Tôi có cô bạn sống ở Mỹ, lấy chồng Mỹ. Mặc dù chuyên môn rất giỏi, đi du học nhiều nước, tiếng Anh tất nhiên tốt hơn tôi rất nhiều vì sống nơi xứ người đã lâu, lại lấy chồng bản xứ, nhưng cô tình nguyện ở nhà một thời gian dài để trông con. Tôi cho đó là một sự hy sinh lớn, dù đấy là sự lựa chọn rất vui vẻ của cô. Thi thoảng qua những bài viết của bạn thì tôi lại học được một thành ngữ tiếng Anh mới. Ví dụ như “Men make houses, women make homes” (Đàn ông xây nhà, đàn bà xây tổ ấm) hoặc “ It takes two to tango” (Cần có hai người để nhảy điệu Tango). Điệu Tango, hay bất cứ điệu nhảy đôi nào khác đều cần phải có hai người, cũng như một cuộc hôn nhân cần phải được gia cố từ hai phía, chứ không phải nỗ lực từ bên nào cả. Đại ý bài viết của cô bạn tôi là như vậy. Điều này ai cũng biết, có lẽ chỉ thổ dân trên núi mới cần phải giải thích rõ ý nữa mà thôi. Nhưng giờ gia cố thế nào cho “house” và “home”.

Bất kỳ một người nào tham gia vào công việc kinh doanh đều không thể không biết đến khái niệm “The product life cycle” (Vòng đời của sản phẩm). Đó là một triết lý kinh doanh, một khái niệm bất di bất dịch trong marketing cũng như logic cuộc sống đã được đúc kết từ tổ tiên “Không ai giàu ba họ, không ai khó ba đời”. Không gì tự nhiên mà tồn tại mãi. Triết lý này giống như một đồ thị hình sin, hoặc giống như một quả đồi, trong đó “Vòng đời của sản phẩm” được chia làm 6 giai đoạn. Giai đoạn thứ nhất là “To be launched” (Sản phẩm được ra mắt), thứ hai là “To be developed” (Phát triển), “Go through a period of growth” (Đi vào giai đoạn trưởng thành), “Enter maturity” (Chín muồi), “Decline” (Thoái trào), “Die” (Chết hẳn). Trong đồ thị, giai đoạn ra mắt sản phẩm đứng ngay dưới chân đồi, “trưởng thành” trên đỉnh đồi, còn “chết hẳn” thì chắc ai nấy đều hình dung được nó nằm ở đâu. Vì thế các nhà sản xuất dầu gội, mỹ phẩm, xe hơi, và điện thoại di động liên tục phải tung ra những sản phẩm mới (phiên bản mới) rồi quảng cáo nó trên khắp toàn cầu, dù những sản phẩm “mới toanh” này chỉ thay đổi tí chút về mặt mẫu mã, thêm bớt chút chức năng. Hoặc nhiều ban nhạc, nhiều nhà soạn nhạc, nhà văn, đến tuổi nào đó thì ngừng, không tiếp tục biểu diễn hoặc sáng tác nữa. Cái sự cần phải ngừng này thường là do công chúng báo hiệu giùm, vì khi lượng đĩa hát mới sụt giảm, lượng sách mới bán ra vẫn còn nguyên số lượng như lúc vừa xuất kho thì tác giả sẽ biết ngay thôi. Nhưng cũng nhiều người tự nhận biết, ngừng ngay ở lúc còn đỉnh cao để tên tuổi trở thành bất tử và là nỗi tiếc nuối khôn nguôi trong lòng công chúng, như ban nhạc ABBA là một ví dụ.

