuyên dụng, không phải phơi nắng. Đổi sang ban ngày ra ngoài phơi nắng là suy ra từ liệu pháp ánh sáng. "Ngủ đúng giờ", "tìm người để nói" là kinh nghiệm của tác giả (gốc), không có tài liệu riêng. Đừng biến "vận động đi" thành yêu cầu đặt lên người bị trầm cảm, đi bộ được mười phút là tính rồi.🇻🇳 Ở Việt Nam
- Số 12356 chỉ dùng ở Trung Quốc. Ở Việt Nam, có ý định tự tử hoặc đang nguy hiểm tới tính mạng: gọi 115 (cấp cứu y tế) hoặc tới khoa cấp cứu gần nhất. Chuyện liên quan tới trẻ em: 111 (Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em).
- ⚠️ Chưa kiểm chứng: Việt Nam có đường dây hỗ trợ tâm lý thống nhất toàn quốc do cơ quan nhà nước vận hành, tương đương 12356, hay không. Đã tìm nhưng chỉ thấy các trang tổng hợp không chính thức liệt kê đường dây của bệnh viện và tổ chức xã hội; chưa đối chiếu được với nguồn của Bộ Y tế. Nguồn VN: Thông tư 22/2014/TT-BTTTT, Quy hoạch kho số viễn thông: 111, 112, 113, 114, 115 · Kiểm chứng ngày 03/11/2026
19. Coi công an, bác sĩ, nhân viên quầy là người đi làm theo quy định, đừng coi là nhân vật: thứ đẩy được việc đi là giấy tờ và thời hạn, không phải cảm xúc
Chi phí:Không tốn tiền. Thứ thay đổi là kỳ vọng của bạn và thứ tự việc bạn làm. Lần đầu phải nhịn được cái ý muốn "giảng lý cho tới khi người ta đồng ý với mình". Nói đơn giản:Công an, bác sĩ, nhân viên quầy đều là người đi làm theo quy định của vị trí mình, bị giấy tờ, thời hạn và sự giám sát quản lý. Việc phải xong trong mấy ngày, không làm được thì phải đưa giấy tờ gì, quy định đều đã ghi. Vì vậy hãy lấy giấy biên nhận, ghi lại thời hạn, khiếu nại đúng kênh, đừng mong giảng lý tới khi người ta đồng ý với mình. Lợi ích:Đổi cách làm việc với cơ quan: từ "nhờ vả, nổi giận, kể đi kể lại nỗi oan ức" sang "lấy giấy tờ, ghi thời hạn, khiếu nại đúng kênh". Thứ tiết kiệm được là thời gian trao đổi lặp lại và thời gian nghĩ đi nghĩ lại. Đây là điều chỉnh suy nghĩ một lần, không phải ngày nào cũng tiết kiệm được thời gian. Thứ có thể đối chiếu là chính những thời hạn này, chúng đều ghi trong văn bản. Vụ việc trị an (Trung Quốc) tính từ ngày thụ lý, thời hạn giải quyết không quá 30 ngày; vụ nghiêm trọng, phức tạp được công an cấp trên một bậc phê duyệt thì có thể kéo dài thêm 30 ngày. Vụ có người tố cáo mà quyết định không lập án thì thông báo không lập án phải được giao trong vòng 3 ngày. Người tố cáo có thể xin xem xét lại trong vòng 7 ngày, cơ quan công an ra quyết định trong vòng 30 ngày. Không đồng ý thì trong vòng 7 ngày tiếp theo xin cấp trên một bậc phúc tra. Mức bằng chứng:C Nguồn:公安部 (Bộ Công an Trung Quốc) (2020). 公安机关办理刑事案件程序规定 (Quy định về trình tự giải quyết vụ án hình sự của cơ quan công an) (bản sửa đổi theo Lệnh số 159 của Bộ Công an, Điều 171, 178, 179). http://wwwgovcngongbaocontent/2020/content_5549884.htm ; 公安部 (Bộ Công an Trung Quốc) (2013/sửa đổi 2019). 