Bùi Quán liên tiếp chờ đợi ở Tấn Dương nhiều ngày, vẫn không nhận được tin tức triệu kiến của Lý Khắc Dụng. Ngày hai mươi bảy, vợ chồng Vương Kha và Vương Úc cùng nhau tới thăm.
Vợ của Vương Kha là Lý thị cứ líu lo không ngớt, không ngừng hỏi han tình hình Thánh nhân, trong lời nói lộ rõ vẻ nóng lòng muốn đi Bắc Bình.
Năm xưa Thánh nhân từng chiêu đãi vợ chồng hai người tại cung Long Trì ở An Ấp, còn giữ họ ở lại một thời gian. Lý thị có ấn tượng cực tốt về Thánh nhân, mà bà cũng là người phụ nữ duy nhất có thể dọa khiến Thánh nhân sợ tới mức bỏ chạy tán loạn.
Vương Kha nghe vậy mà mặt mày tái mét, nhưng vì đang gửi thân nhờ cậy nơi người khác nên chẳng dám nói gì. Y càng sợ hơn là sau khi tới Hạ Quốc sẽ bị Vương Dao làm khó làm dễ, nhục mạ. Bây giờ Vương Dao là Bắc Nha Xu mật phó sứ, địa vị cao trọng, còn Vương Kha chỉ là quan nhỏ ở Tấn Dương, thân phận địa vị hai người cách biệt quá xa.
Bùi Quán nhân cơ hội hỏi thăm bệnh tình của Lý Khắc Dụng.
Hai cô con gái của ông ta cũng chẳng giấu giếm, thẳng thắn nói rằng tuy cha vẫn ăn được ngủ được nhưng ăn ít hơn trước, ngủ cũng chập chờn hơn, tinh thần không phấn chấn, thể lực suy giảm nghiêm trọng. Y quan nói là do tâm thần bị chấn động mạnh, ngoại tà thừa cơ xâm nhập, nội thương tích tụ bấy lâu nay đồng loạt phát tác nên mới thành đại bệnh.
Kết cục của đám võ phu chính là như vậy. Một khắc trước vẫn còn chỉ huy dàn trận, sai khiến đại quân chinh phạt; hoặc tiếp kiến quan lại các lộ, trong lúc giận dữ vẫn lớn tiếng quát mắng đầy hơi sức; hoặc thúc ngựa chạy đi, tuần tra doanh trại, không ăn không ngủ.
Nhưng sự sụp đổ của họ thường chỉ trong nháy mắt. Nếu có dự cảm trước thì còn có thể nhờ vào dùng thuốc để đánh cược một phen, còn nếu không có cảm giác gì, đột nhiên đổ bệnh, trong vài tháng sẽ chuyển biến xấu nghiêm trọng, cần nằm liệt giường tĩnh dưỡng, thực ra chẳng còn cách cái chết bao xa.
Ngày cuối cùng của tháng tám, thấy vẫn chưa có tin tức gì, Bùi Quán bèn dẫn vài tùy tùng ra phố dạo chơi. Nơi đặt phủ đệ nhà họ Hạ nằm ở Phần Dương phường, nơi tập trung cư trú của các tướng lĩnh quân trường, phố xá khá phồn hoa.
Trong đó, quy mô lớn nhất có lẽ là cửa hàng lương thực.
Bùi Quán tiến lại gần xem thử, bảy phần là kê, hai phần là lúa mì, một phần là các loại ngũ cốc khác. Ông tự tay bốc một nắm, hỏi: "Giá kê thế nào?"
Chủ quán chưa lên tiếng, tiểu nhị giúp việc nhìn lính quân đứng cạnh Bùi Quán, đáp: "Đấu kê sáu mươi tiền."
Thực ra cũng không quá vô lý. Trong thời chiến, lương thực khan hiếm, Tấn Dương lại là thành phố lớn chỉ dựa vào lương thực nhập từ bên ngoài, giá này cũng là bình thường.
Ông nhớ năm Trinh Quán thứ tư (630), Tịnh Châu được mùa, một đấu kê giá ba tiền. Nhưng đó là giá cả bất thường, cũng có thể liên quan đến việc khan hiếm tiền tệ, vì thời đó triều đình cũng thiếu tiền đồng. Trên thị trường xuất hiện hiện tượng giá đồng cực đắt, mà vạn vật đều rẻ, giá một xấp lụa cũng chỉ bằng một phần mười hiện nay.
