Thuyền trưởng MacWhirr của chiếc tàu hơi nước Nan-Shan sở hữu một diện mạo, xét theo trật tự của vẻ bề ngoài vật chất, chính là bản sao hoàn hảo cho tâm trí ông: nó không mang nét cương nghị hay đần độn nào nổi bật; nó chẳng có chút đặc điểm rõ rệt nào; nó chỉ đơn giản là bình thường, vô cảm và phẳng lặng.
Điều duy nhất mà vẻ ngoài của ông thỉnh thoảng có thể gợi lên, có lẽ là sự rụt rè; bởi vì ông thường ngồi trong các văn phòng giao dịch trên bờ, da rám nắng và mỉm cười nhẹ nhàng, với đôi mắt cụp xuống. Khi ông ngước lên, người ta nhận thấy ánh nhìn của chúng rất trực diện và mang sắc xanh. Tóc ông màu vàng hoe và cực kỳ mềm mại, ôm lấy vòm đầu hói từ Thái dương này sang thái dương kia giống như một vành đai bằng lụa mịn. Ngược lại, tóc trên mặt ông, đỏ rực và chóiọi, trông giống như một búi dây đồng được cắt ngắn bằng đường viền môi; trong khi đó, dù cạo râu sát đến đâu, những tia sáng kim loại rực lửa vẫn lướt qua bề mặt má ông mỗi khi ông cử hành động quay đầu. Ông hơi thấp hơn chiều cao trung bình, hơi gù lưng, và các chi vựng chắc đến mức quần áo của ông lúc nào trông cũng có vẻ hơi chật chội so với tay chân. Như thể không tài nào nắm bắt được sự khác biệt về vĩ độ, ông đội một chiếc mũ quả dưa màu nâu, mặc trọn bộ đồ sắc nâu, và đi đôi ủng đen vụng về. Những món đồ trang phục cảng biển này mang lại cho vóc dáng thô kệch của ông một vẻ bảnh bao cứng nhắc và kỳ cục. Một dây đồng hồ bạc mỏng vắt ngang áo lê-gít, và ông không bao giờ rời tàu lên bờ mà không nắm chặt trong bàn tay to lớn, đầy lông của mình một chiếc ô thanh lịch thuộc loại hảo hạng nhất, nhưng hầu như luôn mở toang. Jukes trẻ tuổi, viên phó cả, khi tiễn thuyền trưởng ra cầu tàu, thỉnh thoảng cũng đánh bạo cất tiếng với vẻ lịch thiệp nhất: “Xin phép ngài…” — rồi cung kính cầm lấy chiếc ô, giương đầu nhọn lên, giũ các nếp vải, xoay một đường gọn gàng để cuộn lại trong tích tắc, rồi trao trả lại; thực hiện thao tác đó với một gương mặt nghiêm trọng đến mức ông Solomon Rout, kỹ sư trưởng, đang hút điếu xì gà buổi sáng phía trên giếng trời, phải quay mặt đi để giấu nụ cười.
“Ồ! Ừ! Cái ô chết tiệt ấy… Cảm ơn cậu, Jukes, cảm ơn cậu,” Thuyền trưởng MacWhirr sẽ lẩm bẩm một cách hào sảng mà không thèm ngước lên.
Chỉ sở hữu vừa đủ trí tưởng tượng để đưa ông qua từng ngày sống nối tiếp nhau, chứ không hơn không kém, ông hoàn toàn yên tâm về bản chất của chính mình; và cũng chính vì nguyên nhân đó, ông không hề kiêu ngạo một chút nào. Chính những kẻ bề trên đầy óc tưởng tượng mới là những kẻ nhạy cảm, hách dịch và khó chiều lòng; nhưng mọi con tàu do Thuyền trưởng MacWhirr chỉ huy đều là một chốn cư ngụ bồng bềnh của sự hòa hợp và bình yên. Thật ra, việc cất cánh bay bổng theo trí tưởng tượng đối với ông cũng bất khả thi chẳng khác nào việc một thợ sửa đồng hồ có thể lắp ráp một chiếc đồng hồ hàng hải mà trong tay chỉ có mỗi cái búa hai pao và một chiếc cưa tay làm công cụ. Thế nhưng, cuộc đời tẻ nhạt của những con người hoàn toàn đắm chìm trong thực tại của sự tồn tại trần trụi ấy lại có khía cạnh huyền bí của riêng nó. Chẳng hạn, trong trường hợp của Thuyền trưởng MacWhirr, thật không tài nào hiểu nổi vì sao dưới trời xanh này mà một người con hoàn toàn ngoan ngoãn của một chủ tiệm tạp hóa nhỏ ở Belfast lại có thể bỏ nhà trốn đi biển. Thế mà ông đã làm đúng điều đó ở tuổi mười lăm. Khi nghĩ kỹ lại, điều ấy đủ để gợi cho bạn hình dung về một bàn tay khổng lồ, đầy quyền năng và vô hình đang thọc vào đống kiến của trái đất, túm lấy những bờ vai, đập các cái đầu vào nhau, và hướng những khuôn mặt vô thức của đám đông về phía những mục tiêu khôn lường cùng những hướng đi chưa từng dám mơ tới.