公安机关办理行政案件程序规定 (Quy định về trình tự giải quyết vụ việc hành chính của cơ quan công an) (Lệnh số 125, số 149 của Bộ Công an). http://wwwgovcngongbaocontent/2013/content_2321117.htm Ghi chú:Lý do xếp C: nhận định "nhiều người coi người sau quầy là một nhân vật, không coi là người đi làm" bản thân nó không có tài liệu để dẫn. Chỉ dẫn được nửa phần quy định: thời hạn, giấy tờ và kênh khiếu nại đều ghi rõ. Mọi con số trong mục này đều lấy từ hai quy định của Bộ Công an (Trung Quốc) ở chương 8 mục 39 (quy trình sau khi báo công an). Đi theo quy trình không xử lý được chuyện "người ta thái độ kém", cũng không bảo đảm chắc chắn làm xong việc, nó chỉ thay đổi kỳ vọng của bạn và bước đầu tiên bạn làm. Giao dịch viên ngân hàng, quầy dịch vụ hành chính công cũng vậy: thao tác của họ để lại dấu vết, phải kiểm lại, sai thì bị truy trách nhiệm. Vì thế việc nên làm là giữ biên lai, đòi giấy xác nhận, khiếu nại đúng kênh, đừng đoán mò "liệu họ có gài mình không". Thứ tự ưu tiên hợp pháp đều ghi công khai, ví dụ cấp cứu xếp theo mức độ bệnh, không theo ai tới trước (chương 24 mục 7, phân loại cấp cứu). Muốn cảm ơn bác sĩ đã cứu mình, hãy viết thư cảm ơn và đánh giá mức hài lòng, xem chương 24 mục 11. Muốn "biếu chút quà để người ta để tâm hơn" thì với người làm án, thực thi pháp luật, đó là tội đưa hối lộ, lại được ghi rõ là xử nặng hơn, xem chương 8 mục 40. Gặp cách đối xử phân biệt rõ ràng, đó là thứ cần khiếu nại và giám sát, không phải luật ngầm để bắt chước.🇻🇳 Ở Việt Nam
- Báo tin tội phạm, cần công an: gọi 113. Thời hạn ở Việt Nam do luật Việt Nam quy định, không dùng các con số 30 ngày, 3 ngày, 7 ngày của Trung Quốc ở trên.
- Cách làm vẫn giống: báo bằng văn bản hoặc yêu cầu lập biên bản, xin giấy biên nhận, ghi lại ngày nộp.
- ⚠️ Chưa kiểm chứng: thời hạn giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm và quyền khiếu nại quyết định không khởi tố vụ án theo Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 (101/2015/QH13); thời hạn giải quyết vụ việc vi phạm hành chính theo Luật Xử lý vi phạm hành chính; quá hạn thì khiếu nại lên cơ quan nào (cơ quan cấp trên hay viện kiểm sát) và theo thủ tục gì. Chưa mở được văn bản gốc để đối chiếu điều khoản. Nguồn VN: Thông tư 22/2014/TT-BTTTT, Quy hoạch kho số viễn thông: 111, 112, 113, 114, 115 · Kiểm chứng ngày 03/11/2026
20. Đừng coi "người khác sống thế nào" là thứ ngày nào cũng phải đọc: đặt giới hạn hoặc tắt các ứng dụng hay lướt xem bạn bè cùng trang lứa
Chi phí:Không tốn tiền. Đặt giới hạn cho ứng dụng, hoặc khoá tài khoản, đều là việc vài phút. Cái khó là sau đó không mở lại, phải chống lại thói quen lâu dài. Nói đơn giản:Người quen so mình trên mạng với những người sống tốt hơn thường có tâm trạng tệ hơn, lòng tự trọng thấp hơn. Người ngừng dùng Facebook bốn tuần thấy hạnh phúc hơn một chút, nhưng hiểu biết về thời sự cũng giảm một khúc. Người giới hạn ba mạng xã hội, mỗi mạng 10 phút một ngày, sau ba tuần thấy bớt cô đơn và bớt trầm cảm. Lợi ích:Gộp nhiều nghiên cứu lại tính (phân tích gộp): 54 mẫu