Tôi đã hỏi một chị đồng nghiệp rằng chị đang có hai cái nhà bé tí, sao không tìm cách để biến hai cái bình thường trở thành một cái tốt hơn. Chị nói rằng cái nhà kia là để dành cho thằng Tin sau này cưới vợ. Còn căn nhà nhỏ xíu giờ làm chỗ ở cho cả gia đình là để dành cho vợ con thằng Tít sau này. Nhất định không thể bán một căn. Tôi kinh ngạc khi thằng Tin mới chỉ học lớp 10, sao đã phải lo chuyện xa xôi ấy. Chị bảo rằng nhanh lắm, chỉ chục năm nữa là nó cưới vợ đến nơi, không lo từ bây giờ đến lúc ấy trở tay không kịp. Mới thở dài mà rằng “Ôi chao, kiếp người sao khổ thế”. Cày cục học tập từ tấm bé đến 16 năm trời như chị ấy, ra trường xin được một biên chế đã là mừng. Lại tiếp tục cày cục tiết kiệm từ đồng lương để xây nhà. Xây được một chỗ để ở lại cần mẫn lo chỗ ở thứ hai cho vợ con thằng bé còn đang học mẫu giáo. Chị ấy mới 40 tuổi, dung nhan đã như người năm mươi, ngày cần mẫn ở sở làm, chiều về chợ búa cơm nước, tối kèm con học. Hầu như chẳng bao giờ biết đến thú vui nào khác ngoài cung đường cơ quan - chợ - bếp. Vì thế chị bảo tôi sướng. Lúc nào cũng tươi cười.
Lại có một người bạn lấy chồng từ năm 18 tuổi. Cô ấy gia đình giàu có, chồng cũng giàu có không kém, đương nhiên chồng bảo không phải (bắt không được) đi làm. Cô ấy sinh liền một mạch hai đứa con từ năm 20 tuổi, rồi chỉ việc ở nhà chăm con. Chăm con đã có hai ô sin, con lớn thì học trường quốc tế, bếp núc cũng không phải lo, công việc bận rộn nhất là làm đẹp cho chính mình. Nhưng lâu ngày cô bảo tôi rằng cô buồn, vì chồng đi công tác nước ngoài suốt. Chồng cô ra chỉ thị rằng có thể mua sắm và đi spa bao nhiêu tùy ý, cứ việc rút tài khoản mà tiêu, nhưng khi chồng về đến nhà, dù bất cứ lúc nào, đều cần được nhìn thấy mặt vợ. Vì thế cô ấy bảo rằng cô ấy cũng không cần thiết lắm phải mặc đẹp vì có được đi đâu, gặp ai đâu mà phải đẹp. Cô ấy cũng bảo tôi sướng. Lúc nào cũng thấy vui vẻ.
Vừa mới sáng nay, khi đang trên đường đến chỗ làm thì một người bạn gọi điện cho tôi, chỉ để hỏi một câu rất cắc cớ và kỳ quặc “Tại sao lúc nào chị cũng cười được như thế?”. Tôi giật mình phanh kít lại, giống như mình mắc lỗi vì cái tội… cười, và tôi chợt nhận ra rằng mình không hề cười khi đang lái xe. Cô ấy nói rằng đang trong tình trạng xì trét, chỉ vì cô ấy yêu chồng quá đỗi và anh ta thì không hề còn sự quan tâm nhiệt thành như thuở ban đầu mới yêu nhau nữa. Vừa loay hoay điều khiển xe giữa dòng người nườm nượp buổi sáng sớm, tôi nói rằng cô ấy không thể yêu cầu một điều trái quy luật như vậy. Người ta không thể lúc nào cũng ríu rít và cuồng nhiệt như lúc vừa gặp tiếng sét ái tình. Trong cuộc sống gia đình, người ta không tránh khỏi những việc quan trọng phải làm khiến thời gian, năng lượng và cảm xúc bị hao tổn ghê gớm, ấy là chăm sóc con cái, thúc đẩy sự nghiệp và hàng trăm việc không tên khác của họ hàng hai bên. Cô ấy nên chấp nhận việc đó thay vì than vãn trong một sáng đẹp trời thế này. Cô ấy nói rằng mình biết điều ấy, nhưng chỉ duy nhất muốn hỏi tôi một câu rằng “Nếu đó là quy luật thì chị cũng phải ở trong trường hợp đấy, chị giải quyết thế nào để lúc nào cũng cười được như thế?”. Tôi “tư vấn” cô ấy nên theo học một lớp Yoga, hoặc thiết kế đồ họa, học tiếng Tây Ban Nha hay khiêu vũ gì đó. Những lớp học sẽ thay đổi không khí, chia sẻ mối quan tâm độc nhất của cô ấy sang một hướng khác. Học những điều mới lạ cũng là một thử thách. Người ta sẽ cảm thấy tự tin hơn khi chinh phục và vượt qua những điều mình chưa biết. Những lớp học cũng mang đến sự giao lưu của một nhóm người có cùng chung một mối quan tâm. Nhưng cô ấy chào tôi rồi ngắt máy. Trước khi ngắt máy nói rằng cô ấy tưởng bí quyết của tôi là gì, chứ đi học thì chán lắm. Mối quan tâm lớn nhất của cô ấy chỉ là gia đình.
