Chương 20 nói về năm đầu tiên sau khi con chào đời. Chương 18 tính nuôi một đứa con tốn bao nhiêu tiền, bao nhiêu thời gian. Khoảng giữa, hơn mười năm từ 3 đến 18 tuổi, nằm ở chương này. Riêng mục chia mốc tuổi để quản màn hình thì viết từ 0 tuổi, vì chính quy định chính thức chia ba mốc 0–3 tuổi, 3–6 tuổi và tiểu học, trung học; tách ra lại khó dùng. Chương này chỉ trả lời một câu hỏi: khi "đừng để lỡ việc học" va vào "sức khoẻ", việc nào không được chờ. Không được chờ, vì những việc này có cửa sổ thời gian, qua rồi thì không bù lại được. Chuyện học hành có nên chạy đua tới mức đó không, chương này không bàn, chỉ đưa ra cửa sổ thời gian và con số.
Tám mục đầu, mục 12 (nhỏ thuốc giãn đồng tử để đo khúc xạ), mục 13 (trám bít hố rãnh), mục 15 đến 19 và mục 21 (va đầu khi chơi thể thao) tính theo tử vong và những tổn hại thật về thể chất, tinh thần. Trong đó mục 16, 17 nói chuyện dạy con ở nhà: không đánh, không mắng, đi học một lớp dạy cha mẹ cách làm cụ thể. Mục 18 nói đừng gửi con vào trường cai nghiện mạng quản lý khép kín. Mục 19 nói dạy con biết vùng riêng tư trên cơ thể, bị chạm vào thì về nhà kể. Mục 9 (không mua sản phẩm "chữa khỏi cận thị") và mục 20 (chưa đủ tuổi thì không đi xe ra đường) tính theo tiền. Mục 10 (quy định thành văn về giấc ngủ, bài tập, thể thao, xếp hạng), mục 11 (nghỉ học mà vẫn giữ hồ sơ học tịch) và mục 14 (con mê chơi game) tính theo thời gian. Đuối nước, giao thông, mũ bảo hiểm, vắc-xin HPV: xem chương 1. Trẻ nhỏ: xem chương 20. Trẻ bị lừa và nạp tiền game: xem chương 5. Lằn ranh đỏ mà chính trẻ vị thành niên không được bước qua: xem chương 9. Nhận biết bệnh cấp và gọi xe cấp cứu thế nào: xem chương 13. Con sau khi cha mẹ qua đời: xem chương 29. Những chuyện này chương này không nhắc lại.
Các mục trong chương này chia theo chủ đề dưới đây, số trong ngoặc là số mục.
Bệnh không được chờ: đau dữ dội đột ngột thì đi viện ngay (mục 1), điều trị đừng hoãn tới lúc thi xong (mục 2), tờ kết quả khám sức khoẻ học sinh hằng năm (mục 7).
Mắt và răng: ở ngoài trời đủ 2 tiếng (mục 4), quy định chia theo tuổi về màn hình (mục 5), cận càng nặng (mục 6), không mua sản phẩm "chữa khỏi cận thị" (mục 9), nhỏ thuốc giãn đồng tử để đo khúc xạ (mục 12), trám bít hố rãnh (mục 13).
Chuyện ở trường: bị bắt nạt thì báo trường ngay trong ngày (mục 3), quy định thành văn về giấc ngủ, bài tập, thể thao, xếp hạng (mục 10), được nghỉ học mà vẫn giữ học tịch (mục 11).
Tâm lý và cách dạy con ở nhà: sàng lọc trầm cảm (mục 8), con mê chơi game (mục 14), con nói mình thích người cùng giới (mục 15), dạy con đừng ra tay đánh (mục 16), đi học lớp dành cho cha mẹ (mục 17), đừng gửi vào trường cai nghiện mạng (mục 18), biết vùng riêng tư trên cơ thể (mục 19).
Trên đường và sân thể thao: chưa đủ tuổi thì không đi xe ra đường (mục 20), va đầu khi chơi thể thao thì trong ngày đừng vào sân lại (mục 21).
Chi phí:Không tốn tiền. Xin nghỉ nửa ngày, đưa con đi khám cấp cứu. Nói đơn giản:Có những bệnh tính bằng giờ. Con trai đột nhiên đau dữ dội một bên bìu có thể là xoắn tinh hoàn, tức sợi mạch máu nối với tinh hoàn bị xoắn lại, máu không tới được. Xử lý trong 6 giờ, tỷ lệ giữ được tinh hoàn là 97,2%. Để tới 19 đến 24 giờ, chỉ còn 42,5%. Cơn đau này không chờ được tới lúc tan học, cũng không chờ được tới lúc thi xong. Lợi ích:Một tổng quan hệ thống gom đủ 30 nhóm báo cáo ca bệnh, 2.116 người bệnh xoắn tinh hoàn, rồi gộp lại phân tích. Trong đó 1.283 ca được thống kê theo từng mốc 6 giờ. Tính từ lúc bắt đầu đau, 0 đến 6 giờ giữ được tinh hoàn 97,2%. 7 đến 12 giờ: 79,3%. 13 đến 18 giờ: 61,3%. 19 đến 24 giờ: 42,5%. 25 đến 48 giờ: 24,4%. Quá 48 giờ: 7,4%. Gộp thành các khoảng lớn: trong 12 giờ là 90,4%, 13 đến 24 giờ là 54,0%, quá 24 giờ là 18,1%. Kết luận của nhóm tác giả là thời gian còn giữ được tinh hoàn có thể dài hơn mốc 6 đến 8 giờ hay được nói. Vì vậy dù đã đau khá lâu, vẫn phải đi xử lý, đừng nghĩ "đằng nào cũng muộn rồi" mà không đi. Trong dữ liệu nằm viện của trẻ em Mỹ ba năm 2000, 2003, 2006, có 2.443 bé trai từ 1 tháng tuổi đến dưới 18 tuổi được mổ vì xoắn tinh hoàn. Tuổi phát bệnh có hai đỉnh: một ở năm đầu đời, một ở lúc mới vào tuổi dậy thì Mức bằng chứng:A Nguồn:Mellick LB, et al. (2019). A Systematic Review of Testicle Survival Time After a Torsion Event. Pediatric Emergency Care. https://doiorg/10.1097/PEC.0000000000001287 ; Zhao LC, Lautz TB, Meeks JJ, Maizels M. (2011). Pediatric testicular torsion epidemiology using a national database: incidence, risk of orchiectomy and possible measures toward improving the quality of care. Journal of Urology, 186(5), 2009-2013. https://doiorg/10.1016/jjuro.2011.07.024 Ghi chú:Dặn con trai trước một câu: chỗ kín mà đột nhiên đau dữ dội thì nói ngay, không cần ngại. Xoắn tinh hoàn hay gặp ở bé trai mới vào tuổi dậy thì. Nhiều đứa ngại nói nên cố nhịn, đây là kinh nghiệm của tác giả. Cũng tính bằng giờ như vậy còn có viêm ruột thừa cấp (để lâu sẽ vỡ), nhiễm toan ceton do đái tháo đường, viêm màng não. Chương này chưa kiểm từng bệnh xem "chậm mấy giờ thì tệ đi bao nhiêu". Tác giả tóm lại dấu hiệu chung của chúng: khởi phát đột ngột, nặng dần liên tục, khác hẳn mọi lần trước. Nhận biết bệnh cấp và gọi xe cấp cứu thế nào: xem chương 13.
2. Việc điều trị cần làm thì đừng hoãn để "chờ thi xong": có những cửa sổ đi theo tuổi xương, không đi theo lịch thi
Chi phí:Không tốn tiền, chỉ cần quyết làm sớm hay làm muộn. Xin nghỉ và tái khám tốn thời gian, tiền điều trị tính riêng. Khó ở chỗ áo nẹp yêu cầu mặc ít nhất 18 giờ mỗi ngày, con phải chịu đựng suốt. Nói đơn giản:Cong vẹo cột sống là cột sống cong sang một bên. Áo nẹp là một chiếc áo vỏ cứng mặc trên người để đỡ thẳng cột sống. Mặc khi xương còn đang lớn, 75% trẻ tới lúc xương ngừng lớn vẫn chưa cong tới 50 độ; nhóm chỉ theo dõi không mặc thì chỉ 42%. Thời gian còn mặc được đi theo lúc xương ngừng lớn, không đi theo kỳ thi vào lớp 10 hay thi đại học, chờ thi xong có thể đã lỡ. Lợi ích:Một thử nghiệm nhiều bệnh viện cùng làm, chọn 242 thiếu niên bị cong vẹo cột sống vô căn, đủ điều kiện mặc áo nẹp. Trong đó 116 em được bốc thăm chia nhóm, 126 em tự chọn mặc hay không. Cách tính thành bại định sẵn từ trước: độ cong tăng lên trên 50 độ là điều trị thất bại, tới lúc xương ngừng lớn vẫn chưa tới mức đó là thành công. Trẻ nhóm áo nẹp được yêu cầu mặc ít nhất 18 giờ mỗi ngày. Kết quả tính theo nhóm được chia ban đầu, bất kể sau đó có mặc đủ thật hay không. Nhóm bốc thăm mặc áo nẹp thành công 75%, nhóm bốc thăm chỉ theo dõi 42% (OR = 4,11, khoảng tin cậy 95% từ 1,85 đến 9,16), cơ hội thành công khoảng gấp 4 lần chỉ theo dõi. Gộp cả nhóm bốc thăm và nhóm tự chọn thì là 72% so với 48% (sau khi cân bằng khác biệt sẵn có giữa hai nhóm, OR = 1,93, từ 1,08 đến 3,46, vẫn khoảng 1,9 lần). Số giờ mặc mỗi ngày càng nhiều, tỷ lệ thành công càng cao (P<0,001, mối liên hệ này khó là ngẫu nhiên). Thử nghiệm được dừng sớm vì áo nẹp thật sự có hiệu quả Mức bằng chứng:A Nguồn:Weinstein SL, et al. (2013). Effects of bracing in adolescents with idiopathic scoliosis. New England Journal of Medicine. https://doiorg/10.1056/NEJMoa1307337 Ghi chú:Ở đây lấy cong vẹo cột sống làm ví dụ vì nó có thử nghiệm bốc thăm chia nhóm và có cửa sổ thời gian rõ ràng. Nó cũng là một trong những mục trọng điểm của khám sức khoẻ học sinh (xem mục 7). Theo kinh nghiệm của tác giả, cùng loại còn có lác mắt, nhược thị, sâu răng, và kiểu phẫu thuật tim bẩm sinh có thể chọn thời điểm làm. Làm càng muộn, hiệu quả có thể càng kém, hoặc cái giá càng lớn. Chương này chưa kiểm từng bệnh, cửa sổ cụ thể hỏi bác sĩ chuyên khoa. Sợ lỡ việc học thì ở giai đoạn giáo dục bắt buộc (Trung Quốc) có thể xin nghỉ học, tối đa 1 năm, vẫn được giữ học tịch, xem mục 11.3. Con bị bắt nạt: ngay trong ngày báo nhà trường và yêu cầu xử lý bằng văn bản; có đánh người, cướp tiền, tung tin đồn thì báo công an luôn
Chi phí:Không tốn tiền. Gặp giáo viên chủ nhiệm, và gặp cả tổ chức xử lý bắt nạt học sinh của trường. Cần báo công an thì gọi 110. Khó ở chỗ phải đứng vững trước những lời khuyên kiểu "đừng làm to chuyện". Nói đơn giản:Trẻ bị bạn bè bắt nạt có khả năng nảy ra ý nghĩ tự sát cao khoảng 2,2 lần trẻ không bị bắt nạt, từng có hành vi tự sát cao khoảng 2,6 lần. Trường nhận được báo cáo phải điều tra ngay, xác định là bắt nạt thì phải kỷ luật hoặc xử lý, vụ nghiêm trọng không được giấu, phải báo công an. Vì vậy báo ngay trong ngày, yêu cầu làm đúng thủ tục xác định, giữ lại hồ sơ bằng văn bản. Lợi ích:Gộp 34 nghiên cứu, 284.375 trẻ em và thiếu niên. Bị bạn bè bắt nạt có liên quan với ý nghĩ tự sát, OR = 2,23 (khoảng tin cậy 95% từ 2,10 đến 2,37), cơ hội nảy ra ý nghĩ này khoảng gấp 2,2 lần trẻ không bị bắt nạt. Thêm 9 nghiên cứu, 70.102 người: bị bắt nạt có liên quan với cố tự sát, OR = 2,55 (từ 1,95 đến 3,34), khoảng 2,6 lần. Khác giới tính, khác tuổi, khác chất lượng nghiên cứu, kết quả đều như nhau. Bắt nạt trên mạng liên quan với ý nghĩ tự sát mạnh hơn bắt nạt ngoài đời. Điều 21 "Quy định bảo vệ trẻ vị thành niên trong trường học" (Trung Quốc) liệt kê năm nhóm hành vi: đánh, đá, tát, cào cắn, xô đẩy, lôi kéo; chửi bới, chế giễu, đặt biệt danh sỉ nhục; cướp giật, cưỡng đoạt hoặc cố ý huỷ hoại tài sản; cố tình cô lập, xa lánh; bịa đặt sự thật trên mạng để vu khống hoặc tung tin đồn. Điều này còn quy định bên chiếm ưu thế về tuổi, thể lực hoặc số đông mà cố ý hoặc ác ý làm những việc trên, gây tổn hại thân thể, thiệt hại tài sản hoặc tổn thương tinh thần, thì có thể xác định là bắt nạt. Điều 22 yêu cầu giáo viên, nhân viên thấy học sinh có cảm xúc bất thường, bị thương trên người, phải kịp thời tìm hiểu và báo cáo. Điều 23 yêu cầu trường nhận được báo cáo phải điều tra ngay, chuyển cho tổ chức xử lý bắt nạt xác định và xử lý, đồng thời báo cha mẹ cùng tham gia. Xác định là bắt nạt thì phải áp dụng biện pháp kỷ luật giáo dục hoặc xử lý kỷ luật. Hành vi bắt nạt nghiêm trọng vi phạm quản lý trị an hoặc có dấu hiệu tội phạm thì không được giấu, phải kịp thời báo cơ quan công an và cơ quan quản lý giáo dục (toàn quốc Trung Quốc, áp dụng từ 01/9/2021) Mức bằng chứng:A Nguồn:van Geel M, et al. (2014). Relationship between peer victimization, cyberbullying, and suicide in children and adolescents: a meta-analysis. JAMA Pediatrics. https://doiorg/10.1001/jamapediatrics.2013.4143 ; 教育部 (Bộ Giáo dục Trung Quốc) (2021). 未成年人学校保护规定 (Quy định bảo vệ trẻ vị thành niên trong trường học) (Lệnh Bộ Giáo dục số 50, Điều 21, 22, 23). https://wwwgovcnzhengcezhengceku/2021-06/02/content_5614946.htm ; 教育部等十一部门 (Bộ Giáo dục Trung Quốc cùng 11 bộ, ngành) (2017). 加强中小学生欺凌综合治理方案 (Phương án tăng cường xử lý tổng hợp bắt nạt học sinh tiểu học, trung học) (教督〔2017〕10 号, mục III(1)). https://wwwgovcngongbaocontent/2018/content_5294435.htm Ghi chú:Tín hiệu mà Điều 22 nêu tên là cảm xúc bất thường rõ rệt và tổn thương trên cơ thể. Trên người con có vết thương không rõ từ đâu, hoặc tâm trạng đột nhiên khác lạ, thì hỏi trước. Phân tích gộp nhiều nghiên cứu này chỉ là theo dõi ghi nhận, không có nhóm đối chứng, nên không chứng minh được riêng việc bị bắt nạt gây ra tự sát. Nhưng hướng và độ lớn của nguy cơ là rõ ràng. "Phương án tăng cường xử lý tổng hợp bắt nạt học sinh" (Trung Quốc) còn yêu cầu phân biệt nghiêm ngặt bắt nạt với học sinh đùa nghịch nhau. Vì vậy nhà trường có nghĩa vụ đưa ra kết luận xác định, không thể gạt đi bằng một câu "trẻ con đùa nhau thôi".🇻🇳 Ở Việt Nam
- Gọi 113 (công an), không phải 110. Muốn được tư vấn, hỗ trợ về trẻ bị xâm hại, bạo lực: gọi 111 (Tổng đài điện thoại quốc gia bảo vệ trẻ em).
