Mặc dù là một nhà văn và một nhà giáo, đôi khi tôi không tin lắm vào vai trò thần kỳ của sách và giáo dục. Ấy là khi các lớp học về kỹ năng mở ra rầm rộ và sách dạy kỹ năng sống được xuất bản ùn ùn như hiện nay. Trong cái năm kinh tế thế giới suy thoái đến mức chạm đáy như thế này, mọi sản phẩm thương mại đều trở nên ế ẩm, sách cũng thế. Thu nhập giảm, người ta để dành tiền cho những nhu cầu thiết thực hơn là cho sách, đã thế giá giấy lại đang tăng, sách thậm chí còn đắt lên. Thu nhập giảm, người ta để dành thời gian kiếm thêm thu nhập, tâm trí đâu mà đọc sách nữa. Sách văn học, sách kinh điển, sách đoạt giải Nobel đã ế càng thêm phần mong muốn được dán cái mác đại hạ giá. Thế nhưng các loại sách dạy kỹ năng thì vẫn cứ được bán ra ầm ầm. Kinh tế càng thất bát, con người càng thất bại thì hình như sách dạy kỹ năng càng đắt hàng. Nhớ hồi cách đây 20 năm, mẹ tôi có chuyện buồn lắm với cha tôi. Bà mất ngủ, vật vã một thời gian dài, rồi bỗng một ngày tôi thấy bà tối ngày ôm cuốn “Đắc nhân tâm” và “Hãy quẳng gánh lo đi mà vui sống”. Bà coi hai cuốn sách ấy như là Thánh kinh của cuộc đời mình khi đã xuống đến lưng chừng dốc bên kia. Nghe nói đó là hai cuốn sách dạy kỹ năng sống rất nổi tiếng được viết từ thập niên 30 của thế kỷ trước, của một tác giả sinh vào thế kỷ thứ 19. Cho đến giờ, sau gần 100 năm, nó vẫn cứ đứng trong bảng xếp hạng best-seller do Vinabook thống kê. Rồi một lần, tôi thấy có người bạn mang theo cả cuốn “Quà tặng của sự phản bội” trong một chuyến đi. Nhìn chung thì đối với loại sách kỹ năng sống, cứ nhìn nhan đề là biết ngay người đọc nó đang muốn gì. Người bạn của tôi thở dài bảo “Nhưng đọc cũng không thấy gì mấy.” Có lẽ thứ “quà tặng” mà chị muốn nó không nằm trong cuốn sách dù đã lật đến trang cuối cùng.

Sách dạy kỹ năng, chúng hướng dẫn cho độc giả thực hiện những điều mà họ đã bất lực kinh niên, ấy là cách làm thế nào để thu phục đám đông, để trở thành triệu phú, để đánh bại đối phương (thương trường và tình trường), để làm cho mọi người đàn ông đều thèm muốn, là một vũ công điêu luyện trên giường ngủ, hoặc nhanh chóng có được những mối quan hệ tốt nhất trong xã hội. Tóm lại là dạy làm gì cũng thành công. Ai chả muốn như thế, mà chỉ mất có vài chục ngàn bằng bát phở sáng, vậy là phần lớn các công ty phát hành chỉ chạy theo mảng sách dạy kỹ năng.