Balzac đã từng đúc kết: “Rung cảm, yêu, chịu đau khổ, hy sinh: Những chữ này mãi mãi dệt nên trang đời người phụ nữ.” Không biết lời của đại văn hào là nhận xét hay khuyến khích. Tôi vẫn chia việc hy sinh ra làm hai dạng: Hy sinh vô điều kiện và hy sinh có điều kiện. Hy sinh vô điều kiện là giống như… các chiến sĩ cách mạng. Họ đấu tranh cho Tổ quốc không phải là để sau khi hy sinh sẽ được nhận tấm bia “Tổ quốc đời đời ghi công ơn các anh hùng liệt sĩ”. Còn hy sinh có điều kiện là mong được nhận lại. Tôi thì thấy rất nhiều phụ nữ ở dạng thứ hai này. Nhìn bề ngoài thì họ có vẻ như hy sinh không cần gì hết nhưng trên thực tế, rất nhiều phụ nữ khi về già, hoặc thậm chí từ lúc còn trẻ đã bắt đầu phàn nàn về việc họ hy sinh cả đời cho chồng con nhưng rồi giờ đây họ chẳng được gì. Một số người phàn nàn vì con cái đối xử với mình không như mình mong muốn, trong khi mình đã hy sinh cả cuộc đời vì nó. Khổ hơn là nếu có đức ông chồng nào đó đến tuổi xế chiều bắt đầu phát sinh ra tính lãng mạn, hoặc phát sinh từ trẻ rồi mà người vợ không biết (trường hợp này thì chúng ta gặp nhiều lắm), thì người vợ khi đó ở ngưỡng năm mươi, sáu mươi tuổi - cảm thấy mình bất lực vì tay trắng, mất hết cả nhan sắc, tuổi trẻ, nhìn lại sự nghiệp, công danh thì chẳng có gì, vì cả tuổi xuân họ dành cho việc “hy sinh” mất rồi. Họ cảm thấy bị bạc đãi. Và họ tiếc đời. Nếu họ bằng lòng hy sinh vô điều kiện vì hy sinh là niềm vui sống của họ thì tại sao lại phải đòi hỏi đền đáp lại.
Sự hy sinh của người phụ nữ về cơ bản bị chi phối bởi ba yếu tố: Quan niệm truyền thống, giáo dục và cái tôi cá nhân. Cái quan niệm truyền thống nó nặng nề lắm, khi mà từ bao đời nay chẳng hiểu sao người ta cứ xây dựng một mẫu hình mang thương hiệu vẻ đẹp của Phụ nữ Việt Nam với cụm từ bất di bất dịch “Vị tha, chịu đựng và hy sinh”. Phụ nữ Việt Nam bị tròng lên cổ cái vòng nguyệt quế ấy nên cứ theo kim chỉ nam đó mà không hiểu rõ thế nào là vị tha là chịu đựng là hy sinh. Mà nói về sự hy sinh thì chúng ta còn chưa bằng phụ nữ Ấn Độ, khi mà ở thế kỷ 21, nhiều vùng ớ Ấn vẫn còn tồn tại hủ tục từ ngàn đời nay là khi chồng chết, người vợ dù còn trẻ mười bảy, mười tám tuổi cũng phải lên giàn thiêu để chết theo chồng. Những người phụ nữ ấy sau khi chết xong được dân làng phong thánh. Và một bài báo mới nhất cho biết ngay cả những phụ nữ tốt nghiệp đại học vẫn tình nguyện chết theo chồng một cách vui vẻ. Phụ nữ Ấn tiến bộ và Liên hợp quốc kịch liệt phản đối hủ tục dã man này mà giờ vẫn không thay đổi được tâm nguyện của một số bộ phận phụ nữ Ấn. Nói như vậy để thấy rằng quan niệm như thế nào là do mỗi con người. Mình thì bảo họ hủ tục, tâm thần, họ thì bảo như thế là thánh, họ bảo như mình mới là dã man thì biết làm sao. Nếu ai làm điều gì mà coi đấy là niềm vui sống, và không bao giờ ân hận thì họ đang làm đúng.