- Văn bản tương ứng là Nghị định 80/2017/NĐ-CP. Bạo lực học đường là "hành vi hành hạ, ngược đãi, đánh đập; xâm hại thân thể, sức khỏe; lăng mạ, xúc phạm danh dự, nhân phẩm; cô lập, xua đuổi và các hành vi cố ý khác gây tổn hại về thể chất, tinh thần của người học xảy ra trong cơ sở giáo dục hoặc lớp độc lập" (Điều 2 khoản 5).
- Khi xảy ra bạo lực học đường, trường phải đánh giá sơ bộ mức tổn hại, trợ giúp, chăm sóc y tế, tư vấn ngay cho học sinh bị bạo lực, báo kịp thời cho gia đình; vụ việc vượt quá khả năng của trường thì báo kịp thời cho công an, Uỷ ban nhân dân cấp xã (Điều 6 khoản 3).
- Cơ quan, tổ chức, cơ sở giáo dục, gia đình, cá nhân có trách nhiệm thông báo, tố giác hành vi xâm hại trẻ em tới cơ quan có thẩm quyền (Luật Trẻ em 2016, Điều 51 khoản 1). Lưu ý: "trẻ em" theo luật này là người dưới 16 tuổi (Điều 1).
- ⚠️ Chưa kiểm chứng: Việt Nam có quy định riêng buộc trường lập "tổ chức xử lý bắt nạt" và trả lời phụ huynh bằng văn bản như Trung Quốc hay không. Nguồn VN: Nghị định 80/2017/NĐ-CP, Điều 2 khoản 5, Điều 6 khoản 3 (bản đăng lại, Caselaw) ; Luật Trẻ em 2016 (102/2016/QH13), Điều 51 ; Thông tư 22/2014/TT-BTTTT: số 111, 113 · Kiểm chứng ngày 03/11/2026
4. Cho con ở ngoài trời đủ 2 tiếng mỗi ngày: trong các cách không tốn tiền, không dùng thuốc, đây là cách phòng cận thị duy nhất hiện có thử nghiệm ngẫu nhiên ủng hộ
Chi phí:Không tốn tiền. Nhưng mỗi ngày phải dành ra thời gian, phần lớn phải bớt từ giờ làm bài tập và học trực tuyến. Khó ở chỗ ngày nào cũng phải làm, không phải làm vài lần là xong. Nói đơn giản:Học sinh lớp 1 mỗi ngày học thêm 40 phút ngoài trời, ba năm sau tỷ lệ trẻ mới bị cận giảm từ khoảng bốn phần mười xuống khoảng ba phần mười. Mức mà Uỷ ban Y tế (Trung Quốc) đưa ra là mỗi ngày ở ngoài trời ban ngày ít nhất 2 tiếng, hoặc cộng cả tuần 14 tiếng. Trời âm u cũng tính. Lợi ích:Học sinh lớp 1 ở 12 trường tiểu học tại Quảng Châu, bốc thăm chia nhóm theo đơn vị trường (trường can thiệp 952 em, trường đối chứng 951 em, tuổi trung bình 6,6). Cách can thiệp là mỗi ngày đi học thêm 1 tiết hoạt động ngoài trời 40 phút, và khuyến khích cha mẹ đưa con ra ngoài nhiều hơn sau giờ học. Tỷ lệ mới bị cận trong 3 năm: nhóm can thiệp 30,4%, tức 259 ca trong 853 em đủ điều kiện; nhóm đối chứng 39,5%, tức 287 ca trong 726 em. Chênh lệch giữa hai nhóm là −9,1 điểm phần trăm (khoảng tin cậy 95% từ −14,1 đến −4,1, P<0,001), mức chênh thật nằm khoảng từ ít hơn 4 đến ít hơn 14 điểm phần trăm. Độ cận tăng thêm trong 3 năm (thay đổi khúc xạ cầu tương đương) là −1,42 D so với −1,59 D, chênh 0,17 D (P=0,04). Nhóm can thiệp tăng độ ít hơn một chút. D là đơn vị đo độ khúc xạ. Mức tăng trục nhãn cầu (chiều dài trước – sau của nhãn cầu) giữa hai nhóm không thấy khác biệt (P=0,07). "Mười điều kiến thức cốt lõi về phòng chống cận thị ở trẻ em, thiếu niên" (Trung Quốc) yêu cầu trẻ em, thiếu niên hoạt động ngoài trời ban ngày ít nhất 2 tiếng mỗi ngày, hoặc cộng dồn 14 tiếng mỗi tuần. Văn bản ghi rõ trời âm u thì hoạt động ngoài trời vẫn có tác dụng bảo vệ, và yêu cầu tránh khung giờ đầu chiều nắng gắt, nóng cao. Dùng thuốc phòng cận cũng có thử nghiệm bốc thăm. Ở Hồng Kông, 474 trẻ 4 đến 9 tuổi chưa bị cận được chia ba nhóm, mỗi tối nhỏ mắt một lần, liên tục hai năm. Nhóm nhỏ atropine 0,05% có tỷ lệ bị cận trong hai năm là 28,4%, nhóm nhỏ giả dược là 53,0%. Nhóm nhỏ atropine 0,01% là 45,9%, so với giả dược không thấy khác biệt Mức bằng chứng:A Nguồn:He M, et al. (2015). Effect of Time Spent Outdoors at School on the Development of Myopia Among Children in China: A Randomized Clinical Trial. JAMA. https://doiorg/10.1001/jama.2015.10803 ; Yam JC, Zhang XJ, Zhang Y, et al. (2023). Effect of Low-Concentration Atropine Eyedrops vs Placebo on Myopia Incidence in Children: The LAMP2 Randomized Clinical Trial. JAMA, 329(6), 472-481. https://doiorg/10.1001/jama.2022.24162 ; 国家卫生健康委办公厅 (Văn phòng Uỷ ban Y tế Quốc gia Trung Quốc) (2023). 防控儿童青少年近视核心知识十条 (Mười điều kiến thức cốt lõi về phòng chống cận thị ở trẻ em, thiếu niên) (国卫办妇幼函〔2023〕278 号). https://wwwgovcnzhengcezhengceku/202307/content_6894284.htm Ghi chú:Thử nghiệm này chỉ kéo dài 3 năm, trẻ tham gia đều bắt đầu từ 6 tuổi. Tỷ lệ cận hai nhóm chênh 9,1 điểm phần trăm, chỉ giúp được một phần trẻ không bị cận, không bảo đảm được là không cận. Cùng văn bản mười điều kiến thức cốt lõi còn đưa vài cách làm. Đọc, viết giữ "một thước, một nắm tay, một tấc" (mắt cách sách một thước Trung Quốc, khoảng 33 cm; ngực cách bàn một nắm tay; ngón tay cách ngòi bút một tấc Trung Quốc, khoảng 3,3 cm). Nhìn gần 20 phút thì nhìn xa ít nhất 20 giây. Học sinh tiểu học, trung học dùng màn hình điện tử không vì việc học thì mỗi lần không quá 15 phút, cả ngày cộng lại không quá 1 tiếng. "Ở ngoài trời" và "học thể dục" không phải là một; giờ ra chơi ra ngoài đứng cũng tính. Tác giả của thử nghiệm thuốc nhỏ mắt atropine nói còn cần thử nghiệm thêm để khẳng định, và cần xem độ an toàn lâu dài. Có nhỏ hay không, nhỏ nồng độ nào, hỏi bác sĩ mắt. Tác giả (gốc) không tìm thấy cách nào khác không tốn tiền, không dùng thuốc có thử nghiệm bốc thăm.5. 0 đến 3 tuổi không cho dùng màn hình, 3 đến 6 tuổi hạn chế hết mức, học sinh dùng không vì việc học thì mỗi ngày không quá 1 tiếng
Chi phí:Không tốn tiền. Khó ở chỗ lấy màn hình khỏi tay con, và khó ở chỗ chính cha mẹ phải bớt nhìn điện thoại trước mặt con. Nói đơn giản:Uỷ ban Y tế Quốc gia (Trung Quốc) yêu cầu 0 đến 3 tuổi không cho dùng màn hình, 3 đến 6 tuổi cố gắng đừng cho đụng tới. Học sinh tiểu học, trung học dùng không vì việc học thì mỗi lần không quá 15 phút, mỗi ngày không quá 1 tiếng. Lý do là nhìn gần lâu sẽ khiến cận thị tới sớm. Bằng chứng về màn hình và cận thị không chắc như vậy; cái đã được thử nghiệm chứng minh là ở ngoài trời 2 tiếng mỗi ngày. Lợi ích:Nguyên văn điều thứ tư của "Mười điều kiến thức cốt lõi về phòng chống cận thị ở trẻ em, thiếu niên" (Trung Quốc) là "trẻ 0–3 tuổi không sử dụng điện thoại, máy tính bảng, máy tính và các thiết bị điện tử có màn hình; trẻ 3–6 tuổi cố gắng tránh tiếp xúc và sử dụng điện thoại, máy tính bảng, máy tính và các thiết bị điện tử có màn hình; học sinh tiểu học, trung học sử dụng màn hình điện tử không vì mục đích học tập thì mỗi lần không nên quá 15 phút, cộng dồn mỗi ngày không nên quá 1 tiếng". Cùng điều đó ghi rõ "sử dụng lâu các thiết bị điện tử có màn hình ở khoảng cách gần dễ làm cạn lượng viễn thị dự trữ của trẻ, là nguyên nhân quan trọng khiến cận thị ở trẻ em, thiếu niên xuất hiện sớm và phổ biến". Phương án thực hiện năm 2018 của Bộ Giáo dục và bảy bộ, ngành khác (Trung Quốc) đưa ra yêu cầu giống vậy với cha mẹ, thêm một câu "tuổi càng nhỏ, thời gian dùng thiết bị điện tử liên tục càng phải ngắn". Bằng chứng nghiên cứu yếu hơn nhiều: một tổng quan hệ thống thu 33 nghiên cứu, 11 nghiên cứu được đưa vào tính gộp, đối tượng từ 3 tháng tuổi đến 33 tuổi. Chỉ tính điện thoại và máy tính bảng, tỷ số chênh của cận thị là 1,26 (khoảng tin cậy 95% từ 1,00 đến 1,60, I² = 77%). Gộp thêm máy tính thì là 1,77 (từ 1,28 đến 2,45, I² = 87%). Kết luận của nhóm tác giả chỉ viết tới mức "có thể có liên quan", và ghi rõ trong 33 nghiên cứu không có nghiên cứu nào đo thời gian dùng màn hình một cách đáng tin cậy Mức bằng chứng:B Nguồn:国家卫生健康委办公厅 (Văn phòng Uỷ ban Y tế Quốc gia Trung Quốc) (2023). 防控儿童青少年近视核心知识十条 (Mười điều kiến thức cốt lõi về phòng chống cận thị ở trẻ em, thiếu niên) (国卫办妇幼函〔2023〕278 号). https://wwwgovcnzhengcezhengceku/202307/content_6894284.htm ; 教育部等八部门 (Bộ Giáo dục Trung Quốc cùng 8 bộ, ngành) (2018). 综合防控儿童青少年近视实施方案 (Phương án thực hiện phòng chống tổng hợp cận thị ở trẻ em, thiếu niên) (教体艺〔2018〕3 号). http://wwwmoegovcnsrcsiteA17/moe_943/s3285/201808/t20180830_346672.html ; Foreman J, Salim AT, Praveen A, et al. (2021). Association between digital smart device use and myopia: a systematic review and meta-analysis. The Lancet Digital Health, 3(12), e806-e818. https://doiorg/10.1016/S2589-7500(21)00135-7 ; Madigan S, McArthur BA, Anhorn C, Eirich R, Christakis DA (2020). Associations between screen use and child language skills: a systematic review and meta-analysis. JAMA Pediatrics, 174(7), 665-675. https://doiorg/10.1001/jamapediatrics.2020.0327 Ghi chú:Xếp B vì cái chính thức đưa ra là quy định chia mốc, không phải con số đo bằng thử nghiệm. Cận dưới của tỷ số chênh trong nghiên cứu nằm đúng ở 1,00, nhóm tác giả chỉ dám nói "có thể có liên quan". Vì vậy cứ coi đây là một luật nhà dễ làm theo, đừng coi là "không xem màn hình thì sẽ không cận". Cái thật sự có thử nghiệm bốc thăm đỡ lưng là mục 4 (ngoài trời 2 tiếng). Trẻ chưa đi học cũng phải kiểm tra mắt. Cùng văn bản đó ghi rõ lúc 1–3 tuổi, 4–6 tuổi và từ 7 tuổi trở đi đều nên sàng lọc khúc xạ định kỳ, xem lượng viễn thị dự trữ còn bao nhiêu. Cách kiểm tra xem mục 12 (nhỏ thuốc giãn đồng tử để đo khúc xạ). Màn hình và khả năng ngôn ngữ của trẻ cũng đã có phân tích gộp, tổng hợp 42 nghiên cứu, 18.905 người. Thời gian dùng màn hình càng dài, khả năng ngôn ngữ càng yếu (r = −0,14, khoảng tin cậy 95% từ −0,18 đến −0,10). Nhưng cùng xem với con, xem chương trình có nội dung giáo dục thì ngược lại là tương quan thuận (r = 0,16 và 0,13). Đây là tương quan, không phải nhân quả, chỉ cho thấy lấy màn hình thay cho việc trò chuyện với con là không đáng.🇻🇳 Ở Việt Nam
- ⚠️ Chưa kiểm chứng: Bộ Y tế hoặc Bộ Giáo dục và Đào tạo Việt Nam có văn bản chính thức chia mốc tuổi về thời gian dùng màn hình cho trẻ như Trung Quốc hay không. Trong lúc chưa tìm được, cứ dùng các mốc trên làm luật nhà.
- Riêng trò chơi điện tử trên mạng, Việt Nam có giới hạn giờ chơi cho người dưới 18 tuổi, xem mục 14.