Cha ông chưa bao giờ thực sự tha thứ cho sự ngu ngốc bất hiếu này. “Chúng ta có thể xoay sở mà không có nó,” sau này ông hay nói, “nhưng còn cơ ngơi thì sao. Mà nó lại là đứa con trai duy nhất nữa chứ!” Mẹ ông khóc rất nhiều sau khi cậu biến mất. Vì chưa bao giờ nghĩ đến việc để lại lời nhắn, ông được tang gia như đã chết cho đến tận tám tháng sau, bức thư đầu tiên của ông mới gửi về từ Talcahuano. Nó rất ngắn, chỉ chứa độc một câu khẳng định: “Chúng tôi đã có thời tiết rất đẹp trong hải trình vượt biển.” Nhưng hiển nhiên, trong tâm trí người viết, thông tin quan trọng duy nhất là việc viên thuyền trưởng đã ghi tên ông vào sổ thủy thủ đoàn chính thức với tư cách Thủy thủ Thông thường ngay vào đúng ngày viết thư. “Bởi vì tôi làm được việc,” ông giải thích. Người mẹ lại khóc sướt mướt, trong khi câu nói “Thằng Tom là một thằng đần” bày tỏ cảm xúc của người cha. Ông là một người đàn ông mập mạp, có khiếu châm chọc ngấm ngầm, thứ mà cho đến cuối đời ông vẫn đem ra áp dụng trong các cuộc giao tiếp với con trai mình, với một chút thương hại, như thể đang đối phó với một kẻ tâm thần.
Những chuyến về thăm nhà của MacWhirr tất yếu là rất hiếm hoi, và qua năm tháng, ông tiếp tục gửi những bức thư khác cho cha mẹ, thông báo về những lần thăng chức liên tiếp cũng như hành tung của mình trên trái đất bao la. Trong những văn thư ấy, người ta có thể tìm thấy những câu như thế này: “Cội nhiệt ở đây rất lớn.” Hoặc: “Vào ngày lễ Giáng sinh lúc 4 giờ chiều, chúng tôi đã gặp một vài tảng băng trôi.” Cuối cùng, hai ông bà già cũng quen thuộc với khá nhiều tên tàu, và tên của các vị thuyền trưởng chỉ huy chúng — với tên của các chủ tàu người Scotland và người Anh — với tên của các vùng biển, đại dương, eo biển, mũi đất — với những cái tên kỳ lạ của các cảng gỗ, cảng gạo, cảng bông — với tên của các hòn đảo — với tên người tình trẻ của con trai họ. Cô ấy tên là Lucy. Ông chẳng mảy mai nghĩ đến việc đề cập xem mình có thấy cái tên đó đẹp hay không. Và rồi họ qua đời.
Ngày trọng đại trong cuộc đời hôn nhân của MacWhirr rồi cũng đến đúng hạn, diễn ra ngay sau ngày trọng đại khi ông nhận được quyền chỉ huy đầu tiên của mình.
