Chương này chỉ tính chuyện thời gian. Thứ được đo là mỗi ngày, mỗi tuần, mỗi năm lấy lại được bao nhiêu giờ, hoặc tỷ lệ làm xong việc đúng hạn tăng được bao nhiêu. Ở đây không quy thời gian ra tuổi thọ, cũng không quy ra tiền. Chỗ nào dính tới tiền thì chỉ đưa cách tính, không đưa kết luận. Phần lớn các mục trong chương này dựa trên một nghiên cứu riêng lẻ, hoặc trên số liệu tổng của các cuộc điều tra sử dụng thời gian, nên mức bằng chứng chủ yếu là B và C.
Chi phí:Không tốn tiền. Mỗi việc mất 1 đến 2 phút, viết một câu "nếu… thì…". Ví dụ: "8 giờ sáng thứ Ba, ngồi vào bàn là viết phần mở đầu trước". Nói đơn giản:Đổi câu "tôi sẽ làm việc này" thành "8 giờ sáng thứ Ba, ngồi vào bàn là viết phần mở đầu trước". Gộp 94 phép kiểm định lại, người viết theo cách này đạt mục tiêu nhiều hơn rõ rệt, mức tác động từ vừa đến lớn. Chỉ đổi cách viết một câu, không tốn tiền, cũng không tốn sức. Lợi ích:Gộp 94 phép kiểm định độc lập lại, người viết trước dự định thành câu "nếu… thì…" có tỷ lệ đạt mục tiêu cao hơn. Trong tâm lý học, cách viết này gọi là ý định thực thi (implementation intention). Độ lớn tác động d = 0,65, mức vừa đến lớn. Nó có tác dụng ở ba khâu: bắt tay vào làm, trụ vững khi bị quấy rầy, và rút ra khỏi việc chắc chắn không thành. Mức bằng chứng:A Nguồn:Gollwitzer, P. M., & Sheeran, P. (2006). Implementation intentions and goal achievement: A meta-analysis of effects and processes. Advances in Experimental Social Psychology, 38, 69–119. https://doiorg/10.1016/S0065-2601(06)38002-1 Ghi chú:Cách này chỉ có tác dụng với việc bạn thật sự muốn làm. Bản thân mục tiêu bạn đã không muốn thì viết bao nhiêu câu cũng vô ích. Ngoài ra, các nghiên cứu này phần lớn làm trên sinh viên, phần lớn xét thói quen liên quan tới sức khoẻ. Đem sang chuyện công việc chưa chắc hiệu quả như vậy.
2. Trước khi bắt tay vào làm, viết ra điều kiện dừng
Chi phí:Không tốn tiền. Lúc bắt đầu bỏ ra 5 phút, viết rõ "tới ngày… tháng… mà chưa đạt chỉ tiêu… thì dừng". Khó ở chỗ tới ngày đó phải nhận thua, dừng tay trước mặt người khác thì hơi mất mặt. Nói đơn giản:Trước khi bắt đầu, viết sẵn một câu: tới ngày… tháng… mà chưa đạt chỉ tiêu… thì dừng. Gộp nhiều nghiên cứu lại, cách viết này đúng là giúp người ta rút ra khỏi việc chắc chắn không thành. Thứ tiết kiệm được là toàn bộ thời gian bạn lẽ ra còn tiếp tục đổ vào. Lợi ích:Gộp nhiều nghiên cứu về ý định thực thi lại, câu "nếu… thì…" đặt sẵn từ trước cũng giúp người ta rút ra khỏi việc chắc chắn không thành. Nguyên văn bài báo gọi là disengagement from failing courses of action. Thời gian tiết kiệm được chính là phần bạn lẽ ra còn tiếp tục bỏ vào. Mức bằng chứng:B Nguồn:Gollwitzer, P. M., & Sheeran, P. (2006). Implementation intentions and goal achievement: A meta-analysis of effects and processes. Advances in Experimental Social Psychology, 38, 69–119. https://doiorg/10.1016/S0065-2601(06)38002-1 