6. Coi cận thị là một tổn thương để lại lâu dài: độ cận càng cao, sau này càng nhiều bong võng mạc, bệnh hoàng điểm, glôcôm
Chi phí:Không tốn tiền. Bản thân mục này không cần làm gì, việc cần làm nằm ở mục 4, 5 (ngoài trời 2 tiếng, quản màn hình theo tuổi). Nói đơn giản:Cận thị không tự khỏi, độ cận cũng không giảm lại được. Nó cũng không chỉ là chuyện "đeo cặp kính". So với người không cận, khả năng bị bệnh hoàng điểm do cận thị ở người cận nhẹ cao hơn mười mấy lần, ở người cận từ 6 độ trở lên cao hơn vài trăm lần. Bong võng mạc: cận nhẹ cao khoảng 3 lần, cận từ 6 độ trở lên cao khoảng 13 lần. Vì vậy độ cận của con tăng càng sâu, nguy cơ phải gánh sau này càng lớn. Lợi ích:Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp tổng hợp các nghiên cứu trước tháng 6/2019, chia độ cận làm ba mức: nhẹ (−0,5 đến −3,00 D), vừa (−3,00 đến −6,00 D), nặng (≤ −6,00 D, tức từ 6 độ trở lên). So với người không cận, tỷ số chênh của thoái hoá hoàng điểm do cận thị lần lượt là 13,57 (khoảng tin cậy 95% từ 6,18 đến 29,79), 72,74 (từ 33,18 đến 159,48), 845,08 (từ 230,05 đến 3.104,34). Bong võng mạc lần lượt là 3,15 (từ 1,92 đến 5,17), 8,74 (từ 7,28 đến 10,50), 12,62 (từ 6,65 đến 23,94). Đục thể thuỷ tinh dưới bao sau lần lượt là 1,56 (từ 1,32 đến 1,84), 2,55 (từ 1,98 đến 3,28), 4,55 (từ 2,66 đến 7,75). Glôcôm góc mở: cận nhẹ là 1,59 (từ 1,33 đến 1,91), cận vừa và nặng gộp lại là 2,92 (từ 1,89 đến 4,52). Tỷ số chênh của suy giảm thị lực sau 60 tuổi, ba mức lần lượt là 1,71 (từ 1,07 đến 2,74), 5,54 (từ 3,12 đến 9,85), 87,63 (từ 34,50 đến 222,58). "Mười điều kiến thức cốt lõi về phòng chống cận thị ở trẻ em, thiếu niên" (Trung Quốc) nói giống vậy: từ 6 độ trở lên là cận thị nặng; ở nhóm người này, tỷ lệ mắc các bệnh mắt gây mù như đục thể thuỷ tinh, glôcôm góc mở, bệnh hoàng điểm do cận thị, bong võng mạc, bệnh thần kinh thị giác do cận thị… cao rõ rệt so với người khác, và "cận thị phòng được, kiểm soát được, nhưng không đảo ngược được" Mức bằng chứng:A Nguồn:Haarman AEG, Enthoven CA, Tideman JWL, Tedja MS, Verhoeven VJM, Klaver CCW (2020). The complications of myopia: a review and meta-analysis. Investigative Ophthalmology & Visual Science, 61(4), 49. https://doiorg/10.1167/iovs.61.4.49 ; 国家卫生健康委办公厅 (Văn phòng Uỷ ban Y tế Quốc gia Trung Quốc) (2023). 防控儿童青少年近视核心知识十条 (Mười điều kiến thức cốt lõi về phòng chống cận thị ở trẻ em, thiếu niên) (国卫办妇幼函〔2023〕278 号). https://wwwgovcnzhengcezhengceku/202307/content_6894284.htm Ghi chú:Các nghiên cứu được tổng hợp đều là nghiên cứu quan sát, tỷ số chênh cũng lớn bất thường. Khoảng tin cậy của mục cận nặng với thoái hoá hoàng điểm trải từ 230 đến 3.104, cho thấy các nghiên cứu bên dưới khác nhau rất nhiều. Các con số chỉ nên xem để biết cỡ lớn nhỏ, không dùng như giá trị chính xác. Nhóm số về suy giảm thị lực ở phần Lợi ích là tính cho người từ 60 tuổi trở lên. Tác giả (gốc) từ đó suy ra những hậu quả này phần lớn tới tuổi trung niên, tuổi già mới lộ ra. Cận thị không phải đeo kính là xong, đáng bỏ công để làm nó tới muộn và kiểm soát nó. Sau khi chẩn đoán thì tái khám thế nào xem mục 12 (nhỏ thuốc giãn đồng tử để đo khúc xạ). Đừng mua sản phẩm tự xưng chữa khỏi được, xem mục 9 (chữa khỏi cận thị).7. Tờ kết quả khám sức khoẻ học sinh mỗi năm một lần, tự mình đọc lại một lượt; mục nào bất thường thì ngay năm đó đưa con đi viện kiểm tra
Chi phí:Không tốn tiền. Ở giai đoạn giáo dục bắt buộc (Trung Quốc), phí khám sức khoẻ do kinh phí chung của trường chi, cha mẹ không phải trả thêm. Nói đơn giản:Trường tiểu học, trung học mỗi năm tổ chức khám sức khoẻ học sinh một lần. Trên tờ kết quả, những mục cần xem kỹ là thừa cân, béo phì, suy dinh dưỡng, cột sống cong bất thường, thị lực kém, sâu răng. Đừng chỉ liếc chiều cao cân nặng rồi cất đi. Mấy mục này có bất thường thì ngay năm đó đưa con đi chuyên khoa kiểm tra cho rõ. Lợi ích:"Biện pháp quản lý khám sức khoẻ học sinh tiểu học, trung học (bản năm 2021)" (Trung Quốc) quy định trường tiểu học, trung học mỗi năm tổ chức 1 lần khám sức khoẻ cho học sinh đang học. Khám ngoại khoa gồm đầu, cổ, ngực, cột sống, tứ chi, da, hạch bạch huyết. Khám mắt gồm hình dạng bên ngoài của mắt, thị lực nhìn xa, độ khúc xạ (độ cận, độ viễn). Tờ kết quả phát cho từng em phải có kết quả khám, đánh giá chung và lời khuyên hướng dẫn sức khoẻ. Trong đó thừa cân, béo phì, suy dinh dưỡng, cột sống cong bất thường, thị lực kém, sâu răng phải là trọng điểm hướng dẫn. Cơ quan quản lý giáo dục phải lập hồ sơ cho học sinh có vấn đề sức khoẻ và theo dõi tiếp (ghi lại, sau đó còn theo sát). Phí khám sức khoẻ của học sinh giai đoạn giáo dục bắt buộc do kinh phí chung của trường chi, cha mẹ không phải trả thêm (toàn quốc Trung Quốc, ban hành tháng 9/2021) Mức bằng chứng:B Nguồn:国家卫生健康委、教育部 (Uỷ ban Y tế Quốc gia, Bộ Giáo dục Trung Quốc) (2021). 中小学生健康体检管理办法(2021 年版)(Biện pháp quản lý khám sức khoẻ học sinh tiểu học, trung học, bản năm 2021) (国卫医发〔2021〕29 号). https://wwwgovcnzhengcezhengceku/2021-10/21/content_5644100.htm Ghi chú:Xếp B vì đây là văn bản quy định trường phải làm thế nào, không phải nghiên cứu hiệu quả. Nó bảo đảm "năm nào cũng khám, khám mấy mục này, phát hiện bất thường phải theo dõi tiếp", không bảo đảm khám ra rồi sẽ có người lo. Khám sức khoẻ chỉ là sàng lọc trước một lượt, không phải chẩn đoán. Thị lực kém thì phải tới khoa mắt nhỏ thuốc giãn đồng tử để đo khúc xạ (mục 12). Cột sống cong bất thường thì tới khoa chấn thương chỉnh hình hoặc ngoại cột sống (mục 2, đừng hoãn điều trị để chờ thi xong). Cả hai bước này đều phải cha mẹ tự đưa con đi.🇻🇳 Ở Việt Nam
- ⚠️ Chưa kiểm chứng văn bản gốc. Báo Đại biểu Nhân dân (01/9/2026) đưa tin: theo hướng dẫn mới của Bộ Y tế (thông tư hướng dẫn Nghị định 165/2026/NĐ-CP về Luật Phòng bệnh, ban hành năm 2026), học sinh phổ thông được kiểm tra sức khoẻ đầu năm học 1 lầnnăm, gồm khai thác tiền sử sản khoa, khám thể lực, khám lâm sàng; mục đích là phát hiện sớm bệnh, tật phổ biến tuổi học đường và tư vấn, theo dõi hoặc chuyển tới cơ sở khám chữa bệnh khi cần. Nơi khám có thể là trường, trạm y tế xã hoặc cơ sở khám chữa bệnh.
- Cũng theo bản tin này (chưa đối chiếu văn bản): nếu địa phương đã tổ chức khám sức khoẻ định kỳ đầu năm học theo Thông tư 32/2023/TT-BYT (sửa đổi bởi Thông tư 25/2026/TT-BYT) thì không làm thêm đợt kiểm tra đầu năm học nữa.
- Cần kiểm trước khi dựa vào hai ý trên: số hiệu thông tư mới của Bộ Y tế, điều khoản cụ thể, và việc ai trả phí khám cho học sinh ở Việt Nam. Nguồn VN: Báo Đại biểu Nhân dân (01/9/2026): Học sinh phổ thông được kiểm tra sức khỏe đầu năm học 1 lầnnăm · Kiểm chứng ngày 03/11/2026
8. Cho con từ 12 đến 18 tuổi làm một lần sàng lọc trầm cảm, đừng coi bài trắc nghiệm tâm lý ở trường là chẩn đoán
Chi phí:Từ 0 đến vài chục nhân dân tệ, điền một bảng hỏi sàng lọc ở phòng khám cộng đồng hoặc bệnh viện. Hai đường dây nóng 12355 và 12356 (Trung Quốc) gọi không mất tiền. Nói đơn giản:Hướng dẫn dự phòng của Mỹ khuyên sàng lọc trầm cảm nặng cho trẻ 12 đến 18 tuổi; từ 11 tuổi trở xuống thì chưa đủ bằng chứng. Ở Mỹ, tự sát là nguyên nhân tử vong thứ hai ở trẻ 10 đến 19 tuổi. Bài trắc nghiệm tâm lý hằng năm ở trường chỉ là khảo sát diện rộng, không dùng làm chẩn đoán được. Con tự nói mình khó chịu thì đưa thẳng tới khoa tâm thần hoặc khoa tâm lý lâm sàng. Lợi ích:Năm 2022, Nhóm Đặc nhiệm Dịch vụ Dự phòng Hoa Kỳ (USPSTF) ra một tuyên bố khuyến nghị. Tuyên bố khuyên sàng lọc rối loạn trầm cảm nặng cho thiếu niên 12 đến 18 tuổi (khuyến nghị loại B). Loại B nghĩa là mức chắc chắn trung bình, tính ra lợi ích cũng ở mức trung bình, đáng làm. Sàng lọc trầm cảm nặng cho trẻ từ 11 tuổi trở xuống thì chưa đủ bằng chứng (tuyên bố I, tức bằng chứng chưa đủ, chưa đưa ra được khuyến nghị). Sàng lọc riêng nguy cơ tự sát ở trẻ em, thiếu niên thì bằng chứng về lợi và hại đều chưa đủ (tuyên bố I). Văn bản chỉ ra tự sát là nguyên nhân tử vong thứ hai ở nhóm 10 đến 19 tuổi. Văn bản cũng chỉ ra trầm cảm nặng ở trẻ em, thiếu niên liên quan chặt với nhiều vấn đề về sau. Những vấn đề đó gồm trầm cảm tái phát khi trưởng thành, các rối loạn tâm thần khác, và nguy cơ có ý nghĩ tự sát, cố tự sát, chết do tự sát tăng lên. "Mười biện pháp tăng cường hơn nữa công tác sức khoẻ tâm thần học sinh tiểu học, trung học" (Trung Quốc) yêu cầu xây dựng hệ thống phục vụ ba tầng: giáo viên chủ nhiệm, giáo viên sức khoẻ tâm thần chuyên trách hoặc kiêm nhiệm, bác sĩ tâm thần. Mỗi học sinh mỗi năm học làm trắc nghiệm tâm lý, thường không quá 1 lần. Văn bản còn yêu cầu thúc đẩy cơ chế chuyển tuyến khám bệnh tâm thần và đi học lại sau khi khỏi. Văn bản yêu cầu phát huy vai trò của đường dây hỗ trợ thanh thiếu niên 12355 và đường dây hỗ trợ tâm lý 12356 (toàn quốc Trung Quốc, ban hành tháng 10/2025) Mức bằng chứng:B Nguồn:US Preventive Services Task Force (2022). Screening for Depression and Suicide Risk in Children and Adolescents: US Preventive Services Task Force Recommendation Statement. JAMA. https://doiorg/10.1001/jama.2022.16946 ; 教育部办公厅 (Văn phòng Bộ Giáo dục Trung Quốc) (2025). 进一步加强中小学生心理健康工作十条措施 (Mười biện pháp tăng cường hơn nữa công tác sức khoẻ tâm thần học sinh tiểu học, trung học) (教基厅〔2025〕2 号). https://wwwgovcnzhengcezhengceku/202510/content_7045528.htm Ghi chú:Xếp B vì văn bản gốc đưa ra mức độ khuyến nghị, không phải hiệu quả quy đổi được ra con số. Đây cũng là khuyến nghị của Mỹ, trong nước (Trung Quốc) không có khuyến nghị sàng lọc chính thức tương ứng. Kết quả sàng lọc dương tính chỉ có nghĩa là cần đánh giá thêm một lần nữa, không có nghĩa là đã chẩn đoán. Xử trí khi có ý nghĩ tự sát xem chương 1 mục 25. Cách ứng phó của gia đình xem chương 29.🇻🇳 Ở Việt Nam
- Không có số 12355, 12356. Trẻ em (dưới 16 tuổi) cần hỗ trợ, tư vấn: gọi 111 (Tổng đài điện thoại quốc gia bảo vệ trẻ em). Có nguy hiểm tính mạng trước mắt: gọi 115 (cấp cứu y tế).
- ⚠️ Chưa kiểm chứng: Việt Nam có đường dây nóng hỗ trợ tâm lý, phòng chống tự sát cấp quốc gia, chính thức hay không, và số là gì.
- ⚠️ Chưa kiểm chứng: Việt Nam có khuyến nghị chính thức về sàng lọc trầm cảm cho thiếu niên hay không. Nguồn VN: Thông tư 22/2014/TT-BTTTT: số 111, 115 · Kiểm chứng ngày 03/11/2026
9. Không mua sản phẩm, dịch vụ tự xưng "chữa khỏi cận thị", "giảm độ cận"
Chi phí:Không tốn tiền, ngược lại còn tiết kiệm được khoản này. Nói đơn giản:Tổng cục Quản lý Giám sát Thị trường (Trung Quốc) nói thẳng "với điều kiện kỹ thuật y tế hiện nay, cận thị không thể chữa khỏi". Quảng cáo kiểu "phục hồi", "giảm độ", "chữa khỏi cận thị", "sửa độ" phải bị xử lý nghiêm. Thấy những chữ này thì loại luôn, không cần so giá. Máy bảo vệ mắt là thiết bị y tế, sàn thương mại điện tử có trách nhiệm kiểm tra người bán có đủ điều kiện bán hay không. Lợi ích:Thông báo về đợt chấn chỉnh chuyên đề từ tháng 11/2021 đến tháng 3/2022 của Văn phòng Tổng cục Quản lý Giám sát Thị trường (Trung Quốc) ghi rõ: "với điều kiện kỹ thuật y tế hiện nay, cận thị không thể chữa khỏi". Thông báo yêu cầu xử lý nghiêm theo pháp luật hành vi dùng các cách nói gây hiểu lầm như "phục hồi chức năng", "hồi phục", "giảm độ", "chữa khỏi cận thị", "khắc tinh cận thị", "sửa độ" để tiếp thị sản phẩm phòng chống cận thị cho trẻ em, thiếu niên. Thông báo yêu cầu tăng cường xử lý hành vi mạo danh y học cổ truyền Trung Quốc, hoặc mượn lý thuyết, kỹ thuật y học cổ truyền để quảng cáo lừa người tiêu dùng. Thông báo còn yêu cầu xử lý nghiêm hai loại quảng cáo sai sự thật, trái pháp luật: dùng danh nghĩa hoặc hình ảnh người bệnh để so sánh hiệu quả trước và sau điều trị, và cam kết bảo đảm về độ an toàn, công dụng của việc điều trị. Thông báo yêu cầu sàn thương mại điện tử thực hiện nghiêm trách nhiệm thẩm tra tư cách kinh doanh đối với máy bảo vệ mắt và các thiết bị y tế, hàng hoá đặc biệt liên quan (kiểm tra rõ người bán có đủ điều kiện bán hay không) (toàn quốc Trung Quốc) Mức bằng chứng:B Nguồn:市场监管总局办公厅 (Văn phòng Tổng cục Quản lý Giám sát Thị trường Trung Quốc) (2021). 关于开展儿童青少年近视防控产品违法违规商业营销宣传专项整治行动的通知 (Thông báo về việc triển khai đợt chấn chỉnh chuyên đề hoạt động tiếp thị, quảng cáo trái phép sản phẩm phòng chống cận thị cho trẻ em, thiếu niên). https://wwwgovcnzhengcezhengceku/2021-11/12/content_5650400.htm Ghi chú:Xếp B vì căn cứ là cách cơ quan quản lý xác định khi xử lý vi phạm, không phải đo bằng thử nghiệm có đối chứng trên sản phẩm. Nhưng câu "cận thị không thể chữa khỏi" thì cơ quan y tế và cơ quan quản lý nói giống nhau: "Mười điều kiến thức cốt lõi về phòng chống cận thị ở trẻ em, thiếu niên" (Trung Quốc) viết "cận thị phòng được, kiểm soát được, nhưng không đảo ngược được". Hai việc thật sự có bằng chứng là mục 4 (ở ngoài trời) và mục 12 (đo khúc xạ, cắt kính và tái khám đúng cách). Kính chống ánh sáng xanh xem chương 6.10. Giấc ngủ, bài tập, thể thao và xếp hạng đều có quy định thành văn; trường không làm được thì có thể kiến nghị
Chi phí:Không tốn tiền. Biết các điều này là được, khi cần thì phản ánh với trường hoặc cơ quan quản lý giáo dục địa phương. Khó ở chỗ phải mở miệng nói. Nói đơn giản:Văn bản (Trung Quốc) ghi rõ: học sinh tiểu học mỗi ngày ngủ 10 tiếng, trung học cơ sở 9 tiếng, trung học phổ thông 8 tiếng. Tiểu học buổi sáng thường không vào học trước 8:20, trung học không trước 8:00. Năm 2025 lại quy định mỗi ngày hoạt động thể thao ít nhất 2 tiếng, không được xếp hạng theo điểm thi. Con thiếu ngủ kéo dài thì trước hết lấy mấy điều này ra đối chiếu, đừng vội trách con lề mề. Lợi ích:"Thông báo về việc tăng cường hơn nữa quản lý giấc ngủ của học sinh tiểu học, trung học" (Trung Quốc) quy định: học sinh tiểu học mỗi ngày phải ngủ đủ 10 tiếng, trung học cơ sở 9 tiếng, trung học phổ thông 8 tiếng. Tiểu học buổi sáng thường không vào học trước 8:20, trung học thường không trước 8:00. Trường không được yêu cầu học sinh tới sớm để tham gia hoạt động giáo dục chung. Học sinh tiểu học thường đi ngủ không muộn hơn 21:20, trung học cơ sở không muộn hơn 22:00, trung học phổ thông không muộn hơn 23:00. Cơ sở dạy thêm ngoài trường không được kết thúc muộn hơn 20:30, dạy trực tuyến dạng livestream không được kết thúc muộn hơn 21:00. Từ 22:00 tới 8:00 hôm sau không được cung cấp dịch vụ trò chơi cho người chưa thành niên (toàn quốc Trung Quốc, ban hành tháng 3/2021). "Mười biện pháp tăng cường hơn nữa công tác sức khoẻ tâm thần học sinh tiểu học, trung học" (Trung Quốc) có thêm mấy quy định: thực hiện toàn diện thời gian hoạt động thể thao tổng hợp của học sinh mỗi ngày không ít hơn 2 tiếng, khuyến khích áp dụng "ra chơi 15 phút". Văn bản còn quy định không được xếp hạng học sinh theo điểm thi, nghiêm cấm giao bài tập lặp lại máy móc, bài tập mang tính phạt, khuyến khích mỗi tuần có một "ngày không bài tập" (toàn quốc Trung Quốc, ban hành tháng 10/2025) Mức bằng chứng:B Nguồn:教育部办公厅 (Văn phòng Bộ Giáo dục Trung Quốc) (2021). 关于进一步加强中小学生睡眠管理工作的通知 (Thông báo về việc tăng cường hơn nữa quản lý giấc ngủ của học sinh tiểu học, trung học) (教基厅函〔2021〕11 号). https://wwwgovcnzhengcezhengceku/2021-04/02/content_5597443.htm ; 教育部办公厅 (Văn phòng Bộ Giáo dục Trung Quốc) (2025). 进一步加强中小学生心理健康工作十条措施 (Mười biện pháp tăng cường hơn nữa công tác sức khoẻ tâm thần học sinh tiểu học, trung học) (教基厅〔2025〕2 号). https://wwwgovcnzhengcezhengceku/202510/content_7045528.htm Ghi chú:Cả hai đều là văn bản do cơ quan chủ quản ban hành. Mỗi địa phương, mỗi trường thực hiện tới đâu khác nhau rất nhiều, nên mục này xếp B. Tác dụng của chúng là cho bạn biết việc nào trường vốn phải làm, đi nói chuyện thì trong tay có căn cứ. Chuyện giấc ngủ của người lớn xem chương 2, 3.🇻🇳 Ở Việt Nam
- Các mốc giờ ngủ, giờ vào học, cấm xếp hạng theo điểm thi nêu trên là quy định của Trung Quốc. ⚠️ Chưa kiểm chứng: Việt Nam có văn bản quy định giờ ngủ, giờ vào học sớm nhất, giới hạn bài tập về nhà, thời lượng hoạt động thể thao mỗi ngày cho học sinh hay không, và số điều khoản cụ thể.