độc lập, 94 độ lớn tác động, N = 36.583, dùng mô hình hiệu ứng ngẫu nhiên ba tầng. Tương quan trung bình giữa việc so mình với người hơn mình trên mạng và tình trạng tâm lý kém thích nghi là r = 0,330 (khoảng tin cậy 95% từ 0,289 đến 0,370). Tách theo từng kết quả cụ thể: cảm xúc tiêu cực kiểu sợ bị người khác đánh giá thấp 0,438, lo âu 0,382. Trầm cảm 0,306, mức hạnh phúc thấp 0,268, lòng tự trọng thấp 0,263. Tuổi, nền văn hoá, năm thu thập số liệu đều không làm mối liên quan này mạnh hay yếu đi. Các nghiên cứu theo dõi lâu dài cũng không cho kết quả mạnh hơn các khảo sát tại một thời điểm. Một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng khác, người tham gia là 2.743 người dùng Facebook ở Mỹ. Trong đó 61% sẵn lòng ngừng dùng với mức đền bù dưới 102 đô la Mỹ. Những người này được chia ngẫu nhiên vào nhóm ngừng dùng bốn tuần và nhóm đối chứng. Ngừng dùng giúp người tham gia trung bình rảnh thêm 60 phút mỗi ngày. Chỉ số hạnh phúc chủ quan tăng 0,09 độ lệch chuẩn. Tách ra là mức hài lòng với cuộc sống 0,12, lo âu 0,10, trầm cảm 0,09, vui vẻ 0,08. Sau khi trừ đi phần tình cờ do so sánh nhiều lần, các kết quả này vẫn đứng vững. Tác giả nghiên cứu đưa ra một mốc so sánh là các can thiệp tâm lý giúp người ta tích cực hơn. Loại can thiệp này làm hạnh phúc chủ quan tăng khoảng 0,34 độ lệch chuẩn, trầm cảm giảm khoảng 0,23 độ lệch chuẩn. Vậy tác động này bằng khoảng 25% đến 40% một can thiệp tâm lý thông thường. Cái giá cùng lúc là: chỉ số hiểu biết thời sự giảm 0,19 độ lệch chuẩn, mức phân cực quan điểm chính trị giảm 0,16 độ lệch chuẩn. Sau khi thí nghiệm kết thúc, nhóm ngừng dùng vẫn dùng Facebook ít hơn nhóm đối chứng 12 phút mỗi ngày (0,31 độ lệch chuẩn, giảm 23%). Thêm một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng, người tham gia là 143 sinh viên đại học, chia ngẫu nhiên làm hai nhóm. Một nhóm giới hạn Facebook, Instagram, Snapchat mỗi nền tảng 10 phút một ngày, nhóm kia dùng như bình thường. Sau ba tuần, nhóm giới hạn thời gian bớt cô đơn và bớt trầm cảm rõ rệt. Cả hai nhóm đều đỡ lo âu và đỡ sợ bỏ lỡ hơn lúc đầu. Mức bằng chứng:A Nguồn:Lei Y, Hu S, Sun Y, Zheng L (2026). "Looking up" linked to feeling down: a meta-analysis of online upward social comparison and psychological maladjustment. Frontiers in Psychology. https://doiorg/10.3389/fpsyg.2026.1825169 ; Allcott H, Braghieri L, Eichmeyer S, Gentzkow M (2020). The Welfare Effects of Social Media. American Economic Review, 110(3), 629–676. https://doiorg/10.1257/aer.20190658 ; Allcott H, Braghieri L, Eichmeyer S, Gentzkow M (2019). The Welfare Effects of Social Media. NBER Working Paper No. 25514 (các con số cụ thể dẫn trong mục này được đối chiếu từng chữ theo bản này; tóm tắt của bản đăng tạp chí không có số liệu). https://wwwnberorgpapersw25514 ; Hunt MG, Marx R, Lipson C, Young J (2018). No More FOMO: Limiting Social Media Decreases Loneliness and Depression. Journal of Social and