Song hành cùng với sách dạy kỹ năng là hàng loạt lớp học kỹ năng sống nở rộ trong vòng mươi năm trở lại đây. Đơn giản nhất là lớp dạy kỹ năng giao tiếp, cho đến dạy giá trị sống, dạy làm giàu và cả dạy… cách tán gái. Tôi cũng có lần nhận được một thư rác mời tham dự buổi thuyết trình dạy cách trở thành triệu phú với lời quảng cáo về một diễn giả có rất nhiều thành tích dù tôi chưa nghe thấy tên bao giờ. Tôi muốn tham gia xem nó như thế nào, dù biết rằng người như tôi có ngày nào cũng cắp sách theo học cái ông giảng cho người ta làm triệu phú ấy cũng không bao giờ trở thành triệu phú được. Nhưng xem phần chi phí bên dưới đắt quá nên lại thôi, bụng tự an ủi rằng nhiều người chỉ nhờ sống tiết kiệm mà cũng trở thành triệu phú, mình nên tiết kiệm. Các cụ chả bảo “Buôn tàu bán bè không bằng ăn dè hà tiện” đấy là gì. Nhưng rồi cũng có một cơ may khi anh bạn tôi là nhiếp ảnh gia được mời đến chụp cho một hội nghị. Anh bảo vé vào cửa khá đắt (tới 150USD cho một buổi sáng duy nhất), nhưng vì anh chụp ảnh ở đó nên có thể kèm tôi vào được. Rất tiếc tôi có việc bận không thể đừng nên đành bỏ lỡ cơ hội được tham dự cái lớp học “làm giàu không khó” ấy. Hôm sau tôi hỏi anh những ai làm diễn giả. Anh nói rằng một người là nhân vật có cổ đông trong trung tâm thương mại nơi diễn ra buổi thuyết trình, một người là chủ tịch tập đoàn một công ty thuê cơ sở vật chất trong chính tòa nhà ấy, và một người là tiến sĩ về mỹ học mà tôi biết khá rõ, và cũng vì thế băn khoăn tự hỏi ông ta nên dạy cho học viên cách làm thế nào để lấy bằng tiến sĩ một cách nhanh gọn nhất hơn là dạy cách làm giàu trong khi ông cũng không đủ giàu có cho lắm. Nhưng cho dù diễn giả là một tỷ phú thực sự như Bill Gates hay hồn ma của ngài Steve Jobs quá cố, thì điều họ mang đến cho khán giả thường lại không phải là một bài học làm giàu. Tuy nhiên cái lớp học đắt tiền ở trung tâm thương mại kia, như hầu hết các lớp dạy kỹ năng được quảng bá tốt khác, đã chật kín hội trường những con người đang hừng hực muốn làm giàu. Điều này đã phủ nhận cái nghi ngờ ban đầu của tôi về lý do sách dạy kỹ năng bán chạy là vì nó không đáng giá bao lăm về mặt chi phí. Để mua lấy bài học triệu phú, người ta sẵn sàng chi đẹp như triệu phú ngay từ cửa vào.

Mới đây tôi lại thấy một lớp dạy “Nghệ thuật chinh phục phụ nữ”, giá rẻ hơn, quảng cáo trên mạng khuyến mại 1/3 giá chỉ còn 400.000 đồng cho ba buổi học. Người ta thông báo đã có tới 400 học viên ở các thành phố lớn như Hà Nội, Sài Gòn, Đà Nẵng, Hải Phòng nô nức cắp sách theo học, từ sinh viên cho đến doanh nhân. Thì cũng phải, học có ba buổi mà theo như một bài phóng sự viết trên báo, có học viên kết thúc khóa đã… hôn thành công được bạn gái trong khi lúc chưa đi học ngày nào cũng chỉ dám ngậm hạt thị thì ví thử học phí bằng 10 lần thế cũng muốn thử. Lại thấy có học viên tấm tắc nhận ra những điều chí lý từ diễn giả mà bấy lâu nay mình không biết, ví dụ như muốn tán tỉnh một cô nàng thì một ngày cần phải nhắn mấy cái tin, nhắn vào lúc nào, nội dung thế nào. Cậu bảo cậu ngạc nhiên lắm vì trước khi đi học lớp này, cứ thích lúc nào thì nhắn tin lúc ấy, bất kể giờ đó nàng đang ngủ hay đang thức, đang đi học hay đang ăn cơm. Tôi không hiểu khi cậu đã vỡ nhẽ được cái chân lý về việc nhắn tin giờ nào cho đỡ vô duyên thì liệu trước hàng triệu tình huống phát sinh khác trong lối ứng xử đối với con người mà không một người thầy tài năng nào có thể liệt kê ra hết trong vòng 3 buổi học thì lúc ấy cậu sẽ ra sao. Có đâu nhẽ đi tán gái mà lại cứ lẩm nhẩm trong đầu rằng “cái này thầy chưa dạy”.

Tôi đi dạy học, hay có tật mất kiên nhẫn. Nói đến câu thứ ba mà trò không hiểu thường cứ nổi xung lên. Thường bị đồng nghiệp trách “Có không hiểu nó mới phải học cô chứ, biết rồi thì học làm gì”. Ngẫm thì cũng phải, người ta nghèo mới phải đi học cách trở thành triệu phú, người ta không biết tán gái thì mới phải đi học cách tán gái. Người biết rồi còn học làm gì. Ngày xưa đức Khổng Tử chủ trương theo “giáo dục tinh hoa”, nghĩa là ngài chỉ dạy cho các môn đồ nào học một biết mười, nghe một hiểu hai. Còn người nào ngài cảm thấy học không nổi thì ngài khuyên khéo… đi tìm thầy khác mà học. Sư phạm hiện đại ngày nay, mà đặc biệt là nền giáo dục bình đẳng Hoa Kỳ thì khẳng định mọi con người đều có quyền lợi học tập ngang nhau. Thôi thì cứ học, có học có hơn. Nhưng tôi cứ nghĩ rằng học cái gì cũng khó, học cho thông thái đã khó lắm rồi, học sao cho mình quyến rũ còn khó ngang bắc thang lên Trời. Xưa kia nữ hoàng Cleopatra muốn chinh phục người đàn ông quyền lực nhất thời bấy giờ là Ceasar đại đế đã phải học cách để làm cho mình quyến rũ. Nhưng bà là người đã “vốn sẵn tính trời”: sống vào thời trước Công nguyên nhưng đã hanh thông 9 ngoại ngữ và được hưởng một nền giáo dục toàn diện, vì thế việc bà lĩnh hội nhanh chóng những “bài học quyến rũ” thì cũng không có gì lạ.