- Với trò chơi điện tử trên mạng, quy định Việt Nam giới hạn số phút chơi mỗi ngày của người dưới 18 tuổi, xem mục 14. ⚠️ Chưa kiểm chứng: Việt Nam có cấm cung cấp game cho trẻ theo khung giờ đêm như Trung Quốc hay không.
- Bạo lực, ép buộc trong trường: xem khung Việt Nam ở mục 3 (Nghị định 80/2017/NĐ-CP).
11. Con không gượng nổi nữa thì có thể nghỉ học, trường bắt buộc phải giữ học tịch cho con, tối đa 1 năm
Chi phí:Không tốn tiền. Cha mẹ hoặc người giám hộ hợp pháp khác nộp đơn cho trường. Khó ở chỗ trước hết phải chấp nhận để con dừng lại một thời gian. Nói đơn giản:Nghỉ học có chế độ chính thức (Trung Quốc). Cha mẹ hoặc người giám hộ khác nộp đơn, trường xác nhận rồi trình cấp trên duyệt. Mỗi lần tối đa 1 năm, hết hạn mà cần nghỉ tiếp thì nộp đơn lại. Trong thời gian nghỉ, trường phải giữ học tịch cho con, lúc đi học lại thì vào học tiếp. Cách làm cụ thể do từng tỉnh quy định, hỏi phòng giáo vụ của trường hoặc sở giáo dục địa phương. Lợi ích:Điều 16 "Biện pháp quản lý học tịch học sinh tiểu học, trung học" (Trung Quốc) quy định cách làm thủ tục nghỉ học. Học sinh nghỉ học do cha mẹ hoặc người giám hộ hợp pháp khác nộp đơn. Trường xác nhận rồi trình cơ quan quản lý học tịch cấp trên phê duyệt. Khi đi học lại, trường phải kịp thời làm thủ tục liên quan. Mỗi lần xin nghỉ không quá 1 năm, hết hạn mà thật sự cần nghỉ tiếp thì phải nộp đơn làm lại. Trong thời gian học sinh nghỉ học, trường phải giữ học tịch cho em (giữ nguyên tư cách học sinh và chỗ học). Cách làm cụ thể việc nghỉ học, đi học lại do cơ quan quản lý giáo dục cấp tỉnh quy định (toàn quốc Trung Quốc, ban hành tháng 1/2025). "Mười biện pháp tăng cường hơn nữa công tác sức khoẻ tâm thần học sinh tiểu học, trung học" (Trung Quốc) yêu cầu thúc đẩy xây dựng cơ chế chuyển tuyến khám bệnh tâm thần và đi học lại sau khi khỏi, hướng dẫn trường lập phương án xử lý sự cố khủng hoảng tâm lý đột xuất trong trường Mức bằng chứng:B Nguồn:教育部 (Bộ Giáo dục Trung Quốc) (2025). 中小学生学籍管理办法 (Biện pháp quản lý học tịch học sinh tiểu học, trung học) (教基〔2025〕1 号, Điều 16). https://wwwgovcnzhengcezhengceku/202502/content_7002620.htm ; 教育部办公厅 (Văn phòng Bộ Giáo dục Trung Quốc) (2025). 进一步加强中小学生心理健康工作十条措施 (Mười biện pháp tăng cường hơn nữa công tác sức khoẻ tâm thần học sinh tiểu học, trung học) (教基厅〔2025〕2 号). https://wwwgovcnzhengcezhengceku/202510/content_7045528.htm ; 教育部 (Bộ Giáo dục Trung Quốc) (2021). 未成年人学校保护规定 (Quy định bảo vệ trẻ vị thành niên trong trường học) (Lệnh Bộ Giáo dục số 50, Điều 12). https://wwwgovcnzhengcezhengceku/2021-06/02/content_5614946.htm Ghi chú:Theo kinh nghiệm của tác giả, trước khi đi làm thủ tục, hỏi rõ ba việc: cần giấy tờ y tế gì, thời gian nghỉ thì học tịch được ghi trên hệ thống thế nào, đi học lại thì về đúng lớp cũ hay xuống một lớp. Xếp B vì nghỉ học cần điều kiện gì, nộp giấy tờ gì, đi học lại nối tiếp thế nào đều do cơ quan giáo dục cấp tỉnh tự quy định, cấp toàn quốc chỉ dựng một khung. Điều 12 "Quy định bảo vệ trẻ vị thành niên trong trường học" (Trung Quốc) còn yêu cầu trường giáo dục bắt buộc hoàn thiện chế độ báo cáo, lưu hồ sơ học sinh bỏ học, nghỉ học và xin nghỉ dài ngày. Vì vậy nghỉ học là việc trường từng làm, không phải mở ngoại lệ riêng cho bạn.🇻🇳 Ở Việt Nam
- Bài Tuổi Trẻ ngày 14/5/2025 dẫn lời lãnh đạo Sở Giáo dục và Đào tạo Đắk Lắk: Điều lệ trường trung học (Thông tư 32/2020/TT-BGDĐT) và quy định đánh giá học sinh (Thông tư 22/2021/TT-BGDĐT) không có nội dung cho phép bảo lưu kết quả học tập đối với học sinh phổ thông. Chỉ có báo chí đưa tin; ⚠️ chưa đối chiếu văn bản hiện hành nên chưa khẳng định được Việt Nam không có cơ chế tương tự chế độ nghỉ học giữ học tịch của Trung Quốc.
- ⚠️ Chưa kiểm chứng: con phải nghỉ dài ngày vì bệnh (kể cả bệnh tâm thần) thì xử lý thế nào: số buổi nghỉ tối đa để còn được lên lớp, có được học lại lớp đó năm sau hay không, điều khoản cụ thể trong Thông tư 22/2021/TT-BGDĐT. Hỏi trực tiếp trường và phòngsở giáo dục. Nguồn VN: Tuổi Trẻ (14/5/2025): Sẽ xử lý trách nhiệm nhà trường hướng dẫn học sinh viết đơn "tự nguyện" nghỉ học · Kiểm chứng ngày 03/11/2026
12. Khám ra thị lực kém thì tới bệnh viện nhỏ thuốc giãn đồng tử để đo khúc xạ, sau đó tái khám theo khoảng cách bác sĩ hẹn
Chi phí:Vài chục tới vài trăm nhân dân tệ tiền khám và tiền cắt kính. Sau khi nhỏ thuốc giãn đồng tử, con sẽ sợ sáng, nhìn gần bị mờ, mất nửa ngày tới một hai ngày mới hết. Nói đơn giản:Đo khúc xạ có nhỏ thuốc giãn đồng tử là nhỏ một loại thuốc trước, cho cơ điều tiết trong mắt giãn ra, rồi mới đo độ. Việc này làm ở bệnh viện, là cách chẩn đoán cận thị chính xác nhất. Uỷ ban Y tế (Trung Quốc) ghi rõ thuốc này không gây tổn hại cho mắt khoẻ, ngừng thuốc thì trở lại bình thường. Đừng lấy một lần đo máy ở tiệm kính làm chẩn đoán, cũng đừng vì "sợ tăng độ" mà không cắt kính cho con. Lợi ích:"Mười điều kiến thức cốt lõi về phòng chống cận thị ở trẻ em, thiếu niên" (Trung Quốc) ghi rõ đo khúc xạ có nhỏ thuốc giãn đồng tử là gì. Trước hết dùng thuốc liệt cơ thể mi, rồi mới đo khúc xạ. Thuốc liệt cơ thể mi là thuốc nhỏ mắt làm giãn khối cơ phụ trách điều tiết trong mắt. Đo khúc xạ có nhỏ thuốc giãn đồng tử là đo khúc xạ y khoa làm ở bệnh viện, là "tiêu chuẩn vàng" (cách chính xác nhất) để chẩn đoán cận thị. Thuốc giãn đồng tử không gây tổn hại cho mắt khoẻ; sau khi dùng có thể tạm thời sợ sáng, nhìn gần không rõ, ngừng thuốc thì hồi phục bình thường. Đã chẩn đoán cận thị thì phải can thiệp kịp thời, đúng cách, chỉnh bằng cách đeo kính và các cách khác. Đeo kính phù hợp có thể chỉnh hiệu quả tình trạng nhìn mờ, làm chậm cận thị tiến triển. Người đeo kính thị lực bình thường: trẻ trước tuổi đi học và học sinh tiểu học 3 đến 6 tháng tái khám một lần, học sinh trung học cơ sở, trung học phổ thông 6 đến 12 tháng tái khám một lần, tuỳ tình hình mà quyết định có đổi kính hay không. Trẻ lúc 1 đến 3 tuổi, 4 đến 6 tuổi và từ 7 tuổi trở đi nên được sàng lọc khúc xạ định kỳ (đo độ), theo dõi lượng viễn thị dự trữ (toàn quốc Trung Quốc, ban hành tháng 7/2023) Mức bằng chứng:B Nguồn:国家卫生健康委办公厅 (Văn phòng Uỷ ban Y tế Quốc gia Trung Quốc) (2023). 防控儿童青少年近视核心知识十条 (Mười điều kiến thức cốt lõi về phòng chống cận thị ở trẻ em, thiếu niên) (国卫办妇幼函〔2023〕278 号). https://wwwgovcnzhengcezhengceku/202307/content_6894284.htm Ghi chú:Xếp B vì đây là cách làm trong văn bản phổ biến kiến thức chính thức, không phải nghiên cứu gốc có con số cụ thể. Cận thị nặng sẽ kéo theo những bệnh như bong võng mạc, nên tái khám không chỉ để đổi kính. "Thị lực kém" khám ra ở đợt khám sức khoẻ học sinh chỉ là kết quả sàng lọc ban đầu, còn phải tới bệnh viện khám mắt đầy đủ một lần, xem mục 7.13. Răng hàm vĩnh viễn mọc lên rồi thì trám bít hố rãnh
Chi phí:Mỗi răng vài chục tới một hai trăm nhân dân tệ. Không gây tê, không mài răng, mỗi lần vài phút. Nhiều nơi có chương trình miễn phí cho trẻ đủ tuổi. Nói đơn giản:Trám bít hố rãnh là dùng nhựa trám bịt các rãnh trên mặt nhai của răng hàm, để vụn thức ăn không nhét vào được. Làm xong hai năm, cơ hội bị sâu răng chỉ khoảng một phần tám so với không trám. Nếu không trám có 16% mặt răng bị sâu, thì trám rồi chỉ khoảng 5%. Bốn năm sau vẫn còn tác dụng. Lợi ích:38 thử nghiệm, 7.924 trẻ 5 đến 16 tuổi, do Cochrane gom đủ theo đúng quy trình rồi gộp lại phân tích. So sánh chất trám bít loại nhựa với không trám. Với răng hàm lớn vĩnh viễn thứ nhất của trẻ 5 đến 10 tuổi, ở thời điểm 24 tháng sau khi trám, OR bị sâu răng = 0,12 (khoảng tin cậy 95% từ 0,08 đến 0,19), cơ hội bị sâu chỉ khoảng một phần tám so với không trám. Kết quả này từ 7 thử nghiệm, 1.548 trẻ được bốc thăm chia nhóm, 1.322 trẻ được khám tới cuối; chất lượng bằng chứng trung bình. Nếu nhóm đối chứng có 16% mặt răng bị sâu trong 24 tháng, thì sau khi trám là 5,2% (từ 3,13% đến 7,37%). Nhóm đối chứng 40% thì là 6,25% (từ 3,84% đến 9,63%). Nhóm đối chứng 70% thì là 19% (từ 12,3% đến 27,2%). Ở thời điểm 48 đến 54 tháng sau khi trám, OR = 0,21 (từ 0,16 đến 0,28), vẫn khoảng một phần năm so với không trám. Kết luận của nhóm tác giả là chất trám bít loại nhựa ở thời điểm 24 tháng giúp bớt từ 11% đến 51% số sâu răng so với không trám. Trong 4 thử nghiệm có ghi tác dụng không mong muốn, không thấy xuất hiện tác dụng không mong muốn nào. Giữa các loại vật liệu trám bít khác như glass ionomer, loại nào tốt hơn thì chưa đủ bằng chứng Mức bằng chứng:A Nguồn:Ahovuo-Saloranta A, et al. (2017). Pit and fissure sealants for preventing dental decay in permanent teeth. Cochrane Database of Systematic Reviews. https://doiorg/10.1002/14651858.CD001830.pub5 Ghi chú:Răng hàm lớn vĩnh viễn thứ nhất (chiếc răng to không thay nữa) thường nhú lên khoảng 6 tuổi, chiếc thứ hai khoảng 12 tuổi. Trám bít phải làm khi răng mới mọc, chưa bị sâu; đã sâu rồi thì chỉ còn cách hàn răng. Nhiều nơi (Trung Quốc) đưa trám bít hố rãnh cho trẻ đủ tuổi vào chương trình miễn phí, hỏi Trung tâm Kiểm soát Bệnh tật (CDC Trung Quốc) địa phương hoặc trung tâm dịch vụ y tế cộng đồng. Chương này không tìm được văn bản cấp toàn quốc đối chiếu được từng chữ, nên không ghi phạm vi và độ tuổi được áp dụng. Sâu răng cũng là mục trọng điểm hướng dẫn trong khám sức khoẻ học sinh, xem mục 7.🇻🇳 Ở Việt Nam
- Hỏi về trám bít hố rãnh ở khoa răng hàm mặt của bệnh viện, phòng khám nha khoa, hoặc bộ phận y tế trường học, trạm y tế xã.