Clinical Psychology, 37(10), 751–768. https://doiorg/10.1521/jscp.2018.37.10.751 Ghi chú:Nửa phần "tương quan" chỉ cho thấy hai thứ đi cùng nhau, không đọc thành cái nào gây ra cái nào, chính tác giả nghiên cứu cũng nói cần thêm nghiên cứu theo dõi lâu dài. Nửa phần chia ngẫu nhiên thì nói được quan hệ nhân quả, nhưng người tham gia là người dùng Facebook trước kỳ bầu cử giữa nhiệm kỳ Mỹ năm 2018, đem sang các nền tảng ở Trung Quốc là áp gượng. Nghiên cứu của Hunt chỉ có 143 sinh viên, và chỉ có một nghiên cứu này. Độ lớn tác động đều không lớn, đừng mong tắt ứng dụng là giải quyết được vấn đề cảm xúc. Thứ cần chặn là kiểu dùng "xem người khác sống thế nào", không tính liên lạc với gia đình bạn bè, tra thông tin, tìm việc. Thật sự không cưỡng được thì bắt đầu từ tắt thông báo đẩy, tắt mục "những người bạn có thể biết" và trang gợi ý ở màn hình chính. Tổng thời gian dùng màn hình xem chương 4 mục 15, 16 (giới hạn cứng cho video ngắn, không đọc tin cuộn liên tục). Tâm trạng sa sút thì làm gì trước, xem mục 18 chương này (vận động, phơi nắng, ngủ đúng giờ). Mua sắm để tìm lại cảm giác mình là ai, xem chương 6 mục 23. Tiêu thêm tiền để "leo lên một bậc", xem chương 6 mục 24.21. Khi thấy "ai cũng thấy mình bẽ mặt rồi", hãy chia đôi con số mình đoán
Chi phí:Không tốn tiền. Chỉ là lúc căng thẳng hỏi thêm mình một câu: họ có thật sự thấy không. Nói đơn giản:Mặc áo phông in hình đáng ngượng bước vào phòng, người mặc tưởng gần một nửa số người nhận ra hình in trên áo là ai, thực tế chưa tới một phần tư. Đổi sang áo phông tử tế cũng đoán quá lên như vậy. Thảo luận nhóm xong, người ta cũng tưởng những câu mình nói sai nổi bật trong mắt người khác hơn thực tế; nói chuyện xong còn hay đánh giá thấp người kia thích mình tới đâu. Nên khi thấy "ai cũng thấy mình bẽ mặt rồi", thực tế thường chỉ một nửa hoặc ít hơn. Lợi ích:Thí nghiệm 1: cho người tham gia mặc áo phông in hình Barry Manilow, bước vào căn phòng có những người tham gia khác. Người mặc đoán trung bình 46% người xung quanh nói đúng được người trên áo là ai. Thực tế người xung quanh nói đúng 23%, con số đoán vừa đúng gấp đôi thực tế. Lấy con số đoán trừ con số thực tế cho từng buổi, trung bình đoán cao hơn 23 điểm phần trăm (khoảng tin cậy 95% từ 9 đến 38). Bỏ hai buổi chỉ có hai và ba người xung quanh thì là 27 điểm phần trăm (từ 11 đến 43). Thí nghiệm 2: đổi sang mặc áo phông do người tham gia tự chọn, tự thấy là hình ảnh tích cực. Trung bình đoán 48%, thực tế người xung quanh nói đúng 8%, gấp sáu lần. Tác giả nghiên cứu ghi ở chú thích rằng ở hai thí nghiệm người mặc đoán gần như nhau (48% và 46%), khác nhau là tỷ lệ người xung quanh nói đúng (8% và 23%). Tác giả nghi nguyên nhân chính là bảng hỏi phát cho người xung quanh ở thí nghiệm 2 tốn sức hơn, không phải mặc áo tử tế thì dễ bị đoán quá lên hơn. Thí nghiệm 3: sinh viên chia thành nhóm 3 đến 7 người, thảo luận một chủ đề cho sẵn trong 20 phút, rồi cùng viết