Ngoài ra, Hà Đông vốn là vùng trọng điểm sản xuất lương thực.
Thời Túc Tông, Vương Tư Lễ nhậm chức Hà Đông tiết độ phó sứ, Thái Nguyên tích trữ hàng triệu hộc kê.
Khi Đặng Cảnh Sơn nhậm chức Thái Nguyên doãn, "đãi thượng tân chỉ có thịt lợn với cá mà thôi, còn mình thì ăn kê thối trong kho, lại còn chia cho cấp dưới."
Nói thêm một câu, Đặng Cảnh Sơn không phải cố ý làm nhục binh sĩ. Bởi vì lương thực trong kho Thái Nguyên thực sự quá nhiều, một số lương thực cũ không ăn sẽ lãng phí, bản thân ông ta cũng ăn "kê thối trong kho", không hề nhận đãi ngộ đặc biệt.
Nhưng sự việc không thể làm như vậy. Ông sẵn lòng chịu khổ, nhưng lính tráng có sẵn lòng không? Sau đó Đặng Cảnh Sơn bị đánh chết.
Sau khi Lý Khắc Dụng nắm quyền Hà Đông, kinh tế địa phương ngày càng sa sút. Tuy ở giữa có đội ngũ mà Trịnh Tòng Đảng để lại giúp sức quản lý, nhưng cũng chỉ trì hoãn tốc độ suy thoái, về bản chất cũng không thay đổi được nhiều.
Vô lý nhất là, ngay cả cuộc sống của bộ ba Sa Đà và Chiêu Vũ cửu tính vốn là nền tảng cơ bản của Lý Khắc Dụng cũng chẳng ra sao.
Lưu Điển là người Sa Đà, vợ là An thị lại xuất thân từ Chiêu Vũ cửu tính, sau đó cải giá cho Mộ Dung Tam Lang. Mà Mộ Dung Tam Lang này là người Thổ Cốc Hồn, quê gốc ở Thạch Châu, lại là người có điền sản.
So sánh như vậy mới thấy Lý Khắc Dụng này quản lý chính sự thực sự là một mớ hỗn độn, không biết trong đầu đang nghĩ gì.
Tuy nhiên, nhìn từ một góc độ khác, bộ ba Sa Đà không được hưởng cơm nhà nước mà phải tự lực cánh sinh, điều này có lẽ chưa hẳn là chuyện xấu. Một điểm nữa, có lẽ cũng liên quan đến phong khí võ học hùng liệt ở phương Bắc lúc bấy giờ. Người Sa Đà, người Túc Đặc, người Thổ Cốc Hồn, người Hồi Hột gì đó, không có cái tâm thế đòi hỏi đãi ngộ đặc biệt, họ cũng sợ một lần nữa bị đánh dạt về Đại Bắc.
"Tại sao không trồng nhiều lúa mì?" Bùi Quán kinh ngạc hỏi.
Theo những gì ông biết, hiện nay Quan Tây, Hà Nam đều trồng cả kê lẫn lúa mì. Nhìn chung, diện tích gieo trồng lúa mì mỗi năm đều tăng chậm, còn kê thì ngày càng giảm. Hà Đông vẫn lấy kê làm chủ lưu, giống như ba mươi năm trước, dường như chẳng có chút phát triển nào.
"Lúa mì cũng có, mọc nhiều ở giữa sông Phần và sông Thấm, cung ứng tại chỗ cho quân nhu, đưa lên phía Bắc rất ít. Hiện tại ngoài Tấn Dương ra, lúa mì ở Phần, Thấm gần như không chuyển đi nơi khác, bên kia sắp không đủ ăn rồi." Tiểu nhị nói: "Từ năm ngoái, Lý phó sứ đã chuyển một đợt lúa mì từ Hân, Đại về, người người đều khen ngợi."
Bùi Quán bình thản gật đầu, hóa ra lúa mì Hà Đông đa phần sản xuất ở những thung lũng phía Nam đó. Trải qua bao năm chiến tranh, xem ra bên đó đã không gồng gánh nổi nữa, sản lượng lương thực giảm sút nghiêm trọng.