- ⚠️ Chưa kiểm chứng: Việt Nam hiện có chương trình trám bít hố rãnh miễn phí cho học sinh (chương trình nha học đường) ở cấp toàn quốc hay không, áp dụng cho độ tuổi nào, và giá trám ở cơ sở công (ước tính tháng 11/2026).
14. Con mê chơi game: trước hết xem giấc ngủ, bài tập và thời gian ra ngoài vận động có bị lấn mất không, đừng chỉ chăm chăm đếm con chơi bao lâu
Chi phí:Không tốn tiền. Mỗi tuần để ý một lần: con mấy giờ đi ngủ, bài tập có nộp không, có ra ngoài vận động không. Nói đơn giản:Người thật sự tới mức "rối loạn chơi game" chỉ khoảng hai, ba người trong một trăm. Bảng hỏi đặt ngưỡng thấp, chỉ khảo sát thiếu niên thì tỷ lệ sẽ bị đội lên. Xem dữ liệu thật từ các công ty game thì gần như không thấy chơi nhiều hay ít ảnh hưởng tới cảm giác hạnh phúc. Theo quy định (Trung Quốc), trẻ vị thành niên chỉ được chơi từ 8 giờ đến 9 giờ tối thứ Sáu, thứ Bảy, Chủ nhật và ngày lễ. Lợi ích:Một phân tích gộp tổng hợp 53 nghiên cứu ở 17 nước, 226.247 người. Tỷ lệ mắc rối loạn chơi game là 3,05% (khoảng tin cậy 95% từ 2,38 đến 3,91). Chỉ tính các nghiên cứu lấy mẫu chặt chẽ hơn thì là 1,96%. Kết quả giữa các nghiên cứu chênh nhau xa, 77% sự chênh lệch nằm ở việc dùng bảng hỏi nào. Mẫu là thiếu niên, điểm ngưỡng thấp, mẫu nhỏ đều làm tỷ lệ cao lên. Một nghiên cứu khác lấy được dữ liệu của 7 công ty game, nối thời gian chơi thật trong sáu tuần của 38.935 người chơi với mức hạnh phúc họ tự khai. Gần như không tìm thấy bằng chứng thời gian chơi ảnh hưởng tới hạnh phúc. Tổng cục Báo chí Xuất bản Quốc gia (Trung Quốc) quy định doanh nghiệp game chỉ được cung cấp dịch vụ 1 tiếng cho trẻ vị thành niên, từ 20 giờ đến 21 giờ mỗi ngày thứ Sáu, thứ Bảy, Chủ nhật và ngày lễ theo luật định (toàn quốc Trung Quốc / quốc tế, từ năm 2021) Mức bằng chứng:B Nguồn:Stevens MW, Dorstyn D, Delfabbro PH, King DL. (2021). Global prevalence of gaming disorder: A systematic review and meta-analysis. Australian and New Zealand Journal of Psychiatry, 55(6), 553–568. https://doiorg/10.1177/0004867420962851 ; Vuorre M, Johannes N, Magnusson K, Przybylski AK. (2022). Time spent playing video games is unlikely to impact well-being. Royal Society Open Science, 9(7), 220411. https://doiorg/10.1098/rsos.220411 ; 国家新闻出版署 (Tổng cục Báo chí Xuất bản Quốc gia Trung Quốc) (2021). 关于进一步严格管理切实防止未成年人沉迷网络游戏的通知 (Thông báo về việc quản lý chặt chẽ hơn nữa, ngăn chặn thực chất việc trẻ vị thành niên nghiện game trực tuyến) (国新出发〔2021〕14 号). https://wwwgovcnzhengcezhengceku/2021-09/01/content_5634661.htm Ghi chú:Xếp B vì tỷ lệ mắc thay đổi quá nhiều theo bảng hỏi, nghiên cứu về hạnh phúc cũng chỉ theo dõi sáu tuần. Theo nhận định của tác giả, cái giá hay gặp nhất của game là lấn mất giờ ngủ và giờ ở ngoài trời; câu này chưa tìm được con số nghiên cứu. Quy định thành văn về giấc ngủ xem chương này mục 10 (giấc ngủ, bài tập, thể thao). Ngoài trời xem chương này mục 4 (ngoài trời 2 tiếng mỗi ngày), thời lượng màn hình xem chương này mục 5 (không vì việc học thì mỗi ngày không quá 1 tiếng). Nạp tiền và đòi lại tiền xem chương 5 mục 9 (con dùng điện thoại nạp tiền, tặng quà). Điểm số, giấc ngủ và quan hệ trong nhà cùng sụp, khuyên cũng không dừng được, lúc đó đưa con tới khoa tâm thần hoặc khoa tâm lý trẻ em. Đừng gửi vào trường cai nghiện mạng quản lý khép kín, xem chương này mục 18 (trường cai nghiện mạng). Người được lợi là con.🇻🇳 Ở Việt Nam
- Doanh nghiệp game G1 phải có hệ thống bảo đảm quản lý thời gian chơi trong ngày (từ 00h00 đến 24h00) của người chơi dưới 18 tuổi "không quá 60 phút đối với từng trò chơi nhưng không quá 180 phút một ngày đối với tất cả trò chơi dành cho người chơi dưới 18 tuổi do doanh nghiệp cung cấp" (Nghị định 147/2024/NĐ-CP, Điều 39, theo bài tổng hợp trích nguyên văn; hiệu lực từ 25/12/2024).
- Người chơi dưới 16 tuổi thì cha, mẹ hoặc người giám hộ đăng ký tài khoản bằng thông tin của mình và có trách nhiệm giám sát thời gian chơi, nội dung trò chơi (cùng điều trên).
- ⚠️ Chưa kiểm chứng: số khoản, điểm chính xác trong Điều 39; dự thảo sửa đổi hạ mức xuống 60 phútngày cho người dưới 16 tuổi đã được ban hành hay chưa. Nguồn VN: Nghị định 147/2024/NĐ-CP, Điều 39 (bài tổng hợp, Luật Việt An) · Kiểm chứng ngày 03/11/2026
15. Con nói mình thích người cùng giới: đừng mắng, đừng đuổi ra khỏi nhà, đừng gửi đi "chỉnh sửa"; thái độ của gia đình có liên quan tới việc con có tự sát hay không
Chi phí:Không tốn tiền. Khó ở chỗ cha mẹ phải tự tiêu hoá cảm xúc của mình trước, ngay lúc đó không buông lời nặng nề. Nói đơn giản:Trong học sinh trung học ở Trung Quốc, những em thích người cùng giới hoặc thích cả hai giới có tỷ lệ từng cố tự sát trong một năm cao khoảng 3 đến 5,5 lần các em khác. Nghiên cứu ở nước ngoài thấy trẻ bị gia đình bài xích mạnh ở tuổi dậy thì về sau từng cố tự sát nhiều hơn hẳn. Trẻ bị cha mẹ gửi đi "chỉnh sửa" cũng từng cố tự sát nhiều hơn hẳn. Lợi ích:Một khảo sát ở Trung Quốc bao phủ 506 trường trung học ở 7 tỉnh, tổng cộng 150.822 học sinh từ lớp 7 tới lớp 12. Tỷ lệ từng cố tự sát trong năm qua: ở nam sinh, nhóm chỉ thích khác giới là 2,2%, nhóm chỉ thích cùng giới là 6,9%, nhóm thích cả hai giới là 12,2%. Ở nữ sinh tương ứng là 3,1%, 8,9%, 10,9%. Tính ra khoảng gấp 3 đến 5,5 lần các bạn chỉ thích khác giới. Nhóm nghiên cứu đã trừ đi ảnh hưởng của tuổi, áp lực học tập, kinh tế gia đình, bị bắt nạt. Sau khi trừ, OR của hai nhóm này ở nam sinh là 3,13 (khoảng tin cậy 95% từ 2,28 đến 4,28) và 3,83 (từ 2,85 đến 5,14), cao khoảng hai tới ba lần. Một phân tích gộp tổng hợp 35 nghiên cứu tính ra thiếu niên thuộc nhóm thiểu số tính dục có OR từng cố tự sát là 3,50 (từ 2,98 đến 4,12). Một nghiên cứu ở Mỹ phỏng vấn 224 thanh niên đồng tính và song tính 21 đến 25 tuổi, nhờ họ nhớ lại phản ứng của gia đình hồi tuổi dậy thì. So với bạn cùng tuổi gần như không bị gia đình bài xích, người bị gia đình bài xích ở mức cao có OR từng cố tự sát là 8,4. Trong một nghiên cứu khác, cha mẹ tự tìm cách thay đổi xu hướng tính dục của con thì OR con từng cố tự sát là 3,08 (từ 1,39 đến 6,83). Cha mẹ còn đưa con đi gặp nhà trị liệu hoặc người tôn giáo thì là 5,07 (từ 2,38 đến 10,79) (Trung Quốc / nhiều nước / Mỹ) Mức bằng chứng:B Nguồn:Huang Y, Li P, Guo L, et al. (2018). Sexual minority status and suicidal behaviour among Chinese adolescents: a nationally representative cross-sectional study. BMJ Open, 8(8), e020969. https://doiorg/10.1136/bmjopen-2017-020969 ; di Giacomo E, Krausz M, Colmegna F, Aspesi F, Clerici M. (2018). Estimating the Risk of Attempted Suicide Among Sexual Minority Youths: A Systematic Review and Meta-analysis. JAMA Pediatrics, 172(12), 1145–1152. https://doiorg/10.1001/jamapediatrics.2018.2731 ; Ryan C, Huebner D, Diaz RM, Sanchez J. (2009). Family rejection as a predictor of negative health outcomes in white and Latino lesbian, gay, and bisexual young adults. Pediatrics, 123(1), 346–352. https://doiorg/10.1542/peds.2007-3524 ; Ryan C, Toomey RB, Diaz RM, Russell ST. (2020). Parent-Initiated Sexual Orientation Change Efforts With LGBT Adolescents: Implications for Young Adult Mental Health and Adjustment. Journal of Homosexuality, 67(2), 159–173. https://doiorg/10.1080/00918369.2018.1538407 ; 全国人大常委会 (Uỷ ban Thường vụ Quốc hội Trung Quốc) (sửa đổi năm 2024). 未成年人保护法 (Luật Bảo vệ người chưa thành niên Trung Quốc) (Điều 17). https://flknpcgovcndetail?id=ff8081818f197cf001905e567af635a0 ; 全国人大常委会 (Uỷ ban Thường vụ Quốc hội Trung Quốc) (2015). 反家庭暴力法 (Luật Chống bạo lực gia đình Trung Quốc) (Điều 2). https://flknpcgovcndetail?id=2c909fdd678bf17901678bf7f9d60889 Ghi chú:Xếp B vì đây đều là khảo sát một lần, mức độ bị gia đình bài xích dựa vào trí nhớ khi đã trưởng thành, chỉ cho thấy có liên quan, không cho thấy cái nào gây ra cái nào. Cha mẹ không cần lập tức chấp nhận, trước hết đừng làm việc gây tổn thương cho con. Về luật (Trung Quốc), cha mẹ không được ngược đãi, bỏ rơi con, cũng không được dùng bạo lực gia đình với con. Thường xuyên chửi mắng, đe doạ cũng tính là bạo lực gia đình. Con buồn chán, nói không muốn sống nữa, trước hết gọi 12356, xem chương 1 mục 25 (có ý nghĩ tự sát thì gọi 12356). Cũng có thể theo chương này mục 8 (12 đến 18 tuổi làm một lần sàng lọc trầm cảm) đưa con tới khoa tâm thần. Vì sao đừng đụng tới "chỉnh sửa", xem chương 6 mục 28 (đừng làm liệu pháp chỉnh sửa xu hướng tính dục). Người được lợi là con, và cũng là chính bạn.🇻🇳 Ở Việt Nam
- Không có số 12356. Trẻ em (dưới 16 tuổi) cần hỗ trợ: gọi 111 (Tổng đài điện thoại quốc gia bảo vệ trẻ em). Có nguy hiểm tính mạng trước mắt: gọi 115. ⚠️ Chưa kiểm chứng: đường dây hỗ trợ tâm lý, phòng chống tự sát cấp quốc gia của Việt Nam.
- Luật Phòng, chống bạo lực gia đình 2022 tính là bạo lực gia đình các hành vi như "lăng mạ, chì chiết hoặc hành vi cố ý khác xúc phạm danh dự, nhân phẩm" (Điều 3 khoản 1 điểm b), "kỳ thị, phân biệt đối xử về hình thể, giới, giới tính, năng lực của thành viên gia đình" (điểm đ), "cưỡng ép thành viên gia đình ra khỏi chỗ ở hợp pháp trái pháp luật" (điểm q).