Tất cả những sự kiện đó đã diễn ra từ nhiều năm trước buổi sáng mà tại phòng hải đồ của chiếc tàu hơi nước Nan-Shan, ông đứng đối diện với sự sụt giảm của một chiếc áp kế mà ông không có lý do gì để hoài nghi. Sự sụt giảm ấy — tính đến chất lượng tuyệt vời của thiết bị, thời điểm trong năm, và vị trí của con tàu trên địa cầu — mang một bản chất tiên tri đầy điềm gở; nhưng khuôn mặt đỏ phừng phừng của người đàn ông không hề bộc lộ chút xao động nội tâm nào. Các điềm báo đối với ông chẳng là gì cả, và ông không thể nhận ra thông điệp của một lời tiên tri cho đến khi sự ứng nghiệm ập thẳng trước cửa nhà ông. “Đó là một cú sụt áp, không lẫn đi đâu được,” ông nghĩ. “Ắt hẳn có kiểu thời tiết vô cùng tồi tệ nào đó đang vần vũ đâu đây.”
Con tàu Nan-Shan đang trên đường từ phía nam đến cảng hiệp ước Phúc Châu, chở theo một ít hàng hóa ở các hầm phía dưới và hai trăm phu phen người Trung Quốc đang trở về quê nhà ở tỉnh Phúc Kiến sau vài năm lao động tại các thuộc địa nhiệt đới khác nhau. Buổi sáng trời đẹp, mặt biển lấp lánh như dầu trôi không gợn sóng, và xuất hiện một vệt mờ trắng kỳ lạ trên bầu trời giống như quầng hào quang quanh mặt trời. Boong tàu phía trước, chật ních người Trung Quốc, ngập tràn những bộ y phục ảm đạm, những gương mặt vàng óng và những chiếc đuôi sam, lác đác vài bờ vai trần, bởi vì không có gió và cái nóng thật oi bức. Những phu phen la cà, trò chuyện, hút thuốc, hoặc ngắm nhìn qua mạn tàu; một vài người múc nước biển tạt vào nhau; vài kẻ ngủ trên các nắp hầm hàng, trong khi một số nhóm nhỏ gồm sáu người đang ngồi xổm quây quần quanh những chiếc khay sắt đựng đĩa cơm và những tách trà nhỏ; và từng người một trong số những kẻ thuần túy người Trung Hoa đó đều mang theo bên mình tất cả gia tài trên đời — một chiếc rương gỗ có ổ khóa kêu lanh tanh cùng những góc bọc đồng, chứa đựng những đồng tiền tiết kiệm từ sức lao động của họ: vài bộ quần áo lễ phục, những nén nhang, có lẽ chút ít thuốc phiện, những mảnh rác rưởi vô danh có giá trị ước lệ, và một khoản nhỏ đô-la bạc, kiếm được từ những chiếc xà lan chở than, thắng bạc trong các sòng bạc hoặc qua buôn bán nhỏ, bới móc từ lòng đất, đổ mồ hôi trong các mỏ quặng, trên các tuyến đường sắt, trong khu rừng rậm chết chóc, dưới những gánh nặng trĩu — được tích lũy kiên nhẫn, nâng niu cẩn trọng, gìn giữ quyết liệt.
Một luồng sóng ngang đã ập đến từ hướng Eo biển Đài Loan vào khoảng mười giờ, nhưng không làm nhóm hành khách này xao động là bao, bởi vì chiếc Nan-Shan, với đáy phẳng, các sống lắc ở mạn và bề ngang rộng lớn, nổi tiếng là một con tàu cực kỳ vững chãi khi đi trên biển. Ông Jukes, trong những phút giây cởi mở trên bờ, thường lớn tiếng tuyên bố rằng “cụ già ấy tốt đẹp bao nhiêu thì xinh xắn bấy nhiêu.” Sẽ chẳng bao giờ Thuyền trưởng MacWhirr lại bày tỏ ý kiến ưa thích của mình một cách lớn tiếng hay bằng những từ ngữ bay bổng như vậy.
Đó quả là một con tàu tốt, không còn nghi ngờ gì nữa, và cũng chẳng hề cũ kỹ. Nó được đóng tại Dumbarton chưa đầy ba năm trước, theo đơn đặt hàng của một hãng buôn ở Xiêm — Công ty Sigg và Cục. Khi nó nổi trên mặt nước, hoàn thiện trong từng chi tiết và sẵn sàng đảm nhận sứ mệnh cuộc đời mình, những người thợ đóng tàu ngắm nhìn nó với niềm tự hào.
“Hãng Sigg đã yêu cầu chúng ta tìm một vị thuyền trưởng đáng tin cậy để đưa nó ra khơi,” một trong các đối tác nhận xét; và người kia, sau một lúc suy ngẫm, liền nói: “Tôi nghĩ lúc này MacWhirr đang ở trên bờ.” “Thế à? Vậy hãy đánh điện cho anh ta ngay lập tức. Anh ta chính là người hoàn hảo nhất,” vị đối tác lớn tuổi tuyên bố mà không mảy may do dự.