Tình yêu và hôn nhân, cũng hệt như các phạm trù khác trong cuộc sống, cũng có “vòng đời” của nó. Nhưng bạn đừng nhầm tưởng “to be launched” được khởi phát trong ngày cưới. Không phải thế. Giai đoạn “ra mắt sản phẩm” trong một mối quan hệ chính là lúc họ thiết lập mối quan hệ đó, cho đến giai đoạn “trưởng thành” được đánh dấu bằng một đám cưới. Nghĩa là đám cưới thường được tiến hành trong quá trình đỉnh cao của tình yêu và sự si mê, nồng nhiệt. Sau đó “Chín muồi” sẽ kéo dài thêm một giai đoạn nữa rồi mới “Decline”. Điều này cũng khá linh hoạt. Giờ nhiều cặp vợ chồng mới cưới mà tôi biết đã rơi vào giai đoạn “Thoái trào” ngay từ trước ngày cưới, ấy là bởi giai đoạn tìm hiểu và phát triển của họ lâu quá (có thể kéo dài 5-8 năm), đâm đến lúc thành nhàm, đôi bên ì ra không muốn cưới, vì thấy thế này cũng tốt, cưới xong cũng… chỉ đến thế. Thậm chí có cô trước ngày cưới còn nói nửa đùa nửa thật rằng “Lắm lúc em cứ nghĩ em chẳng thích cái ông chồng này, em thấy chả muốn cưới tí nào”, dù họ chịu khó mua vé máy bay và mang hoa tươi sang tận châu Âu chụp ảnh cưới. Có đôi vợ chồng quen nhau ba tháng đã cưới, sau khi đốt cháy giai đoạn thì tất quá trình “chín muồi” của họ sẽ kéo dài hơn sau ngày cưới. Nhưng tóm lại, dù bạn có chứng minh thế nào thì tất cả mọi phạm trù của cuộc sống vẫn phải tuân theo quy luật của nó, dù sớm hay muộn, mà đôi khi quy luật này còn được minh họa bằng một câu rất sến “Tình chỉ đẹp khi còn dang dở”. Biết được quy luật, không có nghĩa tôi khuyên bạn dừng lại ở lúc còn… đỉnh cao để tình yêu trở thành bất tử, nếu thế thì trẻ con không thể ra đời được mất. Mà hiểu được quy luật cũng giống như những nhà kinh doanh nắm vững nguyên tắc của “The product life cycle”. Họ không bao giờ chờ đến khi sản phẩm chết hẳn rồi mới xuất chiêu ra một sản phẩm mới. Nếu hãng Ford chờ đến khi lượng sản phẩm Ford Edge xuống đáy không ai thèm mua rồi mới quyết định tung ra Ford Escape thì lúc đó người tiêu dùng đã tìm đến Mercedes hoặc Toyota từ lâu rồi. Nhà kinh doanh thường đầu tư liên tục cho hạng mục Nghiên cứu và phát triển thị trường, để tìm ra một sản phẩm mới đáp ứng thị hiếu người tiêu dùng ngay từ khi sản phẩm đang có mặt trên thị trường còn ở giai đoạn đang phát triển, để đến lúc nó chớm “thoái trào” thì tung chiêu là vừa.

Nhưng phần lớn nhiều người hay chờ cho “vòng đời” của mình đi vào giai đoạn chết hẳn rồi mới nô nức xuất chiêu (chủ yếu là phụ nữ) bằng xúng xính quần áo, xủng xoẻng đồ trang sức, xum xuê các loại thời trang tóc, se sua những mỹ phẩm cùng kem dưỡng da, và xúm xít ở những trung tâm thẩm mỹ nhằm đánh tan mỡ bụng. Cũng giống như người có bệnh rồi mới lo đi tập thể dục, thấy quá nhiều nếp nhăn rồi mới dùng kem chống nhăn. Cuối cùng, chỉ béo nhất cho các tờ báo lá cải dành cho phụ nữ, mà vài thập kỷ nay không khi nào ngớt đưa ra những bài báo xui dại: 5 bí quyết để chinh phục lại chàng, 7 phương pháp giữ chồng, 9 điều cần thiết để quyến rũ người ấy, Bí ẩn đàn ông và Ghen thế nào là hợp lý. Trong khi những tờ báo dành cho đàn ông với những “7 điều nàng thích”, “9 thứ mày râu nên tránh”… thì chẳng mấy khi bán được báo. Thậm chí một cậu bạn nhà báo của tôi có lần nhìn thấy tôi rước một lô tạp chí đàn ông vào quán trà của cậu thì ngỡ ngàng “Sao lại có tờ này nhỉ? Nhưng đàn ông có bao giờ đọc báo đàn ông đâu”. Cuối cùng báo đàn ông thành ra toàn các bà các cô đọc để xem “họ” nghĩ gì về chúng ta.