một bản đề xuất chính sách. Vừa thảo luận xong, mỗi người tự đoán riêng những người khác trong nhóm sẽ xếp hạng mọi người thế nào, số hạng càng nhỏ càng đứng đầu. Ở mục "nói sai nhiều hay ít", hạng tự đoán trung bình 2,30, hạng người khác thực tế xếp là 2,96, chênh −0,66 (p < 0,01). Vậy người ta tưởng câu mình nói sai nổi bật trong mắt người khác hơn thực tế. Mục "câu nói có thể làm người khác phật lòng" cũng vậy (2,35 so với 2,90, p < 0,01), mục "câu nói sẽ bị người khác bắt bẻ" chênh ít hơn (2,61 so với 2,82, p < 0,05). Một loạt nghiên cứu khác có ba bối cảnh: người lạ ghép cặp nói chuyện, bạn cùng phòng sinh viên năm nhất, lớp học dành cho người lớn. Kết quả là người ta đánh giá thấp một cách có hệ thống mức người đối diện thích mình, cũng đánh giá thấp mức người đối diện thấy vui khi trò chuyện. Tác giả gọi đó là "khoảng cách thích" (liking gap). Hiện tượng này có ở các cuộc nói chuyện dài ngắn khác nhau, giữa bạn cùng phòng năm nhất còn kéo dài nhiều tháng. Mức bằng chứng:B Nguồn:Gilovich T, Medvec VH, Savitsky K (2000). The spotlight effect in social judgment: An egocentric bias in estimates of the salience of one's own actions and appearance. Journal of Personality and Social Psychology, 78(2), 211–222. https://doiorg/10.1037/0022-3514.78.2.211 ; Boothby EJ, Cooney G, Sandstrom GM, Clark MS (2018). The Liking Gap in Conversations: Do People Like Us More Than We Think? Psychological Science, 29(11), 1742–1756. https://doiorg/10.1177/0956797618783714 Ghi chú:Lý do xếp B: đều là nghiên cứu trong phòng thí nghiệm và trong trường, không nhiều người. Bối cảnh là mặc áo, trò chuyện với người lạ hoặc bạn cùng phòng, và sinh viên thảo luận nhóm, hỏi ngay khi vừa thảo luận xong. Đem sang chuyện "bị đồng nghiệp bàn tán", "họp nói sai mấy hôm sau còn ai nhớ không" thì chưa có bằng chứng trực tiếp. Những con số này chỉ cho thấy chiều hướng đoán quá lên và mức gấp mấy lần đại khái, không lấy làm hệ số để áp được. Ý kiến của người khác cũng không phải lúc nào cũng không quan trọng. Ở những dịp thật sự có người đánh giá bạn, như phỏng vấn, bảo vệ luận văn, đánh giá công việc, kết quả khám sức khoẻ, đánh giá là thật, cần chuẩn bị thì chuẩn bị. Thứ cần giảm giá chỉ là cảm giác "ai cũng đang nhìn mình" trong đời thường, phần đó thứ cần xử lý là độ lệch trong ước đoán của chính bạn.22. Coi ý nghĩ "người khác đòi tôi phải hoàn hảo" là triệu chứng, đừng coi là sự thật
Chi phí:Không tốn tiền. Cái khó là coi ý nghĩ này là thứ cần xử lý, chứ không phải số đo chính xác về đòi hỏi thật của người khác. Nói đơn giản:Người lúc nào cũng thấy "những người xung quanh đòi tôi phải hoàn hảo, không làm được là bị phủ nhận" dễ có ý nghĩ tự tử hơn. "Tôi tự đòi hỏi mình phải hoàn hảo" liên quan tới ý nghĩ tự tử yếu hơn nhiều, chỉ khoảng một phần ba kiểu trước. Trừ đi những ý nghĩ vốn đã có từ trước, cảm giác kiểu trước vẫn đi kèm với việc ý nghĩ tự tử nhiều lên về sau, chỉ là mức độ không