- Luật Trẻ em 2016 cấm kỳ thị, phân biệt đối xử với trẻ em vì giới tính và các đặc điểm cá nhân khác (Điều 6 khoản 8). Nguồn VN: Luật Phòng, chống bạo lực gia đình 2022 (13/2022/QH15), Điều 3 ; Luật Trẻ em 2016 (102/2016/QH13), Điều 6 ; Thông tư 22/2014/TT-BTTTT: số 111, 115 · Kiểm chứng ngày 03/11/2026
16. Dạy con đừng ra tay đánh, cũng đừng quát mắng, chửi con ngu: trẻ hay bị đánh, bị mắng có nhiều vấn đề hành vi và cảm xúc hơn
Chi phí:Không tốn tiền. Khó ở chỗ đúng lúc nổi nóng phải dừng được tay và miệng, lại còn phải đổi sang một cách dạy không đánh không mắng. Đổi sang cách nào, xem chương này mục 17 (lớp dạy cha mẹ cách làm cụ thể). Nói đơn giản:Trẻ hay bị đánh có tính hung hăng và vấn đề tâm lý nhiều hơn, xa cách cha mẹ hơn, cũng hay bị đánh nặng hơn. Đánh có làm con nghe lời ngay lúc đó hay không, bằng chứng không rõ. Trẻ 13 tuổi hay bị quát, bị chửi ngu, về sau gây chuyện và trầm cảm đều nhiều hơn; ngày thường cha mẹ có tình cảm tới đâu cũng không bù lại được. Lợi ích:Trước hết nói chuyện đánh. Một phân tích gộp chỉ tính một kiểu: "xoè tay đánh mông hoặc đánh vào tay chân". Nó tổng hợp 75 nghiên cứu, 111 giá trị hiệu ứng, tổng cộng 160.927 trẻ. Trong 17 kết cục có 13 kết cục liên quan rõ với việc bị đánh, và tất cả đều theo hướng xấu. d là độ lớn hiệu ứng, 0,2 là nhỏ, 0,5 là trung bình. Tính hung hăng khi còn nhỏ d = 0,37 (khoảng tin cậy 95% từ 0,13 đến 0,61). Vấn đề hướng ngoại 0,41, tức những chuyện như đánh người, phá quy định. Vấn đề hướng nội 0,24, tức những chuyện như lo âu, trầm cảm. Vấn đề sức khoẻ tâm thần 0,53, quan hệ với cha mẹ kém 0,51, lòng tự trọng thấp 0,15, khả năng nhận thức kém 0,17. Bị cha mẹ bạo hành thể chất 0,64. Hành vi chống đối xã hội khi lớn lên 0,36, vấn đề sức khoẻ tâm thần khi lớn lên 0,24. Gộp cả 111 giá trị hiệu ứng là d = 0,33 (từ 0,29 đến 0,38). Con có nghe lời ngay lúc đó hay không thì liên quan không rõ với việc bị đánh (d = 0,14, từ −0,19 đến 0,47), mục này chỉ có 5 giá trị hiệu ứng. Một tổng quan khác chỉ xem các nghiên cứu theo dõi trước sau, tổng cộng 69 nghiên cứu. Trừng phạt thân thể ổn định báo trước vấn đề hành vi của trẻ về sau tăng lên, không thấy nó liên quan tới bất kỳ kết quả tốt lâu dài nào. Trong đó 7 nghiên cứu xem số lần đánh, 5 nghiên cứu thấy đánh càng nhiều, vấn đề càng nặng. Tiếp theo là quát mắng. Một nghiên cứu ở Mỹ theo dõi 976 gia đình có đủ cha mẹ. Lúc con 13 tuổi, cha mẹ hay quát tháo, chửi tục, chửi con ngu hoặc lười, thì trong khoảng 13 đến 14 tuổi, chuyện gây rối và triệu chứng trầm cảm của con đều tăng. Ngày thường cha mẹ có tình cảm hay không cũng không xoá được mối liên hệ này. Chiều ngược lại cũng đúng: trẻ 13 tuổi gây rối nhiều thì về sau cũng bị mắng nhiều hơn. Về luật (Trung Quốc), cha mẹ không được dùng bạo lực gia đình với con. Điều 2 "Luật Chống bạo lực gia đình" (Trung Quốc) liệt kê các hình thức bạo lực gia đình: đánh đập, trói buộc, gây thương tật, hạn chế tự do thân thể, và thường xuyên chửi mắng, đe doạ. Điều 12 luật này yêu cầu người giám hộ giáo dục gia đình bằng cách văn minh. Cha mẹ xâm phạm quyền lợi của con thì uỷ ban dân cư, uỷ ban thôn (Trung Quốc) phải khuyên răn, ngăn chặn, nghiêm trọng thì báo công an. Công an, viện kiểm sát, toà án phát hiện thì phải răn đe cha mẹ, và có thể buộc họ nhận hướng dẫn giáo dục gia đình (toàn quốc Trung Quốc) Mức bằng chứng:A Nguồn:Gershoff ET, Grogan-Kaylor A. (2016). Spanking and child outcomes: Old controversies and new meta-analyses. Journal of Family Psychology, 30(4), 453–469. https://doiorg/10.1037/fam0000191 ; Heilmann A, Mehay A, Watt RG, et al. (2021). Physical punishment and child outcomes: a narrative review of prospective studies. Lancet, 398(10297), 355–364. https://doiorg/10.1016/S0140-6736(21)00582-1 ; Wang MT, Kenny S. (2014). Longitudinal links between fathers' and mothers' harsh verbal discipline and adolescents' conduct problems and depressive symptoms. Child Development, 85(3), 908–923. https://doiorg/10.1111/cdev.12143 ; Ferguson CJ. (2013). Spanking, corporal punishment and negative long-term outcomes: a meta-analytic review of longitudinal studies. Clinical Psychology Review, 33(1), 196–208. https://doiorg/10.1016/jcpr.2012.11.002 ; Larzelere RE, Kuhn BR. (2005). Comparing child outcomes of physical punishment and alternative disciplinary tactics: a meta-analysis. Clinical Child and Family Psychology Review, 8(1), 1–37. https://doiorg/10.1007/s10567-005-2340-z ; 全国人大常委会 (Uỷ ban Thường vụ Quốc hội Trung Quốc) (2015). 反家庭暴力法 (Luật Chống bạo lực gia đình Trung Quốc) (Điều 2, 12). https://flknpcgovcndetail?id=2c909fdd678bf17901678bf7f9d60889 ; 全国人大常委会 (Uỷ ban Thường vụ Quốc hội Trung Quốc) (sửa đổi năm 2024). 未成年人保护法 (Luật Bảo vệ người chưa thành niên Trung Quốc) (Điều 11, 17, 118). https://flknpcgovcndetail?id=ff8081818f197cf001905e567af635a0 ; 全国人大常委会 (Uỷ ban Thường vụ Quốc hội Trung Quốc) (2021). 家庭教育促进法 (Luật Thúc đẩy giáo dục gia đình Trung Quốc) (Điều 23, 53). https://flknpcgovcndetail?id=ff8081817cac3b2d017cac5a6c6f0109 Ghi chú:Còn tranh cãi. Các nghiên cứu này gần như đều chỉ theo dõi ghi nhận, không có nhóm đối chứng, không nói được cái nào gây ra cái nào. Trong phân tích gộp về đánh mông, 72% nghiên cứu chỉ xem hai việc có cùng xuất hiện hay không, hoặc dựa vào hồi tưởng sau này. Một phân tích gộp khác chỉ thu các nghiên cứu theo dõi trước sau. Sau khi trừ đi hành vi vốn có của trẻ, mối liên hệ giữa đánh mông và vấn đề hướng ngoại chỉ còn 0,07, với vấn đề hướng nội chỉ còn 0,10. Tác giả bài đó cho rằng ảnh hưởng rất nhỏ. Còn một phân tích gộp nữa thấy "đánh có điều kiện" giảm không nghe lời và hành vi chống đối xã hội tốt hơn 10 trong 13 cách dạy khác. Nó cũng thấy đánh quá nặng hoặc lấy đánh làm chính thì kém hơn các cách dạy khác. Vì vậy điều phía phản đối chứng minh được là: đánh ít, có điều kiện, chưa chắc kém hơn cách dạy khác. Đánh nặng, đánh mắng thường xuyên thì cả hai phía đều cho là tệ hơn. Thỉnh thoảng phát một cái, quát một câu thì điều luật không nói thẳng là bạo lực gia đình; cái nó nêu tên là đánh đập và thường xuyên chửi mắng, đe doạ. Người được lợi chủ yếu là con. Người khác trong nhà đánh con, báo công an và xin lệnh bảo vệ an toàn thân thể xem chương 8 mục 43 (lệnh bảo vệ an toàn thân thể). Thấy nhà người khác đánh con lâu dài, ai cũng có quyền can ngăn, hoặc tố giác với công an, cơ quan dân chính, giáo dục. Chuyện trong nhà người lạ thì gọi 110 hoặc báo uỷ ban dân cư là đủ, đừng tự tới tận nhà can.🇻🇳 Ở Việt Nam
- Gọi 113 (công an), không phải 110. Trẻ dưới 16 tuổi bị bạo lực: có thể gọi 111 (Tổng đài điện thoại quốc gia bảo vệ trẻ em).
- Luật Phòng, chống bạo lực gia đình 2022 tính là bạo lực gia đình hành vi "hành hạ, ngược đãi, đánh đập, đe dọa hoặc hành vi cố ý khác xâm hại đến sức khỏe, tính mạng" (Điều 3 khoản 1 điểm a) và "lăng mạ, chì chiết hoặc hành vi cố ý khác xúc phạm danh dự, nhân phẩm" (điểm b). Khác Trung Quốc, luật Việt Nam không đòi hỏi chửi mắng phải "thường xuyên" mới tính.
- Luật Trẻ em 2016 định nghĩa bạo lực trẻ em gồm "hành hạ, ngược đãi, đánh đập; xâm hại thân thể, sức khỏe; lăng mạ, xúc phạm danh dự, nhân phẩm…" (Điều 4 khoản 6) và cấm bạo lực trẻ em (Điều 6 khoản 3). Gia đình, cá nhân có trách nhiệm thông báo, tố giác hành vi xâm hại trẻ em tới cơ quan có thẩm quyền (Điều 51 khoản 1). Nguồn VN: Luật Phòng, chống bạo lực gia đình 2022 (13/2022/QH15), Điều 3 ; Luật Trẻ em 2016, Điều 4 ; Luật Trẻ em 2016, Điều 6 ; Luật Trẻ em 2016, Điều 51 ; Thông tư 22/2014/TT-BTTTT: số 111, 113 · Kiểm chứng ngày 03/11/2026
17. Con khó dạy, bản thân cứ không nhịn được mà đánh mắng: đi học một khoá dạy cha mẹ cách làm cụ thể
Chi phí:Trường cha mẹ do trường học, trường mầm non mở và trường cha mẹ trực tuyến do chính quyền cấp tỉnh trở lên mở (Trung Quốc) được luật ghi rõ là phi lợi nhuận. Loại lớp có bằng chứng học mỗi tuần hoặc hai tuần một buổi, mỗi buổi một đến hai tiếng, kéo dài từ bốn tới hai mươi bốn tuần. Về nhà phải tập theo. Khó ở chỗ học cho hết khoá và tập hằng ngày. Nói đơn giản:Với trẻ vốn khó dạy, cha mẹ học xong lớp dạy cách dạy con cụ thể thì chuyện con đánh người, không giữ quy tắc giảm đi, tâm trạng cha mẹ cũng tốt lên. Cha mẹ đánh mắng con cũng ít đi, rõ nhất là lúc vừa học xong, một hai năm sau vẫn còn nhưng nhỏ đi nhiều. Thượng Hải cũng đã thử loại lớp này, có hiệu quả. Lợi ích:Cochrane tổng hợp 13 thử nghiệm, trong đó 10 thử nghiệm bốc thăm chia nhóm, tổng cộng 1.078 cha mẹ. Con 3 đến 12 tuổi, đều có vấn đề hành vi. Các lớp được đưa vào học mỗi tuần hoặc hai tuần một buổi, mỗi buổi một đến hai tiếng, ít nhất ba buổi. Ngắn thì học liền 4 tuần, dài thì học liền 24 tuần. Cha mẹ đã học thì vấn đề hành vi của con giảm. Cha mẹ tự đánh giá là SMD = −0,53 (khoảng tin cậy 95% từ −0,72 đến −0,34), người ngoài đánh giá độc lập là −0,44 (từ −0,77 đến −0,11). SMD và d là cùng một thước đo, 0,5 là trung bình. Sức khoẻ tâm thần của cha mẹ tốt lên, −0,36 (từ −0,52 đến −0,20). Cách dạy tiêu cực hoặc hà khắc giảm, cha mẹ tự đánh giá −0,77 (từ −0,96 đến −0,59), người ngoài đánh giá −0,42 (từ −0,67 đến −0,16). Nhóm tác giả nói đây là hiệu quả ngắn hạn. Một phân tích gộp khác lọc ra 346 thử nghiệm bốc thăm chia nhóm, trong đó 60 thử nghiệm đo các hành vi như đánh mắng con, rải ở 22 nước. Đánh mắng giảm ngay khi vừa học xong, d = −0,46 (từ −0,59 đến −0,33). Sau 1 đến 6 tháng là −0,24 (từ −0,37 đến −0,11). Sau 7 đến 24 tháng là −0,18 (từ −0,34 đến −0,02), càng về sau càng nhỏ. Phần lớn số liệu này do cha mẹ tự khai. Ở Trung Quốc cũng có thử nghiệm. 81 cha mẹ ở Thượng Hải được bốc thăm chia nhóm, một phần học lớp nhóm Triple P. Học xong, vấn đề thích nghi của con, cách dạy và tâm trạng của cha mẹ đều tốt hơn nhóm cha mẹ đang chờ học, 6 tháng sau vẫn còn. Ở một trường mầm non nông thôn có 191 người lớn chăm trẻ tham gia, một phần tự học khoá trực tuyến, thêm hai buổi thảo luận nhóm. Học xong hai tuần, hành vi ngược đãi trẻ mà họ tự khai ít hơn khoảng 33% so với nhóm chỉ được phát sách đọc (IRR = 0,67). Ba tháng sau, vấn đề hành vi của con cũng giảm (d = −0,40). "Luật Thúc đẩy giáo dục gia đình" (Trung Quốc) yêu cầu cha mẹ tự giác học kiến thức giáo dục gia đình. Trường tiểu học, trung học, trường mầm non có thể mở trường cha mẹ, định kỳ tổ chức hướng dẫn giáo dục gia đình phi lợi nhuận. Uỷ ban dân cư, uỷ ban thôn có thể mở trường cha mẹ ở cộng đồng. Chính quyền cấp tỉnh trở lên phải mở trường cha mẹ trực tuyến và đường dây nóng phục vụ phi lợi nhuận. Cơ sở hướng dẫn giáo dục gia đình không được tổ chức đào tạo vì lợi nhuận (toàn quốc Trung Quốc, áp dụng từ 01/01/2022) Mức bằng chứng:A Nguồn:Furlong M, McGilloway S, Bywater T, Hutchings J, Smith SM, Donnelly M. (2012). Behavioural and cognitive-behavioural group-based parenting programmes for early-onset conduct problems in children aged 3 to 12 years. Cochrane Database of Systematic Reviews, (2), CD008225. https://doiorg/10.1002/14651858.CD008225.pub2 ; Backhaus S, Leijten P, Jochim J, Melendez-Torres GJ, Gardner F. (2023). Effects over time of parenting interventions to reduce physical and emotional violence against children: a systematic review and meta-analysis. eClinicalMedicine, 60, 102003. https://doiorg/10.1016/jeclinm.2023.102003 ; Guo M, Morawska A, Sanders MR. (2016). A Randomized Controlled Trial of Group Triple P With Chinese Parents in Mainland China. Behavior Modification, 40(6), 825–851. https://doiorg/10.1177/0145445516644221 ; Wang W, Zhang H. (2026). A self-directed parenting program to reduce the risk of child maltreatment in rural China: A cluster randomized controlled trial. Child Abuse & Neglect, 173, 107937. https://doiorg/10.1016/jchiabu.2026.107937 ; 全国人大常委会 (Uỷ ban Thường vụ Quốc hội Trung Quốc) (2021). 家庭教育促进法 (Luật Thúc đẩy giáo dục gia đình Trung Quốc) (Điều 18, 25, 31, 38, 40). https://flknpcgovcndetail?id=ff8081817cac3b2d017cac5a6c6f0109 Ghi chú:Xếp A vì có con số gộp từ Cochrane và nhiều thử nghiệm bốc thăm. Các lớp trong thử nghiệm có mấy điểm chung. Người dẫn lớp dạy cách làm cụ thể, ví dụ chơi với con, khen, thưởng và kỷ luật. Cha mẹ luyện tập, diễn tập ngay trên lớp, về nhà còn có bài tập. Lớp chỉ phát tài liệu hoặc chỉ thảo luận bị loại ra, nên bằng chứng không áp dụng cho kiểu chỉ nghe một buổi nói chuyện. Trường cha mẹ phi lợi nhuận trong nước (Trung Quốc) dạy gì, dạy thế nào thì mỗi nơi một khác, chưa chắc thuộc loại này. Khi chọn lớp, xem nó có học liền mấy tuần, có bắt bạn tập cách làm cụ thể không. Trong các thử nghiệm của hai phân tích gộp, tên lớp hay gặp là Triple P, Incredible Years. Sách này không giới thiệu cơ sở cụ thể hay sản phẩm thu phí nào. Hiệu quả bớt đánh mắng sẽ nhỏ đi sau một hai năm, học xong vẫn phải tập tiếp. Người được lợi là con, và cũng là chính bạn. Con đã có vấn đề cảm xúc nặng thì đưa tới khoa tâm thần hoặc khoa tâm lý trẻ em, xem chương này mục 8 (sàng lọc trầm cảm).18. Đừng gửi con vào "trường cai nghiện mạng", "trại huấn luyện đặc biệt" quản lý khép kín: luật cấm dùng cách gây hại thân thể, tinh thần để cai nghiện mạng, đã có trẻ bị nhốt tới chết
Chi phí:Không tốn tiền, còn tiết kiệm được một khoản học phí. Khó ở chỗ đúng lúc con quậy dữ nhất, cha mẹ phải nhịn để không giao con cho người ngoài "quản giáo khép kín". Nói đơn giản:Luật (Trung Quốc) cấm rõ việc dùng cách gây hại thân thể, tinh thần của trẻ để cai nghiện mạng. Một trường huấn luyện đặc biệt ở Hợp Phì còng một cậu bé vừa được đưa tới trong phòng biệt giam, khoảng 44 tiếng sau thì cậu chết. Học viện Dự Chương ở Nam Xương nhốt học sinh vào phòng biệt giam, bốn người bị kết án tù; cha mẹ đòi lại học phí, toà không chấp nhận. Lợi ích:Điều 68 "Luật Bảo vệ người chưa thành niên" (Trung Quốc) quy định mọi tổ chức, cá nhân không được dùng cách xâm hại sức khoẻ thân thể, tinh thần của người chưa thành niên để can thiệp việc người chưa thành niên nghiện mạng. Hai vụ dưới đây đều có bản án của toà. Vụ thứ nhất ở Hợp Phì, An Huy. Tháng 8/2017, cha mẹ một chàng trai 18 tuổi ký thoả thuận với một trường huấn luyện đặc biệt, gửi cậu tới cai nghiện mạng. Người của trường cưỡng ép đưa cậu đi, nhốt vào phòng biệt giam, còng hai tay cậu vào song cửa sổ. Họ hạn chế cậu ăn, uống và nghỉ ngơi, còn đánh cậu. Khoảng 44 tiếng sau, chàng trai tử vong. Kết luận giám định là nhiệt độ cao, tư thế bị hạn chế, thiếu ăn uống và chấn thương gây rối loạn nước và điện giải dẫn tới tử vong. Ngày 31/10/2018, Toà án Nhân dân Trung cấp thành phố Hợp Phì (Trung Quốc) xử sơ thẩm. Người phụ trách trường phạm tội cố ý gây thương tích và tội giam giữ người trái pháp luật, bị phạt 16 năm tù. Bốn huấn luyện viên bị phạt từ 1 năm tới 8 năm 6 tháng tù. Ngày 28/12/2018, Toà án Nhân dân Cấp cao tỉnh An Huy xử phúc thẩm giữ nguyên bản án sơ thẩm. Quyết định phúc thẩm ghi rõ trường này không được cơ quan có thẩm quyền phê duyệt, mấy bị cáo cũng đều không có tư cách giáo viên. Vụ thứ hai ở Nam Xương, Giang Tây. Học viện Dự Chương mở năm 2013, giải thể, ngừng hoạt động tháng 11/2017. Trong thời gian hoạt động, trường đưa một số học sinh vào "phòng giải toả buồn bực" để biệt giam, cử người canh giữ, mỗi lần nhốt ba tới mười ngày. Ngày 28/4/2023, Toà án Nhân dân quận An Nguyên, thành phố Bình Hương tuyên án sơ thẩm xét xử lại, năm bị cáo phạm tội giam giữ người trái pháp luật. Bốn người bị kết án, nguyên văn của Tân Hoa Xã là "tù có thời hạn từ hai năm mười tháng tới mười một tháng không đều nhau" (tức mỗi người từ 11 tháng tới 2 năm 10 tháng). Bốn người này còn bị cấm làm nghề liên quan tới giáo dục trong một thời hạn nhất định, một người được miễn hình phạt. Cha mẹ đòi bồi thường học phí và tiền đi lại, toà không chấp nhận (toàn quốc Trung Quốc / An Huy / Giang Tây) Mức bằng chứng:C Nguồn:全国人大常委会 (Uỷ ban Thường vụ Quốc hội Trung Quốc) (sửa đổi năm 2024). 未成年人保护法 (Luật Bảo vệ người chưa thành niên Trung Quốc) (Điều 68). https://flknpcgovcndetail?id=ff8081818f197cf001905e567af635a0 ; 红星新闻 (Hồng Tinh Tân Văn) (20/02/2019). 追热点·18岁少年被铐着关禁闭两天死亡,戒网瘾学校5人获刑 (Theo dòng sự kiện: thiếu niên 18 tuổi bị còng, nhốt biệt giam hai ngày tử vong, 5 người của trường cai nghiện mạng bị kết án). https://staticcdsbcommicropubArticles/201902/5b98283216ea5d2e8eef7f8cb7d4dbbbhtml (bản lưu trữ web https://webarchiveorgweb/20261005013030/https://staticcdsbcommicropubArticles/201902/5b98283216ea5d2e8eef7f8cb7d4dbbbhtml) ; 新华社 (Tân Hoa Xã) (28/4/2023). 江西"豫章书院案"宣判 5名被告均服判不上诉 (Giang Tây tuyên án "vụ Học viện Dự Chương", 5 bị cáo đều chấp nhận, không kháng cáo). http://wwwnewscn/2023-04/28/c_1129579126.htm (bản lưu trữ web http://webarchiveorgweb/20230428212544/http://wwwnewscn/2023-04/28/c_1129579126.htm) Ghi chú:Xếp C vì chỉ có từng vụ riêng lẻ, không có thống kê loại trường này xảy ra chuyện bao nhiêu. Vụ Hợp Phì chỉ có báo chí đưa tin, bài báo dẫn bản án sơ thẩm và quyết định phúc thẩm, trên trang chính thức của toà không tìm thấy nguyên văn bản án. Vụ Học viện Dự Chương là Tân Hoa Xã đưa tin việc toà tuyên án. Con mê chơi game thì trước hết làm theo chương này mục 14 (con mê chơi game), xem giấc ngủ, bài tập và thời gian ra ngoài vận động có bị lấn mất không. Điểm số, giấc ngủ, quan hệ trong nhà cùng sụp, khuyên cũng không dừng được, thì đưa con tới khoa tâm thần hoặc khoa tâm lý trẻ em, để bác sĩ chẩn đoán rồi chữa. Đã gửi vào rồi thì đón con về. Con nói bị nhốt, bị đánh thì báo công an. Người được lợi là con.🇻🇳 Ở Việt Nam
- Gọi 113 (công an) nếu con bị nhốt, bị đánh. Trẻ dưới 16 tuổi: có thể gọi 111 (Tổng đài điện thoại quốc gia bảo vệ trẻ em).