Để nói về vụ báo chí “xui dại” thì từ thuở mới biết đọc báo, tôi đã thấy họ xui phụ nữ những điều nói mãi không biết chán, ấy là Đàn ông yêu bằng mắt, nên phụ nữ lúc nào cũng phải đẹp; Tình yêu của đàn ông đi qua cái dạ dày cho nên phụ nữ nấu ăn ngon là một tuyệt chiêu; Đàn ông thích “lạt mềm buộc chặt” nên dù có thế nào cũng nên tha thứ và nói năng tỉ tê ngọt nhạt, đừng đá thúng đụng nia, đừng “cấm vận”… trăm phần trăm anh ta sẽ “quay đầu là bờ”. Báo chí hiện đại dành cho phụ nữ hiện đại vào đầu thế kỷ 21 thì “xui” cụ tỉ hơn, ấy là dạy cách làm thế nào để gợi tình (hoặc ăn mặc gợi tình vào buổi tối), để chuyện giường chiếu luôn mới… Tóm lại là 1000 chiêu dạy cái điều kỳ diệu mà không một triết lý kinh doanh nào làm nổi: Vực dậy một sản phẩm đã chết hẳn. Chưa kể có điều xui dại rõ ràng khiến tình thế còn thêm bí bét, ấy là chồng bạn thích những gì ở ngoài ngôi nhà thì hãy giữ anh ta lại bằng điều ấy. Giả dụ anh ta thích ăn nhậu đàn đúm bạn bè, vậy bạn hãy thường xuyên tổ chức những bữa tiệc tại gia, đảm bảo anh ta sẽ chỉ thích ở nhà. Không biết bao nhiêu độc giả nghe theo lời xui của nàngchàng phóng viên vô danh này. Tất nhiên anh ta sẽ thích ở nhà quá những lúc được nhậu, để rồi nữ độc giả của chúng ta sẽ phải mướt mồ hôi trán mà chợ búa, bếp núc, dọn dẹp mất một ngày trời cho đến khi kiệt sức như một con rô bốt khô dầu, và phong cách của rô bốt chính là tác nhân tốt nhất đẩy nhanh giai đoạn thoái trào sang giai đoạn chết hẳn. Nhà phê bình Văn Giá có lần viết về nhà phê bình Phạm Xuân Nguyên những ngày còn chưa đơn chiếc thế này: “Ngày đang còn yên ấm, khiếp, căn phòng tập thể làm chỗ ở của gia đình gã, vốn đã chật chội, mùi thức ăn, mùi bếp dầu, mùi nước đái trẻ con cứ váng cả đầu, ấy thế mà lúc nào cũng thấy mấy ông ngồi lù lù uống rượu, hút thuốc lào, người hôi như cú, toàn nói chuyện trên giời. Có lần tôi đến thăm, chứng kiến cái cảnh ấy, không nỡ làm cho cái căn phòng thêm “hỏa lò” nữa, tôi đành cáo vội. Thế thì vợ con nào nó chịu được cơ chứ.”

Lâu rồi tôi không dám đọc những bài tư vấn trên các tờ báo dành cho phụ nữ nữa. Bởi lẽ tôi biết rõ gia thế của nhiều nhân vật chịu trách nhiệm cho các chuyên mục gỡ rối tơ lòng. Có một điều rất rõ, không mấy tờ báo dạy cho đàn ông cách “giữ vợ” hay “quyến rũ vợ”, cứ như thể việc giữ khư khư này là nhiệm vụ tối thượng của phụ nữ. “Cung” dựa trên “cầu”. Rõ ràng còn rất nhiều phụ nữ có nhu cầu được đọc những bài viết tư vấn kiểu ấy nên báo vẫn còn bán chạy và bài vẫn còn được viết. Có điều quan trọng nhất mà các “nhà tư vấn” nghiệp dư không đưa ra, ấy là tại sao đàn ông không mấy khi có nhu cầu học cách “make homes”, mà phụ nữ lại tha thiết. Đàn ông không có nhu cầu ấy nghĩa là họ rất tự tin. Thấy họ có điều hay thì chúng ta nên học, họ có bí quyết gì để trở nên tự tin như thế? Dù thế nào, chóng cảm thấy nhàm chán là đặc tính chung của loài người. Điều đó dẫn đến quy luật “Vòng đời của sản phẩm” kia. Nhưng tại sao những người đàn ông khôngchậm trở nên nhàm chán hơn trước mắt phụ nữ? Nếu bạn trả lời được câu hỏi này thì đó là tất cả những gì mà bạn cần biết. Và nếu đã biết được điều đó, hãy vận dụng ngay vào giai đoạn “To be launched” thay vì chờ cho tình yêu nhàm chán đến mức gục hẳn.