lớn. Lợi ích:Gộp nhiều nghiên cứu lại tính (phân tích gộp): 45 nghiên cứu, N = 11.747, đối tượng là sinh viên đại học, sinh viên y, người lớn trong cộng đồng và bệnh nhân tâm thần, dùng mô hình hiệu ứng ngẫu nhiên. Dưới đây là tương quan trung bình có trọng số với ý nghĩ tự tử. Nỗi lo cầu toàn r = 0,28 (khoảng tin cậy 95% từ 0,24 đến 0,32; 42 nghiên cứu, 7.936 người). Nỗi lo cầu toàn là một nhóm gộp, gồm cầu toàn do xã hội áp đặt, để ý chuyện mắc lỗi, nghi ngờ việc mình làm, khoảng cách giữa thực tế và tiêu chuẩn… Trong đó riêng cầu toàn do xã hội áp đặt cũng là r = 0,28 (từ 0,25 đến 0,32; 30 nghiên cứu, 3.640 người). Theo đuổi sự hoàn hảo r = 0,10 (từ 0,07 đến 0,13; 31 nghiên cứu, 4.588 người), đây là nhóm gộp cầu toàn tự đặt cho mình và tiêu chuẩn cá nhân. Bị cha mẹ chỉ trích r = 0,20 (từ 0,11 đến 0,29). Xét tiếp liên quan với hành vi tự tử không thành. Nỗi lo cầu toàn r = 0,12 (từ 0,07 đến 0,17; 15 nghiên cứu, 5.275 người). Cầu toàn do xã hội áp đặt r = 0,19 (từ 0,08 đến 0,29; 8 nghiên cứu, 689 người). Xét tiếp phần theo dõi qua một thời gian. Trừ đi ý nghĩ tự tử đã có từ đầu, cầu toàn do xã hội áp đặt vẫn đi cùng chiều với ý nghĩ tự tử ở lần theo dõi sau, mức độ không lớn. Cầu toàn tự đặt cho mình và cầu toàn đòi hỏi người khác đều không thấy liên quan. Mức bằng chứng:B Nguồn:Smith MM, Sherry SB, Chen S, Saklofske DH, Mushquash C, Flett GL, Hewitt PL (2018). The perniciousness of perfectionism: A meta-analytic review of the perfectionism-suicide relationship. Journal of Personality, 86(3), 522–542. https://doiorg/10.1111/jopy.12333 Ghi chú:Lý do xếp B: phần lớn nghiên cứu được gộp là bảng hỏi làm một lần, không thấy được cái nào có trước. Tương quan ở mức trung bình (r khoảng 0,28), đại khái chỉ giải thích được vài phần trăm tới một phần mười khác biệt. Thứ được đo là ý nghĩ tự tử và hành vi tự tử không thành, không phải bản thân cái chết, nên lợi ích được ghi là nhỏ theo kiểu "chỉ có chỉ số thay thế". Chính tác giả nghiên cứu cũng nói nhóm nỗi lo cầu toàn với hành vi tự tử không thành có vẻ bị sai lệch do công bố. Sai lệch do công bố là các nghiên cứu cho kết quả không đẹp không được đăng. Bù lại các nghiên cứu bị thiếu theo ước tính thì chiều hướng kết luận vẫn không đổi. Tiêu chuẩn cao tự nó không phải vấn đề, cũng không cần vì thế mà hạ yêu cầu. Khác nhau ở chỗ tiêu chuẩn từ đâu ra, và khi không đạt có thấy "con người mình thế là hết" hay không. Nó giống dự đoán bi quan ở mục 15 (coi những ý nghĩ kiểu "mọi chuyện chắc chắn sẽ tệ hơn" là triệu chứng), là thứ có thể xử lý như một triệu chứng. Có ý nghĩ tự tử thì gọi 12356 trước, để những thứ có thể gây chết người ra xa, xem chương 1 mục 25. Người bên cạnh để lộ ý nghĩ này thì bạn làm được gì, xem chương 8 mục 15. Sàng lọc trầm cảm cho con xem chương 30 mục 8.🇻🇳 Ở Việt Nam
- 12356 là số của Trung Quốc. Ở Việt Nam, có ý định tự tử hoặc đang nguy hiểm: gọi 115 (cấp cứu y tế) hoặc tới khoa cấp cứu gần nhất.