- Luật Trẻ em 2016 cấm "xâm hại tình dục, bạo lực, lạm dụng, bóc lột trẻ em" (Điều 6 khoản 3); bạo lực trẻ em gồm cả "cô lập, xua đuổi và các hành vi cố ý khác gây tổn hại về thể chất, tinh thần của trẻ em" (Điều 4 khoản 6).
- Bắt, giữ hoặc giam người trái pháp luật là tội hình sự; làm với người dưới 18 tuổi thì phạt tù từ 02 năm đến 07 năm (Bộ luật Hình sự 2015, Điều 157 khoản 2 điểm e).
- ⚠️ Chưa kiểm chứng: Việt Nam có điều luật riêng cấm "can thiệp nghiện mạng bằng cách gây hại thân thể, tinh thần" như Điều 68 luật Trung Quốc hay không. Nguồn VN: Luật Trẻ em 2016, Điều 4 ; Luật Trẻ em 2016, Điều 6 ; Bộ luật Hình sự 2015, Điều 157 ; Thông tư 22/2014/TT-BTTTT: số 111, 113 · Kiểm chứng ngày 03/11/2026
19. Dạy con biết các vùng riêng tư trên cơ thể; bị người khác chạm vào, bị bắt giữ bí mật đều phải về nhà kể; con kể rồi thì tin trước, đừng mắng, đưa con đi báo công an và đi khám
Chi phí:Không tốn tiền. Lúc tắm, lúc thay quần áo tiện miệng dạy vài câu, thỉnh thoảng hỏi lại. Khó ở chỗ chính cha mẹ ngại mở miệng nói tên các bộ phận cơ thể, và khó ở chỗ khi con thật sự kể ra, phải nén giận để không mắng con. Nói đơn giản:Trẻ đã học lớp phòng xâm hại tình dục, trong buổi diễn tập có người đóng giả người lạ dụ dỗ, có hành động tự bảo vệ nhiều hơn hẳn. Những gì học được nửa năm sau vẫn còn, trẻ cũng không trở nên sợ hãi hơn. Có thật sự giảm bị xâm hại hay không thì chưa đo được. Trong những kẻ xâm hại tình dục trẻ em, người quen chiếm tỷ lệ khá cao, nên phải dạy con chỗ nào người khác không được chạm; bị chạm, bị bắt giữ bí mật, đều về nhà kể. Lợi ích:Năm 2015, Cochrane tổng hợp 24 thử nghiệm về lớp phòng xâm hại tình dục ở trường, tổng cộng 5.802 học sinh 5 đến 18 tuổi. Các lớp này phần lớn dạy mấy điều: quy tắc an toàn, cơ thể là của mình, đâu là vùng riêng tư. Còn dạy trẻ phân biệt kiểu chạm nào không được, kiểu bí mật nào không được giữ, và nên kể với ai. Nhiều lớp còn nhấn mạnh xảy ra chuyện không phải lỗi của trẻ. Trước hết xem trẻ có biết tự bảo vệ không. Nhóm nghiên cứu nhờ người đóng giả người lạ đi dụ trẻ, 2 thử nghiệm, 102 người. Trẻ đã học có hành động bảo vệ với OR = 5,71 (khoảng tin cậy 95% từ 1,98 đến 16,51), cơ hội khoảng gấp 5,7 lần trẻ chưa học. Quy đổi theo nguyên văn: cứ 1.000 trẻ chưa học có khoảng 390 em làm được, trẻ đã học khoảng 795 em. Tiếp theo là kiến thức. 18 thử nghiệm, 4.657 người, điểm bảng hỏi SMD = 0,61 (từ 0,45 đến 0,78), 0,5 là trung bình. Nửa năm sau vẫn là 0,69 (từ 0,51 đến 0,87). 3 nghiên cứu, 795 người xem tác hại: lo âu, sợ hãi của trẻ không tăng không giảm (SMD = −0,08, từ −0,22 đến 0,07). 3 nghiên cứu, 1.788 người xem trẻ có kể ra hay không. Kể ra việc mình từng bị xâm hại tình dục có OR = 3,56 (từ 1,13 đến 11,24), mỗi 1.000 em từ khoảng 4 em thành khoảng 14 em. Nhưng trẻ cùng lớp, cùng trường giống nhau, hiệu chỉnh điểm này rồi thì khác biệt không còn thấy rõ (OR = 3,04, từ 0,75 đến 12,33). Chất lượng bằng chứng của tất cả kết quả đều là trung bình. Nhóm tác giả ghi rõ những lớp này có thật sự giảm được xâm hại tình dục hay không thì phải theo dõi lâu dài mới biết. Năm 2018, UNESCO cùng năm cơ quan Liên Hợp Quốc khác ra hướng dẫn giáo dục giới tính. Hướng dẫn khuyên từ 5 đến 8 tuổi đã dạy trẻ tên các bộ phận cơ thể, kể cả cơ quan sinh dục. Còn dạy trẻ biết những bộ phận nào trên cơ thể là riêng tư. Có người chạm vào khiến trẻ khó chịu thì nói "không", bỏ đi, rồi kể với người lớn mình tin. Hướng dẫn ghi rõ xâm hại tình dục không bao giờ là lỗi của đứa trẻ bị hại. Người quen, người được tin tưởng, thậm chí người trong nhà gây ra cũng vậy. Sổ tay phòng xâm hại tình dục của báo Nhân dân Nhật báo (Trung Quốc) đưa một cách nói dễ nhớ: chỗ áo ba lỗ, quần đùi che thì không cho người khác nhìn, không cho người khác sờ. Điều 16 "Luật Bảo vệ người chưa thành niên" (Trung Quốc) yêu cầu cha mẹ giáo dục an toàn cho con, nâng cao ý thức và khả năng tự bảo vệ. Điều 40 yêu cầu trường học, trường mầm non giáo dục giới tính phù hợp lứa tuổi. Trường học, trường mầm non phát hiện xâm hại tình dục, quấy rối tình dục thì không được giấu, phải kịp thời báo công an và cơ quan giáo dục. Năm 2020, Viện Kiểm sát Nhân dân Tối cao (Trung Quốc) cùng tám cơ quan khác lập chế độ báo cáo bắt buộc. Người phải báo gồm người làm ở trường học, trường mầm non, bệnh viện, cơ sở giữ trẻ, uỷ ban dân cư, uỷ ban thôn, khách sạn… Trong công việc phát hiện trẻ bị hoặc nghi bị xâm hại thì phải báo công an ngay. Các trường hợp phải báo gồm: cơ quan sinh dục hoặc vùng riêng tư nghi có vết thương bất thường, bé gái dưới 14 tuổi nghi bị xâm hại tình dục, có thai, sảy thai. Thông tin người báo phải được giữ bí mật. Vì báo cáo mà phát sinh tranh chấp thì người báo không chịu trách nhiệm pháp lý. Năm 2025, viện kiểm sát (Trung Quốc) truy tố 42.873 người phạm các tội xâm hại tình dục người chưa thành niên như hiếp dâm, dâm ô trẻ em, giảm 5,5% so với năm trước. Con số này chiếm 58,9% số người bị truy tố về tội xâm hại người chưa thành niên. Trong số vụ xâm hại người chưa thành niên bị truy tố năm đó, 3.852 vụ có manh mối từ báo cáo bắt buộc, chiếm 7,1%. Ý kiến năm 2025 của Toà án Nhân dân Tối cao (Trung Quốc) cùng 15 cơ quan khác nói loại vụ này người quen gây ra chiếm tỷ lệ khá cao. Có trẻ nhỏ thiếu ý thức phòng vệ, người giám hộ lại lơ là, trẻ bị xâm hại tình dục mà chính mình cũng không biết (toàn quốc Trung Quốc / nhiều nước) Mức bằng chứng:B Nguồn:Walsh K, Zwi K, Woolfenden S, Shlonsky A. (2015). School-based education programmes for the prevention of child sexual abuse. Cochrane Database of Systematic Reviews, (4), CD004380. https://doiorg/10.1002/14651858.CD004380.pub3 ; UNESCO, UNAIDS, UNFPA, UNICEF, UN Women, WHO (2018). International technical guidance on sexuality education: an evidence-informed approach (revised edition). https://wwwunfpaorgsitesdefaultfilespub-pdfITGSEpdf ; 贵州省民政厅 (Sở Dân chính tỉnh Quý Châu) (2024). 未成年人防性侵手册,请家长孩子查收!(Sổ tay phòng xâm hại tình dục cho người chưa thành niên, mời phụ huynh và các con nhận lấy!) (bản đăng lại của báo Nhân dân Nhật báo). https://mztguizhougovcnxwzxmzyw/202407/t20240723_85145012.html ; 全国人大常委会 (Uỷ ban Thường vụ Quốc hội Trung Quốc) (sửa đổi năm 2024). 未成年人保护法 (Luật Bảo vệ người chưa thành niên Trung Quốc) (Điều 11, 16, 40). https://flknpcgovcndetail?id=ff8081818f197cf001905e567af635a0 ; 最高人民检察院等九部门 (chín cơ quan Trung Quốc, trong đó có Viện Kiểm sát Nhân dân Tối cao) (2020). 关于建立侵害未成年人案件强制报告制度的意见(试行)(Ý kiến về việc lập chế độ báo cáo bắt buộc các vụ xâm hại người chưa thành niên, thí điểm) (Điều 2, 3, 4, 13, 15). https://wwwsppgovcnxwfbhwsfbt/202005/t20200529_463482.shtml ; 最高人民检察院 (Viện Kiểm sát Nhân dân Tối cao Trung Quốc) (2026). 未成年人检察工作白皮书(2025)(Sách trắng công tác kiểm sát người chưa thành niên, 2025). https://wwwsppgovcnxwfbhwsfbt/202606/t20260601_728630.shtml ; 贵州省民政厅 (Sở Dân chính tỉnh Quý Châu) (2025). 最高法、最高检、民政部等16部门联合印发《关于依法从严惩处和防范性侵害未成年人违法犯罪的意见》(Toà án Nhân dân Tối cao, Viện Kiểm sát Nhân dân Tối cao, Bộ Dân chính và các cơ quan khác, tổng cộng 16 cơ quan, ban hành "Ý kiến về xử lý nghiêm theo pháp luật và phòng ngừa vi phạm, tội phạm xâm hại tình dục người chưa thành niên") (bản đăng lại của báo Toà án Nhân dân). https://mztguizhougovcnxwzxmzyw/202508/t20250807_88423354.html Ghi chú:Xếp B vì các con số đều từ lớp học ở trường, đo kiến thức và hành động trong diễn tập, không phải đo thật sự bớt bị xâm hại bao nhiêu. Cha mẹ dạy ở nhà thì không có thử nghiệm riêng. Lợi ích xếp nhỏ vì chỉ có những chỉ số thay thế này, không có con số xâm hại thật sự giảm mấy phần. Cách dạy theo mấy điều trên: dùng đúng tên gọi của các bộ phận cơ thể, nói cho con biết đâu là vùng riêng tư. Lại nói với con, ai bắt con giữ bí mật, không cho kể với bố mẹ, đều phải về nhà kể, kể rồi sẽ không bị mắng. Con kể rồi thì tin là thật trước, đừng gặng hỏi có phải bịa không, cũng đừng mắng con. Luật (Trung Quốc) yêu cầu giáo viên, bác sĩ chỉ cần "nghi ngờ" là báo công an, cha mẹ càng không cần đợi tới khi chắc chắn. Nói với con đó không phải lỗi của con, rồi gọi 110. Trước khi giám định thương tích đừng tắm cho con, đừng thay hoặc giặt quần áo của con, xem chương 13 mục 42 (sau khi bị xâm hại tình dục). Đối phương là ai cũng vậy, họ hàng, giáo viên cũng báo công an. Hậu quả pháp lý khi đối phương dưới 14 tuổi xem chương 9 mục 18 (đối phương dưới 14 tuổi). Con của bạn bè kể với bạn thì nói với cha mẹ cháu, cùng đi báo công an. Chuyện của đứa trẻ không quen thì gọi 110 giao cho công an, đừng tự đi tìm đối phương tính sổ. Luật ghi rõ bất kỳ ai cũng có quyền tố giác với công an. Người được lợi là con.🇻🇳 Ở Việt Nam
- Gọi 113 (công an), không phải 110. Cần tư vấn, hỗ trợ về trẻ bị xâm hại: gọi 111 (Tổng đài điện thoại quốc gia bảo vệ trẻ em).