Ghi chú:Điều kiện dừng phải đặt ngay lúc mới bắt đầu, khi đầu óc còn bình tĩnh. Để sau mới đặt thì sẽ bị phần đã bỏ vào kéo lệch. Khi xét thì chỉ nhìn phần còn phải bỏ ra và phần thu về sau này, xem mục 3 chương này. Ngoài ra, "chịu rút ra" chỉ là một kết luận nhánh trong bài tổng hợp nhiều nghiên cứu, chưa ai tính riêng nó tiết kiệm được bao nhiêu thời gian.3. Khi quyết định có làm tiếp hay không, chỉ nhìn phần còn phải bỏ ra và phần thu về sau này, không nhìn đã bỏ vào bao nhiêu
Chi phí:Không tốn tiền. Khó ở chỗ phải chấp nhận một điều: thời gian bỏ vào trước đây đã mất, không lấy lại được. Nói đơn giản:Tiền và thời gian đã bỏ vào khiến người ta muốn làm tiếp hơn. Gộp 98 bộ số liệu lại, xu hướng này có thật và ổn định. Vì vậy, khi xét có nên làm tiếp không, chỉ tính sau này còn phải bỏ ra bao nhiêu, còn thu về được bao nhiêu. Phần đã tiêu rồi thì đừng tính vào. Lợi ích:Tiền, công sức và thời gian đã bỏ vào khiến người ta muốn làm tiếp hơn. Trong tâm lý học, đây gọi là hiệu ứng chi phí chìm. Gộp 98 bộ số liệu lại, phân tích xác nhận xu hướng này có thật và ổn định. Tránh được nó thì bạn sẽ không vì "không muốn phí" mà tiếp tục đổ thời gian vào. Mức bằng chứng:B Nguồn:Arkes, H. R., & Blumer, C. (1985). The psychology of sunk cost. Organizational Behavior and Human Decision Processes, 35, 124–140. https://doiorg/10.1016/0749-5978(85)90049-4 ; Roth, S., Robbert, T., & Straus, L. (2015). On the sunk-cost effect in economic decision-making: A meta-analytic review. Business Research, 8(1), 99–138. https://doiorg/10.1007/s40685-014-0014-8 Ghi chú:Thí nghiệm ở nhà hát của Arkes và Blumer làm thế này. Nhà hát của Đại học Ohio bán vé cả mùa, chia ngẫu nhiên người mua vào ba mức giá: giá gốc 15 đô la Mỹ, giảm 2 đô la, giảm 7 đô la. Nửa đầu mùa diễn, nhóm trả giá gốc xem trung bình 4,11 buổi, hai nhóm kia là 3,32 và 3,29 buổi. Sang nửa sau mùa diễn, ba nhóm không còn khác nhau rõ rệt. Roth và cộng sự thấy tác động này nhạt dần theo thời gian, và người lớn tuổi bị ảnh hưởng ít hơn.4. Ước thời gian làm một việc theo thời gian thực tế của những việc cùng loại trước đây, đừng suy ra từ kế hoạch
Chi phí:Không tốn tiền. Trước khi ước, bỏ vài phút xem lại lần trước làm việc cùng loại thực tế mất bao lâu. Nói đơn giản:Sinh viên ước mình viết xong luận văn trong 33,9 ngày, thực tế mất 55,5 ngày, chỉ 29,7% làm xong đúng thời gian mình ước. Một nhóm khác được yêu cầu nhớ lại lần trước làm việc cùng loại mất bao lâu rồi mới ước. Tỷ lệ xong đúng hạn tăng từ 29,3% lên 60,0%. Lợi ích:Sinh viên dự tính làm xong luận văn trong 33,9 ngày, thực tế mất 55,5 ngày. Chỉ 29,7% xong đúng thời gian mình ước. Các nhà nghiên cứu yêu cầu một nhóm khác gắn kinh nghiệm cũ với việc đang làm trước, rồi mới ước. Tỷ lệ xong đúng hạn của nhóm này tăng từ 29,3% (nhóm đối chứng) lên 60,0%. Thói lạc quan ước thời gian ít hơn