- ⚠️ Chưa kiểm chứng: đường dây hỗ trợ tâm lý thống nhất toàn quốc ở Việt Nam tương đương 12356 (xem mục 18 chương này). Nguồn VN: Thông tư 22/2014/TT-BTTTT, Quy hoạch kho số viễn thông: 111, 112, 113, 114, 115 · Kiểm chứng ngày 03/11/2026
23. Đang giận thì đừng xả bằng cách đấm bao cát hay đi chạy một vòng, hãy cho cơ thể chậm lại trước
Chi phí:Không tốn tiền. Đang lúc nóng giận thì chuyển sang làm vài phút việc giúp tim đập chậm lại: thở chậm, ngồi xuống, tĩnh lại. Cái khó là lúc đó thứ muốn làm nhất lại chính là xả. Nói đơn giản:Đấm bao cát, đạp xe, đi chạy một vòng, mấy cách xả làm cơ thể hưng phấn hơn này nhìn chung không làm hết giận. Thở chậm, chánh niệm, thiền, mấy cách làm cơ thể tĩnh lại này kìm được cơn giận và cái ý muốn ra tay rõ rệt. Lợi ích:Gộp 154 nghiên cứu lại tính (phân tích gộp), tổng cộng 184 mẫu, 10.189 người. Các cách làm cơ thể bình tĩnh lại, như thở sâu, chánh niệm, thiền, làm giảm cơn giận và tính hung hăng. Độ lớn tác động g = -0,63, khoảng tin cậy 95% từ -0,82 đến -0,43. Kết quả này ổn định ở mọi giới tính, chủng tộc, tuổi và nền văn hoá. Các cách làm cơ thể hưng phấn hơn, như đấm bao cát, chạy chậm, đạp xe, nhìn chung vô ích. Độ lớn tác động của chúng là g = -0,02, khoảng tin cậy 95% từ -0,13 đến 0,09. Kết luận của tác giả nghiên cứu: xả giận, đi chạy một vòng, đều không phải cách hết giận có tác dụng. Mức bằng chứng:A Nguồn:Kjærvik SL, Bushman BJ (2024). A meta-analytic review of anger management activities that increase or decrease arousal: What fuels or douses rage? Clinical Psychology Review. https://doiorg/10.1016/jcpr.2024.102414 Ghi chú:Thứ được đo là cơn giận và tính hung hăng, không phải sức lực. Ghi thước đo là thời gian là cách xếp của tác giả (gốc): bớt một trận cãi nhau là bớt một lần dọn dẹp hậu quả. Cách dùng được ngay tại chỗ xem chương 22 mục 8 (thở dài theo chu kỳ), và mục 17 chương này (đang giận thì rời đi trước). Chạy bộ không phải vô dụng. Về lâu dài nó có tác dụng với tâm trạng sa sút, xem chương 22 mục 6 (tâm trạng tệ thì đi bộ hoặc chạy). Chỉ là nó không hợp để hết giận ngay tại chỗ. Đang nóng giận thì đừng lái xe, đừng gửi tin nhắn, đừng ra quyết định. Nếu có người đang đánh bạn, trước hết hãy rời đi, báo công an. Lúc đó thứ cần xử lý không phải cảm xúc của bạn, xem chương 8 mục 43 (bị bạo lực gia đình).🇻🇳 Ở Việt Nam
- Đang bị đánh, bị bạo lực gia đình: gọi 113 (công an). Trẻ em bị bạo hành: 111 (Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em). Nguồn VN: Thông tư 22/2014/TT-BTTTT, Quy hoạch kho số viễn thông: 111, 112, 113, 114, 115 · Kiểm chứng ngày 03/11/2026
24. Trong lòng đè nặng một chuyện, có thể viết suy nghĩ và cảm xúc ra mấy ngày liền, nhưng đừng mong nó chữa được bệnh