Tiểu hiệu quân Tấn đi cùng ông dạo phố không hề có ý ngăn cản, khiến Bùi Quán hơi ngạc nhiên, chuyện này mà cũng nói được sao? Sau khi rời khỏi cửa hàng lương thực, Bùi Quán không vội vã quay về mà chui vào chợ trái cây rau củ.
Nho chùa Đồng Tử, cam đường phố Nam, táo ngon cốc Đài Bích cùng các loại trái cây đặc sản địa phương khác bày la liệt——
Thời Trinh Nguyên, phía tây chùa Đồng Tử ở Tấn Dương trồng nho, chất lượng thượng hạng, nổi tiếng xa gần, được liệt vào hàng cống phẩm. Xương Minh môn của Đại Minh cung (do Cao Hoan xây dựng) ở Bắc đô Tấn Dương thông thẳng tới vườn nho, loại trái cây này rất phổ biến ở Hà Đông, được xếp ngang hàng với lê.
Thời Khai Nguyên, Huyền Tông tuần thị Bắc đô, thấy "Cam đường liên lý" ở phố Nam Tấn Dương. Đường lớn ngõ nhỏ ở Tấn Dương, từ Phần Dương phường đến Thượng Đảng phường, từ Tấn Dương cung đến Thủy môn, cây trồng dọc hai bên đường, mười cây thì năm sáu cây là lê cam đường.
Cốc Đài Bích ở huyện Du Thứ, chất lượng táo rất cao, vô cùng nổi tiếng.
Bùi Quán tiện tay mua một ít, đưa cho tùy tùng và binh sĩ chia nhau, tức thì ai nấy đều cảm ơn rối rít. Chủ quán bán táo cũng hớn hở, buôn bán khó khăn, gặp được khách sộp không phải chuyện dễ.
"Thứ trẻ nhỏ đang ăn là gì vậy?" Bùi Quán tinh mắt nhìn thấy con của chủ quán đang ăn trưa, mà trong bát dường như nửa là rau dại, nửa là cháo loãng.
"Táo bất tử, hái ở Tấn Từ ấy mà." Chủ quán nói.
"Trẻ con đang tuổi lớn, ăn thứ này có no bụng không?" Bùi Quán hỏi. Chủ quán hơi do dự.
"Lấy thêm mười cân nho." Bùi Quán vung tay nói. Tùy tùng lập tức chọn trái, trả tiền, một mạch hoàn thành.
"Dạo trước nghe đồn sắp xuất chinh. Một khi xuất chinh, giá lương thực chắc chắn tăng vọt. Chuyện 'táo bất tử' ở Tấn Từ, nhiều người biết lắm. Nó mọc dưới đáy nước, mùa đông cũng không chết, ăn rất ngon. Tôi nghĩ bụng, hái nhiều táo về, đỡ tốn bao nhiêu tiền mua lương thực. Nhưng sau đó lại không có tin tức gì nữa, cũng chẳng biết tại sao."
Đây lại là một thông tin giật gân!
Bùi Quán dùng khóe mắt liếc nhìn, đám binh Tấn hộ tống ông chỉ mải ăn trái cây, hoàn toàn không để ý chủ quán nói gì. "Táo bất tử là gì?" Bùi Quán hỏi lại.
Chủ quán hét lên một tiếng, vợ ông ta cầm một nắm lại cho Bùi Quán xem.
Lần này nhìn rõ rồi, hóa ra là một loại rau dại để cho gia súc ăn. Thực ra Quan Tây cũng có, Thánh nhân gọi là "cỏ bốn lá", mọc trong nước. Khi mùa đông ấm áp, có thể vớt được từ dưới sông. Nhưng sau khi cải củ được trồng phổ biến trên diện rộng, gia súc mùa đông không quá thiếu cỏ khô nữa, nên người đi vớt thứ này dưới sông cũng ít đi.
Chỉ là ông không ngờ dân chúng Tấn Dương vẫn còn vớt thứ này, mà còn là để cho người ăn, đúng là không còn gì để nói. Thở dài một tiếng, Bùi Quán tiếp tục dạo chơi, đi đến chợ bán gia súc gia cầm.