thực tế không còn xuất hiện ở nhóm này. Mức bằng chứng:B Nguồn:Buehler, R., Griffin, D., & Ross, M. (1994). Exploring the "planning fallacy": Why people underestimate their task completion times. Journal of Personality and Social Psychology, 67(3), 366–381. https://doiorg/10.1037/0022-3514.67.3.366 ; Flyvbjerg, B. (2006). From Nobel Prize to project management: Getting risks right. Project Management Journal, 37(3), 5–15. https://doiorg/10.1177/875697280603700302 ; Halkjelsvik, T., & Jørgensen, M. (2012). From origami to software development: A review of studies on judgment-based predictions of performance time. Psychological Bulletin, 138(2), 238–271. https://doiorg/10.1037/a0025996 Ghi chú:Nghiên cứu của Buehler chỉ làm trên sinh viên đại học Canada, là một nghiên cứu riêng lẻ, số người cũng ít: 37 người, và mỗi nhóm khoảng 40 người. Ước theo số liệu cũ của các dự án cùng loại gọi là dự báo theo nhóm tham chiếu (reference class forecasting); trong kỹ thuật, cách làm cụ thể xem Flyvbjerg. Halkjelsvik tổng hợp nhiều nghiên cứu và chỉ ra rằng ước thiếu hay gặp hơn ước thừa, nhưng lệch bao nhiêu thì thay đổi rất nhiều theo loại việc và cách nghiên cứu.5. Gửi chương trình họp trước, không có chương trình thì không họp; đứng họp được thì đứng
Chi phí:Không tốn tiền. Người tổ chức bỏ 5 đến 10 phút trước buổi họp để viết chương trình. Đứng họp thì cần người dự họp phối hợp. Nói đơn giản:Buổi họp có gửi chương trình trước thì người dự dễ thấy buổi họp có ích hơn. Trong thí nghiệm, họp ngồi dài hơn họp đứng 34%, còn quyết định hai kiểu họp đưa ra thì tốt xấu như nhau. Lợi ích:Hai cuộc khảo sát lần lượt có 958 người và 292 người. Kết quả: buổi họp có gửi chương trình trước thì người dự dễ thấy buổi họp hiệu quả hơn, mối liên hệ này có ý nghĩa thống kê. Một thí nghiệm khác có 55 nhóm họp ngồi, 56 nhóm họp đứng. Họp ngồi kéo dài hơn 34%. Chất lượng quyết định của hai kiểu họp không khác nhau. Mức bằng chứng:B Nguồn:Leach, D. J., Rogelberg, S. G., Warr, P. B., & Burnfield, J. L. (2009). Perceived meeting effectiveness: The role of design characteristics. Journal of Business and Psychology, 24(1), 65–76. https://doiorg/10.1007/s10869-009-9092-6 ; Bluedorn, A. C., Turban, D. B., & Love, M. S. (1999). The effects of stand-up and sit-down meeting formats on meeting outcomes. Journal of Applied Psychology, 84(2). https://doiorg/10.1037/0021-9010.84.2.277 Ghi chú:Thí nghiệm họp đứng làm với nhóm 5 người, giải một bài tập trong phòng thí nghiệm. Họp dài và họp đông người không thể áp nguyên kết luận này. Leach đo cảm nhận của người dự họp về hiệu quả, không đo thực tế làm được bao nhiêu việc.6. Cắt bớt số cuộc họp; việc gì giải quyết được bằng văn bản, không cần trả lời cùng lúc, thì đừng họp