Sáng hôm sau, MacWhirr đứng trước mặt họ với vẻ mặt điềm nhiên, vừa đi từ Luân Đôn bằng chuyến tàu tốc hành nửa đêm sau một cuộc chia tay đột ngột nhưng không chút bày tỏ cảm xúc với vợ. Cô là con gái của một cặp vợ chồng bề thế từng trải qua những ngày tháng khá giả hơn.
“Chúng ta nên cùng nhau đi một vòng xem xét con tàu đi, thưa Thuyền trưởng,” vị đối tác lớn tuổi nói; và ba người đàn ông bắt đầu đi ngắm nghía những nét hoàn hảo của chiếc Nan-Shan từ mũi đến lái, và từ dầm đáy cho đến đỉnh của hai cột buôm đơn cụt ngủn.
Thuyền trưởng MacWhirr đã bắt đầu bằng cách cởi chiếc áo khoác ra, treo nó lên đầu chiếc tời hơi tích hợp tất cả các cải tiến mới nhất.
“Bác tôi đã viết thư khen ngợi anh trong thư tín gửi cho những người bạn tốt của chúng ta hôm qua — mấy anh em nhà Sigg ấy mà, anh biết đấy — và chắc chắn họ sẽ tiếp tục để anh làm thuyền trưởng ngoài đó,” viên phó giám đốc nói. “Anh sẽ có thể tự hào vì được nắm quyền chỉ huy con chiếc tàu tiện dụng nhất có kích thước như thế này trên bờ biển Trung Hoa, Thuyền trưởng,” ông nói thêm.
“Thế à? Cảm ơn nhé,” MacWhirr lẩm bẩm một cách mơ hồ, người mà tầm nhìn về một sự kiện xa vời cũng chẳng thể gây ấn tượng gì hơn vẻ đẹp của một phong cảnh rộng lớn đối với một du khách bị quáng gà; và đôi mắt ông lúc đó tình cờ dừng lại ở ổ khóa của cửa phòng cabin, ông liền tiến lại gần với vẻ đầy quyết tâm, bắt đầu giật mạnh tay nắm cửa, trong khi quan sát bằng giọng nói trầm ấm, nghiêm túc của mình: “Thời buổi này không thể tin nổi thợ thuyền nữa đâu. Một chiếc ổ khóa hoàn toàn mới tinh mà chẳng chịu hoạt động chút nào. Kẹt cứng rồi. Thấy chưa? Thấy chưa?”
Ngay khi họ ở lại một mình trong văn phòng phía bên kia sân: “Anh cứ ca tụng gã đó lên tận mây xanh trước mặt Sigg. Anh nhìn thấy điểm gì ở hắn ta thế?” người cháu hỏi với một chút coi thường nhẹ.
“Tôi thừa nhận hắn chẳng có nét nào giống với kiểu thuyền trưởng bay bổng của cậu, nếu ý cậu là thế,” người lớn tuổi cộc lốc đáp lời. “Đốc công xưởng mộc trên tàu Nan-Shan có ở ngoài đó không?… Vào đi, Bates. Sao anh lại để người của Tait giao cho chúng ta một ổ khóa bị lỗi trên cửa cabin vậy? Thuyền trưởng vừa nhìn thấy là nhận ra ngay. Thay thế nó ngay lập tức đi. Những chi tiết nhỏ nhặt đấy, Bates… những chi tiết nhỏ nhặt…”
Ổ khóa đã được thay thế tương ứng, và vài ngày sau, Nan-Shan xập xình hướng ra phương Đông, mà MacWhirr không hề đưa ra thêm bất kỳ nhận xét nào về các trang thiết bị của nó, cũng như không hề thốt ra dù chỉ một lời hé lộ niềm tự hào về con tàu, lòng biết ơn vì được bổ nhiệm, hay sự mãn nguyện trước viễn cảnh tương lai.