Chưa kể sách vở bây giờ có nhiều cuốn xui dại. Tôi không nói rằng tác giả viết sách sai, có thể ông tabà ta nói đúng, nhưng chỉ đúng ở một hoặc vài trường hợp nhất định nào đó, không thể áp dụng với tất cả. Giống như cô gái này thì thích một người đàn ông ăn mặc, nói năng lịch lãm như Richard Gere trong phim “Người đàn bà đẹp”, cô nàng khác lại thích một gã trai bụi bặm, phong trần và mạnh mẽ đến mức áp đảo, cô khác nữa lại thích một anh chàng nhút nhát và nghe lời cô tuyệt đối. Chưa kể những người cùng gu giống nhau lại có những cách ứng xử hoàn toàn khác nhau trong mối quan hệ. Nhiều người tin tưởng tuyệt đối vào những cuốn sách kỹ năng liên quan đến sex. Họ nhất nhất làm theo sách, áp dụng một cách máy móc, đâm lại “kính chẳng bõ phiền”. Vì chỉ một “việc đơn giản” như thế nhưng hàng triệu người chẳng ai giống ai. Sự khác nhau này cần phải tinh tế và nhạy cảm lắm mới có thể nhận ra và thích nghi, chứ khó người thầy hay cuốn sách nào dạy nổi bạn. Vì thế, giống như y học vẫn nói, chẳng có người thầy thuốc nào tài giỏi bằng chính bạn, khi thỉnh thoảng bạn nên tự lắng nghe cơ thể mình để điều chỉnh và cân bằng, và cũng như vậy, bạn sẽ chính là người thầy tốt nhất của mình nếu như sở hữu sự tinh tế để lắng nghe nhịp tim bí ẩn của những người xung quanh, cho dù đó là trong một cuộc đàm phán ngoại giao, thương mại, một bữa tối với ý trung nhân hay cả trong phòng ngủ.

Để minh họa cho câu chuyện này, tôi đi tìm mua một trong những cuốn sách kỹ năng ăn khách nhất hiện nay, với tựa đề cực hot. Nó được quảng cáo bằng phương pháp truyền miệng (phương pháp tốt nhất trong marketing), bởi chính những trí thức trẻ đã đọc và ca ngợi. Cuốn “Make every man want you” (Hãy làm cho mọi đàn ông đều muốn bạn), tiếng Việt lại có tựa đề hấp dẫn hơn là “Gái khôn không sợ ế” của tác giả Marie Forleo, một phụ nữ đã “giảng dạy cho hàng nghìn nữ doanh nhân cách thức làm thay đổi cuộc sống và sống cuộc đời giàu có, hạnh phúc và nóng bỏng.” (Theo quảng cáo). Sau khi đọc xong những kỹ năng dài 200 trang, tôi chẳng những không khiến cho “mọi người đàn ông đều muốn” mà có thể còn làm cho người khác khó chịu bằng bộ mặt chán ngán của mình vì bị cuốn sách tra tấn. Bằng một giọng văn tẻ ngắt, chứ không phải “văn phong hài hước tuyệt vời” như cách tác giả Gay Hendricks miêu tả, Forleo dạy cho độc giả nữ chú ý tới ngoại hình và cách hành xử, nói năng. Những lời khuyên chung chung được lặp đi lặp lại nhiều đến mức tôi bắt đầu mất kiên nhẫn và thấy chính tác giả cũng trở thành vô duyên, kiểu như “Chúng ta không nên bỏ qua bản tính tự nhiên của mình. Những khi gặp thử thách, nó sẽ là điểm để ta nhớ rằng ta thực sự tỏa sáng như thế nào. Hãy khích lệ, đưa ta trở về trung tâm bằng cách đọc lại cuốn sách này hay những gì khiến bạn cảm thấy hứng thú và nhiệt huyết. Hãy với lấy điện thoại và gọi cho huấn luyện viên của bạn, người có thể giúp bạn tập luyện bài bản trở lại. Bạn có thể áp dụng cách này để tạo ra một cộng đồng những phụ nữ hấp dẫn để tương trợ lẫn nhau trong cuộc sống chứ không phải biến thành nạn nhân của họ”. (Trích một đoạn ngẫu nhiên bất kỳ của “Make every man want you”).