Chi phí:Không tốn tiền. Cần đồng nghiệp và cấp trên phối hợp. Khó ở chỗ viết rõ ràng một đoạn văn tốn sức hơn mở miệng nói một câu. Nói đơn giản:Trong ngày họp càng nhiều, người càng mệt, và càng thấy việc trong tay mình nhiều. Bỏ một cuộc họp thì thời gian tiết kiệm được đúng bằng độ dài cuộc họp đó, không hụt một phút. Lợi ích:Hai cuộc khảo sát làm trên nhân viên làm việc từ 35 giờ mỗi tuần trở lên, lần lượt có 676 người và 304 người. Họp chiếm bao nhiêu thời gian thì ảnh hưởng tới thái độ làm việc và mức hạnh phúc không cố định, mà tuỳ hai điều: họp có tốt không, và công việc đó phụ thuộc vào người khác nhiều tới đâu. Một nghiên cứu khác cho người tham gia ghi nhật ký một tuần liền. Kết quả: trong ngày họp càng nhiều lần, càng mệt và càng thấy khối lượng công việc nặng. Thời gian tiết kiệm được bằng đúng thời lượng các cuộc họp bạn bỏ đi. Mức bằng chứng:B Nguồn:Rogelberg, S. G., Leach, D. J., Warr, P. B., & Burnfield, J. L. (2006). "Not another meeting!" Are meeting time demands related to employee well-being? Journal of Applied Psychology, 91(1). https://doiorg/10.1037/0021-9010.91.1.83 ; Luong, A., & Rogelberg, S. G. (2005). Meetings and more meetings: The relationship between meeting load and the daily well-being of employees. Group Dynamics: Theory, Research, and Practice, 9(1). https://doiorg/10.1037/1089-2699.9.1.58 Ghi chú:Còn tranh cãi: Rogelberg 2006 thấy họp nhiều hay ít và mức hạnh phúc không có quan hệ một chiều. Với công việc phụ thuộc nhiều vào người khác, họp nhiều lại không hẳn là chuyện xấu. Ngoài ra, chưa có nghiên cứu nào so trực tiếp "chuyển sang trao đổi bằng văn bản, không cần trả lời cùng lúc" với họp; mục này là suy luận của tác giả (gốc).7. Chia việc lớn thành việc con rồi mới ước thời gian, rồi mới bắt tay làm
Chi phí:Không tốn tiền. Riêng việc chia nhỏ mất 5 đến 15 phút. Nói đơn giản:Khi ước thời gian, người ta không tự chia việc ra rồi tính từng phần. Liệt kê các việc con ra trước rồi mới ước thì đỡ ước thiếu đi một khúc. Chia ra rồi, bước nhỏ nào cũng làm ngay được, nên cũng đỡ trì hoãn. Lợi ích:Khi ước thời gian, người ta không tự chia một việc nhiều đầu mối thành mấy phần. Ví dụ viết phần tổng quan tài liệu, viết phần bàn luận, sắp xếp tài liệu tham khảo, vốn là mấy việc khác nhau. Liệt kê các việc con ra trước rồi mới ước thì bớt mắc lỗi ước thời gian quá ngắn; lỗi này gọi là ngộ nhận kế hoạch (planning fallacy). Chia ra rồi, mỗi bước nhỏ trở thành một động tác bắt đầu được ngay, trì hoãn cũng giảm theo. Trong nghiên cứu, những yếu tố báo trước việc trì hoãn rõ nhất gồm cảm giác chán ghét việc đó, và việc bị đẩy lùi về sau. Mức bằng chứng:B Nguồn:Kruger, J., & Evans, M. (2004). If you don't want to be late, enumerate: Unpacking reduces the planning fallacy. Journal of Experimental Social Psychology, 40(5), 586–598. https://doiorg/10.1016/jjesp.2003.11.001 ; Steel, P. (2007). The nature of procrastination: A meta-analytic and theoretical review of quintessential self-regulatory