Gia súc ở Hà Đông thực ra rất nhiều.
Thời Đức Tông, Lý Tuyên Viễn từng có thơ rằng: "Thu nhật Tịnh Châu lộ, hoàng du lạc cố quan... trướng mạc dao lâm thủy, ngưu dương tự hạ sơn." (Ngày thu trên đường Tịnh Châu, cây du vàng rụng bên quan ải cũ... lều trại xa xăm ven nước, trâu dê tự xuống núi). Trong số gia súc, thì ngựa là nhiều nhất.
Thời Trinh Quán, Đông Đột Quyết diệt vong, một lượng lớn người Đột Quyết nội phụ đầu hàng, được an trí ở vùng Thái Nguyên. Triều đình lại bỏ tiền từ tay những người Đột Quyết này chuộc lại dân Trung Nguyên bị bắt làm nô lệ vào thời Tùy mạt, "tám vạn nam nữ", đều được an trí ở gần Tấn Dương.
Triều đình lại đặt Lâu Phiền, Thiên Trì, Huyền Trì tam giám ở Hà Đông để nuôi ngựa quan.
Thời Nguyên Hòa, vì đánh Vương Thừa Tông thất lợi, Hà Đông chỉ còn lại ba vạn bộ binh, sáu trăm kỵ binh, Hà Trung tiết độ sứ Vương Ngạc dời trấn sang Thái Nguyên, kinh doanh hơn một năm, "quân lên tới năm vạn, kỵ binh năm ngàn, tài chính dư dả."
Đến cuối thời Đường, ba giám nuôi ngựa của quan chỉ còn lại một giám, ngựa quan suy tàn, nhưng nuôi ngựa trong dân gian lại ngày càng hưng thịnh.
"Chiến mã các quân tính bằng vạn. Trại nuôi bò lạc dê ngựa của vương hầu, tướng tướng, ngoại thích rải rác khắp các đạo, gấp trăm lần của quan huyện, đều lấy tên phong ấp làm dấu ấn để phân biệt. Tướng hiệu cũng tự trang bị ngựa riêng."
Dân chúng Hà Đông cũng thích cưỡi ngựa săn bắn.
Người Thái Nguyên là Vương Hàm, "mẹ là Kim thị, vốn là con gái người Hồ, giỏi cung ngựa, từ xưa đã nổi tiếng hoang dã hung hãn. Thường phi ngựa khỏe, tay giương cung, lưng đeo tên, vào núi sâu bắt gấu hươu cáo thỏ, giết bắt được rất nhiều."
Cái phong khí thượng võ nồng đậm này, hành vi tích trữ ngựa riêng trong dân gian, cùng với khả năng động viên của các phiên trấn, có lẽ mới là lý do chính khiến người Hồ không thể đánh vào được.
Đám người Hồi Hột, Đột Quyết, Khiết Đan chưa chắc đã yếu đến mức đó. Chỉ là "hồ phong" ở Trung Nguyên quá thịnh, át chế được người ta mà thôi.
Bùi Quán xem ở chợ ngựa rất lâu, đến trước một cửa hàng, hỏi: "Tại sao không thấy ngựa khỏe cao lớn?"
"Đều ở trong quân cả rồi." Có lẽ vì không có khách, chủ quán gắt gỏng đáp, lát sau nhìn thấy võ phu sau lưng Bùi Quán, thái độ lập tức thay đổi, nói: "Khách quan không biết đó thôi. Từ sau loạn Lý Quốc Xương cha con, Lâu Phiền giám suy tàn, ngựa quan Hà Đông không còn nữa. Sau này Tấn Vương xây dựng lại cũng chẳng ra sao, đành phải trưng dụng ngựa tư. Ngựa riêng của tướng hiệu không dám trưng, nhưng của bách tính thì trưng không được sao?"
Bùi Quán hơi ngẩn người. Loạn Lý Quốc Xương cha con? Cái này mà cũng nói được sao?
Nhưng đám lính Tấn kia đều đang ăn lê, căn bản không quan tâm. Được thôi, có lẽ họ nghe thấy rồi, nhưng lời chủ quán nói cũng là sự thật, có cần thiết phải bịt miệng người ta không? Chính Tấn Vương nghe được cũng có thể cười xòa bỏ qua.