Chi phí:Không tốn tiền. Cách làm hay gặp trong các nghiên cứu là viết 3 đến 4 lần, mỗi lần 15 đến 20 phút. Viết về một chuyện làm bạn khó chịu, viết những suy nghĩ và cảm xúc sâu nhất của bạn. Nói đơn giản:Viết chuyện bực mình ra giấy trung bình có chút lợi, nhưng rất nhỏ. Các kết luận tổng hợp cũng không thống nhất, có hai bản tổng hợp không tính ra được tác dụng rõ rệt. Nó gần như không tốn tiền, có thể thử. Vấn đề cảm xúc nặng rồi thì đừng lấy nó thay cho đi khám. Lợi ích:Một phân tích tổng hợp 146 nghiên cứu chia ngẫu nhiên (phân tích gộp). Người trong các nghiên cứu viết ra hoặc nói ra những chuyện quan trọng với mình. Tác dụng trung bình là dương, cũng có ý nghĩa thống kê, nhưng rất nhỏ, độ lớn tác động r = 0,075. Một bản tổng hợp khác chỉ lấy thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng, gộp 30 thử nghiệm lại tính, cả sức khoẻ thể chất lẫn sức khoẻ tâm thần đều không có tác dụng có ý nghĩa thống kê. Gộp 16 thử nghiệm ngẫu nhiên trên bệnh nhân ung thư và người đã khỏi bệnh, cả ba mặt tâm lý, thể chất, chất lượng sống đều không có ý nghĩa thống kê. Trong đó mặt tâm lý g = 0,04, khoảng tin cậy 95% từ -0,06 đến 0,14. Mức bằng chứng:B Nguồn:Frattaroli J (2006). Experimental disclosure and its moderators: a meta-analysis. Psychological Bulletin. https://doiorg/10.1037/0033-2909.132.6.823 ; Mogk C, Otte S, Reinhold-Hurley B, Kröner-Herwig B (2006). Health effects of expressive writing on stressful or traumatic experiences - a meta-analysis. Psycho-Social Medicine. https://wwwncbinlmnihgovpmcarticlesPMC2736499/ ; Zachariae R, O'Toole MS (2015). The effect of expressive writing intervention on psychological and physical health outcomes in cancer patients--a systematic review and meta-analysis. Psycho-Oncology. https://doiorg/10.1002/pon.3802 Ghi chú:Còn tranh cãi. Bên ủng hộ là bản tổng hợp 146 nghiên cứu, tác dụng dương nhưng rất nhỏ. Bên phản đối là hai bản tổng hợp chỉ lấy thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng, đều không tính ra tác dụng có ý nghĩa thống kê. Phần Chi phí ghi viết mấy lần, mỗi lần bao lâu là theo thiết kế thí nghiệm đầu tiên, có ghi trong tóm tắt của bản tổng hợp của Mogk. Đưa cách này vào là vì nó gần như không tốn tiền, cũng không tốn mấy thời gian, một mình làm được. Lúc không muốn tìm người để nói, hoặc bên cạnh không có ai để nói, có thể dùng nó. Thứ được đo không phải sức lực, ghi thước đo là thời gian là cách xếp của tác giả (gốc). Càng viết càng thấy khó chịu thì dừng lại, chuyển sang gọi 12356, xem chương 1 mục 25 (12356).🇻🇳 Ở Việt Nam
- 12356 là số của Trung Quốc. Ở Việt Nam, có ý định tự tử hoặc đang nguy hiểm: gọi 115 (cấp cứu y tế) hoặc tới khoa cấp cứu gần nhất.
- ⚠️ Chưa kiểm chứng: đường dây hỗ trợ tâm lý thống nhất toàn quốc ở Việt Nam tương đương 12356 (xem mục 18 chương này). Nguồn VN: Thông tư 22/2014/TT-BTTTT, Quy hoạch kho số viễn thông: 111, 112, 113, 114, 115 · Kiểm chứng ngày 03/11/2026