failure. Psychological Bulletin, 133(1). https://doiorg/10.1037/0033-2909.133.1.65 Ghi chú:Chia tới mức nào là vừa: lấy chuẩn "mỗi việc con làm xong trong một lần ngồi xuống làm". Chia quá vụn thì bản thân việc chia cũng tốn thời gian. Ngoài ra, nghiên cứu của Kruger và Evans chỉ mới kiểm được hướng tác động qua phần tóm tắt, con số phần trăm cụ thể chưa đối chiếu được với bài gốc.8. Việc nào không có hạn chót từ bên ngoài thì tự đặt cho nó một ngày
Chi phí:Không tốn tiền. Khó ở chỗ đặt rồi phải giữ lời; tới ngày đó mà coi như không có thì cũng như chưa đặt. Nói đơn giản:Khi có hạn chót do người khác đặt, 80,6% sinh viên làm xong trước hạn. Làm xong trong thời gian mình tự dự tính thì chỉ 38,7%. Lúc nào làm xong gần như bám theo hạn chót, ít liên quan tới con số mình ước. Vì vậy, việc gì không có hạn chót thì tự đặt cho nó một ngày, và giữ lời. Lợi ích:Sinh viên có hạn chót từ bên ngoài: 80,6% làm xong trước hạn. Còn làm xong trong thời gian mình tự dự tính thì chỉ 38,7%. Lúc nào làm xong gần như bám theo hạn chót, hệ số tương quan r = 0,82; con số càng gần 1 thì bám càng sát. Với con số tự dự tính thì chỉ liên quan rất yếu. Mức bằng chứng:B Nguồn:Buehler, R., Griffin, D., & Ross, M. (1994). Exploring the "planning fallacy": Why people underestimate their task completion times. Journal of Personality and Social Psychology, 67(3), 366–381. https://doiorg/10.1037/0022-3514.67.3.366 Ghi chú:Nói ngày mình tự đặt cho người khác biết, nó sẽ gần với loại hạn do người khác đặt hơn. Nghiên cứu chỉ kiểm chứng hạn chót do người khác đặt là có tác dụng. Loại tự đặt cho mình, như chia khung giờ cố định (time boxing) hay phương pháp Pomodoro, chưa ai đo trực tiếp; ở đây là suy ra theo.9. Coi trì hoãn là đang né cảm giác khó chịu, đừng coi là chưa đủ cố gắng
Chi phí:Không tốn tiền. Chỉ đổi hướng nhìn: trước tiên hỏi việc này khó chịu ở chỗ nào, rồi mới tìm cách. Nói đơn giản:Việc đó khiến người ta khó chịu tới đâu, có thấy mình làm được không, có dễ bị thứ trước mắt kéo đi không, tự chủ mạnh hay yếu: mấy điều này liên quan tới trì hoãn mạnh nhất. Tính cách như hay lo âu bất ổn, thích tìm cảm giác mạnh chỉ liên quan rất yếu. Vì vậy, có thể sửa việc cho bớt khó chịu, thu nhỏ bước đầu tiên, đừng chỉ dựa vào tự mắng mình một trận rồi cố làm. Lợi ích:Một phân tích gộp tổng hợp 691 hệ số tương quan thấy những yếu tố liên quan mạnh và ổn định với trì hoãn gồm: mức chán ghét việc đó, còn bao lâu nữa mới tới hạn, niềm tin vào năng lực bản thân (thấy mình làm được), tính bốc đồng, cùng tính tận tâm và các thành phần của nó là tự chủ, dễ phân tâm, ngăn nắp, động lực thành tích. Còn tính bất ổn cảm xúc, tính ngang bướng, thích tìm cảm giác mạnh chỉ liên quan rất yếu với trì hoãn. Tác giả bài báo giải thích bộ kết quả này bằng thuyết động lực theo thời gian (temporal motivation theory): sức hấp dẫn hiện tại của một việc