Phải chăng vì nhiều phụ nữ nghĩ rằng sự hy sinh là vẻ đẹp khiến cho người chồng yêu họ hơn? Tôi hơi băn khoăn vì điều này. Vì đàn ông vẫn thường trao tặng vòng nguyệt quế cho những người vợ, người mẹ biết hy sinh (vòng nguyệt quế bằng lời nói), nhưng khi họ liệt kê những đặc tính của người phụ nữ lý tưởng mà họ ngưỡng mộ và mơ ước thì đức hy sinh không được bao gồm, hoặc bị xếp xuống hàng dưới. Tôi không biết có bao nhiêu người đàn ông ôm ấp giấc mộng được yêu một người đàn bà như chị Dậu, như cô Tấm. Thậm chí đối với nhiều người đàn ông, ngay cả vòng nguyệt quế bằng lời dành cho những người phụ nữ hy sinh là mẹ, là chị gái, là vợ, là người yêu mình họ cũng quên mất. Vì tôi nhớ có một triết luận rất hay về sự mài mòn cảm xúc. Nghĩa là mọi cảm xúc theo thời gian đều trở nên chai sạn. Người ta không thể đau đớn được mãi, không thể vui được mãi về một điều gì đó và cũng không thể cứ biết ơn mãi. Những hành động hy sinh mà người đàn ông ngày nào cũng nhận được theo năm tháng trở thành mòn nhẵn đến độ họ đã quen với việc đó, họ coi đó là sự nghiễm nhiên, như thế mới là phải, là chân lý của đàn ông và đàn bà, còn ngược lại thế mới là kỳ quặc. Đôi khi, được thụ hưởng sự hy sinh, người ta dễ trở nên vô trách nhiệm.
Tôi có hai người bạn là bác sĩ tâm lý và bác sĩ tâm thần mở phòng khám tư. Mỗi lần bệnh nhân đến khám đều phải qua những bài trắc nghiệm tâm lý rồi mới được tư vấn cả về tâm thần lẫn tâm lý. Hai người kể lại rằng có những người phụ nữ đến gặp họ nhờ tư vấn xem làm sao mà họ yêu hết lòng, hy sinh hết lòng, mà anh chồng vẫn có bồ. Nhưng mặc dù vậy họ vẫn cứ yêu chồng, thậm chí bị anh ta ngược đãi, hành hạ, lăng mạ ngay trong lúc đang làm tình vẫn chấp nhận tiếp tục chung sống với hy vọng chồng mình sẽ quay trở lại. Và cô bạn bác sĩ của tôi kết luận những người đàn bà như vậy cũng có vấn đề về tâm thần. Mọi thứ tình yêu, khao khát và hy sinh đi kèm với việc vứt bỏ lòng tự trọng, danh dự và sự kiêu hãnh đều liên quan đến vấn đề bệnh lý.
Nhà thơ Lê Minh Quốc cũng có lần nói rằng: Chính người đàn bà phải có ý thức về tự do cá nhân khi song hành cùng người đàn ông trên trái đất này. Đừng bao giờ mong đợi sự thay đổi ấy từ các đấng râu hùm, hàm én, mày ngài. Phải chính những người phụ nữ đó “giải phóng” thân phận mình. Đừng quên, sự tự do không đi cùng yếu đuối.