- Luật Trẻ em 2016: xâm hại tình dục trẻ em là "dùng vũ lực, đe dọa dùng vũ lực, ép buộc, lôi kéo, dụ dỗ trẻ em tham gia vào các hành vi liên quan đến tình dục, bao gồm hiếp dâm, cưỡng dâm, giao cấu, dâm ô với trẻ em…" (Điều 4 khoản 8). Cơ quan, tổ chức, cơ sở giáo dục, gia đình, cá nhân có trách nhiệm thông báo, tố giác hành vi xâm hại trẻ em, trường hợp trẻ bị xâm hại hoặc có nguy cơ bị bạo lực, bóc lột, bỏ rơi tới cơ quan có thẩm quyền (Điều 51 khoản 1). Không cung cấp, che giấu, ngăn cản việc cung cấp thông tin về trẻ bị xâm hại là hành vi bị nghiêm cấm (Điều 6 khoản 7).
- Lưu ý: "trẻ em" theo luật này là người dưới 16 tuổi (Điều 1).
- ⚠️ Chưa kiểm chứng: Việt Nam có chế độ "báo cáo bắt buộc" riêng cho giáo viên, bác sĩ, khách sạn… và miễn trách nhiệm cho người báo như Trung Quốc hay không; số liệu chính thức về xâm hại tình dục trẻ em ở Việt Nam. Nguồn VN: Luật Trẻ em 2016, Điều 4 ; Luật Trẻ em 2016, Điều 6 ; Luật Trẻ em 2016, Điều 51 ; Thông tư 22/2014/TT-BTTTT: số 111, 113 · Kiểm chứng ngày 03/11/2026
20. Đừng để trẻ chưa đủ 12 tuổi đạp xe đạp ra đường, chưa đủ 16 tuổi đi xe đạp điện ra đường: tông người thì cha mẹ đền, mình bị tông cũng có thể phải tự chịu một phần
Chi phí:Không tốn tiền, nhưng phải đổi cách đi học: cha mẹ đưa đón, đi xe buýt hoặc đi bộ. Khó ở chỗ bạn bè cùng lớp đều đi xe, con sẽ làm ầm lên. Nói đơn giản:Đủ 12 tuổi mới được đạp xe đạp ra đường, đủ 16 tuổi mới được đi xe đạp điện (Trung Quốc). Có một đứa trẻ 14 tuổi quét mã của mẹ để đi xe đạp điện dùng chung, tông người ta thành thương tật hạng mười, toà xử cha mẹ đền khoảng 187 nghìn nhân dân tệ. Trẻ chưa đủ tuổi tự mình bị tông, dù bên kia chịu toàn bộ lỗi, cũng có toà xử phía trẻ tự chịu một phần. Lợi ích:Điều 72 "Điều lệ thực hiện Luật An toàn giao thông đường bộ" (Trung Quốc) quy định trên đường bộ "người điều khiển xe đạp, xe ba bánh phải đủ 12 tuổi". Cùng điều đó còn quy định "người điều khiển xe đạp điện và xe lăn cơ giới cho người khuyết tật phải đủ 16 tuổi". Vi phạm thì theo Điều 89 "Luật An toàn giao thông đường bộ" (Trung Quốc) bị cảnh cáo hoặc phạt 5 đến 50 nhân dân tệ, không chịu nộp phạt thì có thể bị tạm giữ xe. Tiền phạt không nhiều, cái quan trọng là món nợ sau khi xảy ra chuyện. Điều 1188 民法典 (Bộ luật Dân sự Trung Quốc) quy định người chưa thành niên gây thiệt hại cho người khác thì người giám hộ chịu trách nhiệm bồi thường. Trẻ có tài sản riêng thì lấy tài sản của trẻ đền trước, không đủ thì người giám hộ đền. Toà án Nhân dân huyện Liên Giang, Phúc Kiến (Trung Quốc) từng xử một vụ. Tháng 5/2022, một đứa trẻ vừa đủ 14 tuổi dùng tài khoản của mẹ quét mã thuê xe đạp điện dùng chung. Cậu tông vào một người đi xe đạp điện, người đó bị thương tật hạng mười, cảnh sát giao thông xác định cậu chịu toàn bộ lỗi. Công ty cho thuê xe và công ty bảo hiểm nói thoả thuận người dùng yêu cầu từ 16 tuổi trở lên, đứa trẻ không phải người đi xe hợp pháp, nên không đền. Toà xử cha mẹ đứa trẻ đền khoảng 187 nghìn nhân dân tệ (chính xác là 187.017,83 nhân dân tệ). Trẻ tự mình bị tông cũng thiệt. Một thẩm phán Bắc Kinh từng viết về một vụ: trẻ 10 tuổi tan học đạp xe đạp, bị xe đạp điện tông thành thương tật hạng mười, cảnh sát giao thông xác định bên kia chịu toàn bộ lỗi. Điều 1173 Bộ luật Dân sự Trung Quốc quy định người bị xâm phạm có lỗi trong việc xảy ra thiệt hại thì có thể giảm trách nhiệm của người xâm phạm. Toà căn cứ vào đó xác định đứa trẻ chưa đủ 12 tuổi mà ra đường, người giám hộ không ngăn, nên xử phía đứa trẻ tự chịu một phần thiệt hại. Thương tích cũng nặng hơn. Một trung tâm chấn thương ở Israel từ năm 2014 đến 2016 nhận nằm viện 337 trẻ bị thương do giao thông. Trẻ bị thương khi đi xe đạp điện có chấn thương sọ não chiếm 13%, trẻ đi xe đạp thường là 3%. Sau khi tính cả các yếu tố khác, cơ hội bị thương nặng hơn khoảng gấp 2,6 lần trẻ đi xe đạp thường (OR = 2,56, khoảng tin cậy 95% từ 1,1 đến 5,88) (toàn quốc Trung Quốc / Phúc Kiến / Bắc Kinh / Israel) Mức bằng chứng:B Nguồn:国务院 (Quốc vụ viện Trung Quốc) (sửa đổi năm 2017). 道路交通安全法实施条例 (Điều lệ thực hiện Luật An toàn giao thông đường bộ Trung Quốc) (Điều 72). https://flknpcgovcndetail?id=ff8080816f3cbb3c016f40f566c10e23 ; 全国人大常委会 (Uỷ ban Thường vụ Quốc hội Trung Quốc) (sửa đổi năm 2021). 道路交通安全法 (Luật An toàn giao thông đường bộ Trung Quốc) (Điều 89). https://flknpcgovcndetail?id=ff8081817ab231eb017abd617ef70519 ; 全国人大 (Quốc hội Trung Quốc) (2020). 民法典 (Bộ luật Dân sự Trung Quốc) (Điều 1173, 1188). https://flknpcgovcndetail?id=ff808081729d1efe01729d50b5c500bf ; 广州市司法局 (Sở Tư pháp thành phố Quảng Châu) (28/11/2024). 14岁孩子骑共享电动车,竟把人撞致十级伤残…… (Trẻ 14 tuổi đi xe đạp điện dùng chung, tông người thành thương tật hạng mười…) (bản đăng lại từ CCTV và các nơi khác). https://sfjgzgovcnztlmfzxcyasfcontentpost_9915896.html (bản lưu trữ web http://webarchiveorgweb/20250421103222/https://sfjgzgovcnztlmfzxcyasfcontentpost_9915896.html) ; 秦鹏博 (Tần Bằng Bác) (29/8/2024). "半大孩子"怎样骑行才安全又合规 ("Trẻ choai choai" đi xe thế nào mới an toàn và đúng luật). 北京政法网 (Cổng Chính pháp Bắc Kinh) (nguồn: 京法网事). https://wwwbj148.org/123/202408/t20240829_1667638.html ; Zmora O, Peleg K, Klein Y (2019). Pediatric electric bicycle injuries and comparison to other pediatric traffic injuries. Traffic Injury Prevention, 20(5), 540-543. https://doiorg/10.1080/15389588.2019.1608361 Ghi chú:Xếp B vì điều luật và hai bản án đều đã kiểm, nhưng con số thương tích chỉ từ một bệnh viện ở nước ngoài, trong nước (Trung Quốc) không tìm được thống kê thương vong theo tuổi. Vụ Liên Giang lấy từ bản đăng lại trong mục phổ biến pháp luật của sở tư pháp, không tìm được nguyên văn bản án. Lợi ích xếp lớn là lấy khoản đền 187 nghìn nhân dân tệ của vụ đó áp vào thước đo tiền, không phải vụ tai nạn nào cũng đền nhiều như vậy. Thoả thuận người dùng của xe đạp điện dùng chung cũng yêu cầu từ 16 tuổi trở lên, đừng đưa tài khoản của mình cho con quét mã. Đủ tuổi rồi mới đi xe, cũng phải đội mũ bảo hiểm, xem chương 1 mục 2 (đội mũ bảo hiểm và cài quai) và chương 22 mục 12 (đội mũ khi đi xe đạp địa hình). Người được lợi chủ yếu là con, người đền tiền là chính cha mẹ.🇻🇳 Ở Việt Nam
- Mốc tuổi khác Trung Quốc. Theo Luật Trật tự, an toàn giao thông đường bộ 2024, xe đạp và "xe đạp máy, gồm cả xe đạp điện" (trợ lực ngắt khi dừng đạp hoặc khi xe đạt 25 kmh) là xe thô sơ (Điều 34 khoản 2). Người đủ 16 tuổi trở lên được điều khiển xe gắn máy (Điều 59 khoản 1 điểm a). Điều 59 không nêu tuổi tối thiểu cho xe đạp, xe đạp điện.
- ⚠️ Chưa kiểm chứng: có điều khoản nào khác của Việt Nam quy định tuổi tối thiểu đi xe đạp, xe đạp điện hay không; xe máy điện có được tính là xe gắn máy (phải đủ 16 tuổi) hay không, theo văn bản gốc.
- Tiền đền: người chưa đủ 15 tuổi gây thiệt hại mà còn cha mẹ thì cha mẹ phải bồi thường toàn bộ; người từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi thì bồi thường bằng tài sản của mình, không đủ thì cha mẹ bù phần còn thiếu (Bộ luật Dân sự 2015, Điều 586 khoản 2). Bên bị thiệt hại có lỗi thì không được bồi thường phần thiệt hại do lỗi của mình gây ra (Điều 585 khoản 4). Nguồn VN: Luật TTATGT đường bộ 2024 (36/2024/QH15), Điều 34 ; Luật TTATGT đường bộ 2024, Điều 59 ; Bộ luật Dân sự 2015, Điều 586 ; Bộ luật Dân sự 2015, Điều 585 · Kiểm chứng ngày 03/11/2026
21. Con va đầu khi chơi thể thao, sau đó đau đầu, chóng mặt hoặc ngơ ngác: trong ngày đừng vào sân lại; nôn hết lần này tới lần khác, ngày càng buồn ngủ, đau đầu ngày càng nặng thì đi cấp cứu ngay
Chi phí:Không tốn tiền. Cho con rời sân, trong ngày không tập, không thi đấu nữa. Khó ở chỗ trận đấu đang căng, con tự nói "không sao", huấn luyện viên và cha mẹ đều muốn con chơi tiếp. Nói đơn giản:Trẻ bị chấn động não mà vẫn chơi tiếp, trung bình 44 ngày mới hồi phục; trẻ rời sân ngay thì khoảng 22 ngày. Va đầu xong có gì không ổn thì trong ngày đừng vào sân lại, chờ bác sĩ cho phép rồi mới chơi. Nôn liên tục, ngày càng buồn ngủ gọi không tỉnh, đau đầu ngày càng nặng, nói ngọng, co giật đều là dấu hiệu phải đi cấp cứu ngay. Lợi ích:Chấn động não là chức năng não bị rối loạn tạm thời sau khi đầu bị va đập, chụp phim thường không thấy gì. Một nghiên cứu ở Mỹ theo dõi 69 vận động viên bị chấn động não khi chơi thể thao, trung bình khoảng 15 tuổi. 35 em rời sân ngay, trung bình 22,0 ngày hồi phục. 34 em còn triệu chứng mà vẫn chơi tiếp, trung bình 44,4 ngày (P=0,003, khó là ngẫu nhiên). Nhóm chơi tiếp có cơ hội hồi phục kéo dài quá 21 ngày gấp 8,80 lần nhóm rời sân. Năm 2022, Hội nghị Quốc tế về Chấn động não trong thể thao ở Amsterdam đưa ra một bản đồng thuận. Bản này nói người xuất hiện mất ý thức, co giật, đứng không vững, lú lẫn, thay đổi hành vi, không nhớ được việc thì phải rời sân ngay. Những người này trong ngày không nên quay lại thi đấu hay tập luyện. Ngoại lệ là nhân viên y tế có kinh nghiệm đã khám tại chỗ, xác nhận không phải do chấn động não. Hướng dẫn của CDC Hoa Kỳ cho cha mẹ và huấn luyện viên còn viết thẳng hơn: có triệu chứng đáng ngờ thì rời sân ngay, trong ngày không vào lại, chờ bác sĩ nói được thì mới chơi lại. Hướng dẫn còn nói đừng tự đánh giá nặng nhẹ, chỉ nhân viên y tế mới đánh giá được. Hướng dẫn liệt kê các dấu hiệu phải đi cấp cứu ngay: co giật, không nhận ra người hoặc nơi chốn, buồn nôn, nôn nhiều lần, hành vi bất thường, ngày càng lú lẫn hoặc bứt rứt. Còn có ngất đi rồi ngày càng buồn ngủ, gọi không tỉnh, nói ngọng, tay chân yếu hoặc tê. Rồi đau đầu ngày càng nặng không đỡ, hai đồng tử to nhỏ khác nhau hoặc nhìn một thành hai (Mỹ / nhiều nước) Mức bằng chứng:B Nguồn:Elbin RJ, Sufrinko A, Schatz P, et al. (2016). Removal From Play After Concussion and Recovery Time. Pediatrics, 138(3), e20160910. https://doiorg/10.1542/peds.2016-0910 ; Patricios JS, Schneider KJ, Dvorak J, et al. (2023). Consensus statement on concussion in sport: the 6th International Conference on Concussion in Sport-Amsterdam, October 2022. British Journal of Sports Medicine, 57(11), 695-711. https://doiorg/10.1136/bjsports-2023-106898 ; CDC (2025). Signs and Symptoms of Concussion. HEADS UP. https://wwwcdcgovheads-upsigns-symptomsindexhtml ; CDC. How to Respond. HEADS UP. https://wwwcdcgovheads-upresponseindexhtml Ghi chú:Xếp B vì hai nhóm chơi tiếp và rời sân không chia bằng bốc thăm, số người cũng ít. Lợi ích xếp lớn là dựa vào việc số ngày hồi phục rút ngắn khoảng một nửa. Bản đồng thuận còn nói hai ngày đầu bớt nhìn màn hình, có thể làm việc nhẹ như đi dạo, sau 24 đến 48 giờ thì tăng dần theo mức chịu được. Nhưng môn thể thao có nguy cơ va chạm, ngã thì phải chờ bác sĩ nói được. Đội mũ bảo hiểm khi đi xe đạp, trượt tuyết xem chương 22 mục 12 (đội mũ khi đi xe đạp địa hình). Người già đập đầu vài tuần sau mới có vấn đề xem chương 13 mục 10 (người già từng đập đầu). Người được lợi là con.🇻🇳 Ở Việt Nam
- Có dấu hiệu phải đi cấp cứu mà không tự đưa đi được: gọi 115 (cấp cứu y tế). Nguồn VN: Thông tư 22/2014/TT-BTTTT: số 115 · Kiểm chứng ngày 03/11/2026
zero2bettercom · Tốt hơn mỗi ngày