giảm nhanh khi phần thưởng càng xa. Mức bằng chứng:A Nguồn:Steel P (2007). The nature of procrastination: a meta-analytic and theoretical review of quintessential self-regulatory failure. Psychological Bulletin, 133(1), 65–94. https://doiorg/10.1037/0033-2909.133.1.65 Ghi chú:Mức lợi ích ghi "vừa" vì các nghiên cứu này chỉ chỉ ra hướng, chưa đo tiết kiệm được bao nhiêu giờ. Việc cụ thể nằm ở mục 1 chương này (viết thành "mấy giờ, ở đâu, gặp tình huống gì thì làm gì"), mục 7 (chia việc lớn thành việc con), mục 8 (tự đặt ngày cho việc không có hạn chót bên ngoài). Đây là tổng hợp các nghiên cứu tương quan, không cho thấy cái nào gây ra cái nào.10. Đặt thứ cần dùng ngay trong tầm tay, dời thứ không muốn đụng ra xa, đừng trông vào việc cố nhịn tại chỗ
Chi phí:Không tốn tiền, mỗi lần vài phút. Để điện thoại sang phòng khác, bày sách và máy tính sẵn trên bàn. Nói đơn giản:Đồ để xa hơn một chút thì người ta lấy ít đi một chút. Cùng một món ăn vặt, để xa ra thì lượng ăn giảm rõ, mức tác động vừa. Bày ít lựa chọn hơn thì người lấy cũng giảm rõ. Cách này không bắt bạn cố nhịn tại chỗ, vài phút là sắp xếp xong. Lợi ích:Một tổng quan Cochrane gồm 24 thử nghiệm ngẫu nhiên. Để thức ăn xa hơn thì lượng ăn giảm, chênh lệch trung bình chuẩn hoá −0,60 (khoảng tin cậy 95% từ −0,84 đến −0,36; 12 nghiên cứu, 1.098 người, bằng chứng độ tin cậy thấp), mức tác động vừa. Giảm số lựa chọn thì việc chọn món đó giảm rõ hơn, chênh lệch trung bình chuẩn hoá −1,13 (khoảng tin cậy 95% từ −1,90 đến −0,37; 3 nghiên cứu, 154 người, bằng chứng độ tin cậy thấp). Phân tích hồi quy cho thấy: để càng xa, lựa chọn càng ít, tác động càng mạnh. Mức bằng chứng:B Nguồn:Hollands GJ, Carter P, Anwer S, et al. (2019). Altering the availability or proximity of food, alcohol, and tobacco products to change their selection and consumption. Cochrane Database of Systematic Reviews, 9, CD012573. https://doiorg/10.1002/14651858.CD012573.pub3 Ghi chú:Lý do xếp B: 24 nghiên cứu trong tổng quan này đều về thức ăn, không có nghiên cứu nào về rượu hay thuốc lá; 14 nghiên cứu làm trong phòng thí nghiệm, tất cả đều ở các nước thu nhập cao. Vì vậy, "dời ra xa thì ít đụng tới" áp sang điện thoại và trò chơi là suy ra theo, chưa có thử nghiệm trực tiếp. Riêng việc để điện thoại ngoài tầm mắt thì đã có người đo trực tiếp, xem chương 3 mục 1 (tắt thông báo không cần thiết, khi làm việc để điện thoại ngoài tầm mắt).11. Muốn ép mình làm được thì đặt tiền cược, nhưng trước hết hỏi mình có chịu cược không