Phong khí là vậy, bình thường.
"Phủ mạc thường xuyên trưng dụng ngựa riêng à?" Bùi Quán nhỏ giọng hỏi.
"Trước kia không nhiều, giờ thì nhiều rồi." Chủ quán dửng dưng nói: "Trưng thêm vài năm nữa, ngựa của bách tính hết rồi thì phải trưng của tướng hiệu, của thương nhân, chợ ngựa này của chúng ta chắc cũng chẳng mở được nữa."
"Ngựa đều đi đâu cả rồi?" Bùi Quán hỏi.
"Còn phải hỏi sao?" Chủ quán cười, nói: "Chém giết với người Hạ, xông trận một lần, chết bao nhiêu ngựa? Lúc chiến sự khẩn cấp, để tăng viện nhanh, chạy chết chạy què bao nhiêu ngựa? Mà năm nào cũng chinh chiến, ngựa nhiều đến mấy cũng không đủ tiêu hao."
"Có cách giải nào không?" Bùi Quán hỏi tiếp.
"Trước tiên hãy khôi phục lại ba giám ngựa quan đã rồi hãy nói." Chủ quán thở dài: "Nhưng Hà Đông thiếu người tài, toàn là một lũ ăn hại, tôi thấy khó lắm. Thực ra núi non nhiều như vậy, nơi nuôi ngựa nhiều không kể xiết, chỉ là không có ai biết làm việc, hận thay!"
Nghe chủ quán nói vậy, mấy tên lính Tấn đang ăn lê cuối cùng cũng có phản ứng, nhưng không phải là chất vấn chủ quán mà là cùng thở dài theo.
Bùi Quán sắp xếp lại suy nghĩ.
Hà Đông vốn là vùng đất báu, có muối, có sắt, có lương thực, có ngựa, lại có số lượng lớn tráng đinh thông thạo võ nghệ, từng trải qua nhiều năm huấn luyện thổ đoàn hương phu, càng có những đại tướng thạo việc chiến trận, sao lại đến nông nỗi này?
Lý Khắc Dụng không giỏi trị chính chỉ là một phần nguyên nhân, yếu tố sâu xa hơn chính là chiến sự quá thường xuyên, dần dần tiêu hao hết gia sản vốn vô cùng sung túc.
Bách tính sống trên mảnh đất này, người Hán, người Sa Đà, người Túc Đặc, người Thổ Cốc Hồn, người Hồi Hột, người Thát Đát, v.v., không ai không bị chiến tranh làm cho kiệt quệ, nghèo khó.
Tấn Dương là thủ phủ, là Bắc Kinh thời Đường trước kia, là đại đô hội, nhìn qua đã thấy sắp thiếu hụt vật tư, có thể tưởng tượng những nơi khác ra sao.
Thánh nhân kết giao với họ Lý, đối đãi tử tế với người Hà Đông đầu hàng, quả thực là kế sách tấn công tâm lý rất tốt. Nhưng muốn kế sách tấn công tâm lý phát huy tác dụng thì cũng cần thực tế phối hợp. Cảnh ngộ hiện nay của Hà Đông lại làm tăng thêm uy lực của kế sách tấn công tâm lý.
Đây là đại đạo đường đường chính chính, binh pháp vô thượng của Thánh nhân, dùng phương thức kết hợp chính kỳ để làm tan rã quân tâm dân khí của Hà Đông.
Năm xưa khi kết nghĩa với Lý Khắc Dụng, Thánh nhân có lẽ không nghĩ tới nhiều như vậy. Nhưng ngài cực kỳ giỏi trong việc "một cá nhiều ăn", không ngừng khai thác tiềm năng của mọi sự việc, Lý Khắc Dụng ngã vào tay ngài cũng không hề oan uổng.
"Kiến vi tri trứ, ta đã biết việc Tịnh Châu rồi." Bùi Quán cảm thán một tiếng, rời khỏi phường thị, quay về phủ đệ nhà họ Hạ. Khi bước vào trong, được gia nhân báo tin: Tấn Vương đặt yến tiệc vào ngày tết Trùng Dương, mời Bùi Thiếu khanh đến dự.