Chi phí:Kiểu đặt cọc phải bỏ ra trước một khoản tiền của chính mình, không làm được thì bị mất. Trong thử nghiệm, tiền cọc là 150 đô la Mỹ. Nói đơn giản:Muốn ép mình làm được, có thể chọn làm được thì nhận thưởng, hoặc đặt cọc trước, làm được mới trả lại cọc và cộng thêm thưởng. Trong số người chịu tham gia cả hai kiểu, nhóm đặt cọc làm được nhiều hơn 13 điểm phần trăm. Nhưng chỉ 13,7% người chịu đặt cọc, còn nhận thưởng thì 90% chịu. Nên đặt cọc chỉ có ích với người chịu cược. Lợi ích:Một thử nghiệm ngẫu nhiên ở Mỹ với 2.538 người, chia ngẫu nhiên nhân viên và người thân, bạn bè của họ vào bốn kiểu khuyến khích bằng tiền hoặc chăm sóc thông thường. Kiểu thưởng (làm được thì nhận khoảng 800 đô la Mỹ) có tỷ lệ chấp nhận 90,0%; kiểu đặt cọc (nộp trước 150 đô la, cộng thêm 650 đô la tiền thưởng) là 13,7%. Tỷ lệ bỏ thuốc lá duy trì được sau sáu tháng: bốn kiểu khuyến khích nằm trong khoảng 9,4% đến 16,0%, chăm sóc thông thường là 6,0%. Kiểu thưởng 15,7%, kiểu đặt cọc 10,2%. Nhưng nếu chỉ tính 13,7% người "chịu tham gia cả hai kiểu", tỷ lệ bỏ thuốc sau sáu tháng của kiểu đặt cọc cao hơn kiểu thưởng 13,2 điểm phần trăm (khoảng tin cậy 95% từ 3,1 đến 22,8). Mức bằng chứng:A Nguồn:Halpern SD, French B, Small DS, et al. (2015). Randomized trial of four financial-incentive programs for smoking cessation. New England Journal of Medicine, 372(22), 2108–2117. https://doiorg/10.1056/NEJMoa1414293 Ghi chú:Thử nghiệm này đo việc bỏ thuốc lá; áp sang viết luận văn, tập thể dục là suy ra theo, nên mức lợi ích ghi "vừa". Khi chọn cách, trước hết xem mình có thật sự dùng nó không, đừng xem cách nào hiệu quả hơn trước. Cách mà phần đông không chịu nhận thì hiệu quả mạnh mấy cũng vô ích với họ. Vì vậy, chọn cách bạn chịu nhận trước; cược nhỏ cũng hơn không cược. Bỏ thuốc lá thế nào xem chương 2 mục 3 (thuốc hỗ trợ cai thuốc lá).12. Thói quen mới tính bằng tháng, đừng tính theo kiểu "21 ngày"
Chi phí:Không tốn tiền. Cần lặp lại cùng một việc trong cùng một hoàn cảnh mỗi ngày, liên tục vài tháng. Nói đơn giản:"21 ngày hình thành một thói quen" không có cơ sở. Một nghiên cứu theo dõi 12 tuần tính ra: để một việc thành phản xạ không cần nghĩ, người nhanh mất 18 ngày, người chậm mất 254 ngày. Hai, ba tuần mà vẫn chưa thấy nhẹ nhàng là bình thường. Bỏ sót một ngày ở giữa cũng không làm tiến độ về số 0. Lợi ích:96 tình nguyện viên mỗi người chọn một việc về ăn, uống hoặc vận động, làm mỗi ngày trong một hoàn cảnh cố định (ví dụ "sau bữa sáng"), liên tục 12 tuần, mỗi ngày tự chấm mức độ tự động. Số liệu của 82 người đủ để phân tích, mô hình khớp được với 62 người. Số ngày cần để đạt 95% mức tự động cao nhất của từng người nằm trong khoảng 18 đến 254 ngày. Nghiên cứu cũng thấy bỏ lỡ một lần thực hiện không ảnh hưởng đáng kể tới quá trình hình thành thói quen. Mức bằng chứng:B Nguồn:Lally P, van Jaarsveld CHM, Potts HWW, Wardle J (2010). How are habits formed: Modelling habit formation in the real world. European Journal of Social Psychology, 40(6), 998–1009. https://doiorg/10.1002/ejsp.674 Ghi chú:Chỉ có một nghiên cứu này, 96 người, toàn là việc đơn giản (ví dụ ăn một phần trái cây sau bữa ăn). Việc phức tạp như mỗi tuần chạy ba lần, mỗi ngày viết lách thì cần bao lâu, chưa ai đo. Vì vậy, sau hai tuần mà vẫn thấy rất vất vả thì không thể coi là bằng chứng thất bại. Muốn việc lặp lại thật sự diễn ra, hãy buộc nó vào một hoàn cảnh cố định, xem mục 1 chương này (viết thành "mấy giờ, ở đâu, gặp tình huống gì thì làm gì").13. Trì hoãn đã ảnh hưởng tới cuộc sống thì dùng tài liệu tự giúp có thử nghiệm ngẫu nhiên chứng minh, không nhất thiết phải tìm nhà trị liệu
Chi phí:Một cuốn sách tự giúp giá vài chục nhân dân tệ, có loại miễn phí. Cần bỏ ra khoảng mười tuần, mỗi tuần đọc một bài, làm một lần bài tập. Nói đơn giản:Trì hoãn nặng tới mức khổ sở thì vẫn cải thiện được. Tập theo tài liệu tự giúp dựa trên liệu pháp nhận thức hành vi trong mười tuần, dù có người hướng dẫn hay hoàn toàn tự làm, đều tốt hơn rõ so với không làm gì. Có người hướng dẫn hay không thì không thấy khác biệt, nên tự làm theo cũng có hiệu quả. Lợi ích:150 người được chia ngẫu nhiên thành ba nhóm: tự giúp có nhà trị liệu hướng dẫn, tự giúp không có hướng dẫn, và nhóm đối chứng trong danh sách chờ. Sau mười tuần, trên thang đo trì hoãn thuần tuý, độ lớn tác động giữa các nhóm là d = 0,70 ở nhóm có hướng dẫn (khoảng tin cậy 95% từ 0,29 đến 1,10) và d = 0,50 ở nhóm không hướng dẫn (từ 0,10 đến 0,90). Trên thang đo trì hoãn phi lý, hai con số lần lượt là 0,81 (từ 0,40 đến 1,22) và 0,69 (từ 0,29 đến 1,09). Tỷ lệ cải thiện có ý nghĩa lâm sàng: nhóm có hướng dẫn 31,3% đến 40,0%, nhóm không hướng dẫn 24,0% đến 36,0%. Hai nhóm không khác nhau có ý nghĩa thống kê ở bất kỳ kết quả nào. Mức bằng chứng:A Nguồn:Rozental A, Forsell E, Svensson A, Andersson G, Carlbring P (2015). Internet-based cognitive-behavior therapy for procrastination: A randomized controlled trial. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 83(4), 808–824. https://doiorg/10.1037/ccp0000023 Ghi chú:Người tham gia là người trưởng thành Thuỵ Điển, dùng tài liệu tiếng Thuỵ Điển; tiếng Trung không có sẵn bộ y hệt, nên mức lợi ích ghi "vừa". Thành phần trong tài liệu là mấy thứ quen thuộc: kích hoạt hành vi, thử nghiệm hành vi, kiểm soát kích thích, phần giải thích về động lực và cách làm việc. Kiểm soát kích thích nằm ở mục 10 chương này (dời thứ không muốn đụng ra xa). Trì hoãn kèm theo tâm trạng sa sút hoặc lo âu rõ rệt thì làm theo chương 3 mục 18 trước (vận động, ra nắng, ngủ đúng giờ, tìm người nói chuyện, gọi 12356).🇻🇳 Ở Việt Nam
- 12356 là đường dây hỗ trợ tâm lý của Trung Quốc, không gọi được ở Việt Nam. Có ý nghĩ tự hại hoặc nguy hiểm tới tính mạng: gọi 115 (cấp cứu y tế).
- Tài liệu tự giúp tiếng Thuỵ Điển trong nghiên cứu cũng không có bản tiếng Việt y hệt.
- ⚠️ Chưa kiểm chứng: Việt Nam có đường dây hỗ trợ tâm lý thống nhất toàn quốc do nhà nước vận hành, tương đương 12356, hay không (xem khung VN ở chương 3 mục 18). Nguồn VN: Thông tư 22/2014/TT-BTTTT, Quy hoạch kho số viễn thông: 111, 112, 113, 114, 115 · Kiểm chứng ngày 03/11/2026