Với một tính cách không hẳn là ba hoa cũng chẳng kiệm lời, ông rất ít khi thấy cần phải nói chuyện. Đương nhiên vẫn có những vấn đề về nhiệm vụ — chỉ dẫn, mệnh lệnh, đại loại thế; nhưng vì quá khứ đối với tâm trí ông đã là chuyện dĩ vãng, còn tương lai thì chưa tới, nên những thực tế tổng quát hơn trong ngày không cần phải bình luận gì — bởi vì sự thật có thể tự nói lên tất cả với độ chính xác áp đảo.
Cụ Sigg lớn tuổi thích một người ít nói, và là người “mà bạn có thể chắc chắn sẽ không cố gắng làm tốt hơn các hướng dẫn của cụ.” MacWhirr đáp ứng những yêu cầu này, tiếp tục được duy trì quyền chỉ huy Nan-Shan, và tận tụy điều hướng con tàu của mình cẩn trọng trên các vùng biển Trung Hoa. Con tàu khởi hành dưới cờ Anh, nhưng sau một thời gian, các ngài Sigg thấy việc chuyển nó sang treo cờ Xiêm là hợp lý.
Khi nghe tin về việc chuyển đổi được trù định này, Jukes trở nên bồn chồn, như thể đang mang cảm giác bị xúc phạm cá nhân. Cậu ta đi vòng quanh càu nhàu một mình, phát ra những tiếng cười ngắn ngủi và đầy khinh miệt. “Cứ nghĩ đến cảnh treo một con voi trong chiếc hòm Noah nực cười trên cờ hiệu của tàu mình mà xem,” cậu ta từng nói một lần ngoài cửa phòng máy. “Đánh chết tôi cũng không chịu nổi: tôi sẽ từ chức cái chân này mất. Ông không thấy lộn ruột lên sao, anh Rout?” Kỹ sư trưởng chỉ hắng giọng với vẻ của một người thấu hiểu giá trị của một công việc tốt.
Buổi sáng đầu tiên lá cờ mới bay phấp phới phía đuôi tàu Nan-Shan, Jukes đứng nhìn nó với vẻ cay đắng từ đài chỉ huy. Cậu ta kìm nén cảm xúc của mình một lúc, rồi nhận xét: “Lá cờ kỳ quái làm sao để một người phải giương buồm dưới bóng nó, thưa ngài.”
“Cái cờ thì sao chứ?” Thuyền trưởng MacWhirr hỏi. “Tôi thấy bình thường mà.” Và ông bước sang tận đầu cầu tàu để ngắm cho kỹ.
“Chà, tôi thấy nó kỳ quái,” Jukes bực bội thốt lên, rồi hầm hầm bỏ khỏi đài chỉ huy.
Thuyền trưởng MacWhirr ngạc nhiên trước thái độ đó. Một lát sau, ông lặng lẽ bước vào phòng hải đồ, mở cuốn Sổ tay Tín hiệu Quốc tế đến trang có in hình cờ của tất cả các quốc gia được vẽ rõ ràng theo những hàng sặc sỡ. Ông lướt ngón tay qua chúng, và khi đến phần Xiêm, ông chăm chú ngắm nhìn nền đỏ và con voi trắng. Không gì có thể đơn giản hơn; nhưng để chắc chắn, ông mang cuốn sách ra đài chỉ huy nhằm mục đích so sánh bức vẽ màu với vật thật trên cột cờ phía đuôi tàu. Khi Jukes, người đang đảm nhận nhiệm vụ ngày hôm ấy với một sự dữ dội bị dồn nén, tình cờ bước lên đài chỉ huy, viên thuyền trưởng nhận xét:
“Cái cờ đó chẳng có gì là sai sót cả.”
“Thế á?” Jukes lẩm bẩm, quỳ sụp xuống trước một chiếc tủ đựng đồ trên boong và hung dữ rút ra một cuộn dây dọi dự phòng.
“Không. Tôi đã tra sách rồi. Chiều dài gấp đôi chiều rộng và con voi nằm chính giữa. Tôi nghĩ người trên bờ hẳn phải biết cách làm lá cờ địa phương chứ. Hiển nhiên là thế. Cậu đã sai rồi, Jukes…”
“Thưa ngài,” Jukes bắt đầu nói, vùng vằng đứng dậy với vẻ đầy kích động — Cậu ta dò dẫm tìm đầu cuộn dây bằng đôi tay run rẩy.
“Thôi được rồi.” Thuyền trưởng MacWhirr xoa dịu cậu ta, ngồi phịch xuống chiếc ghế đẩu gấp bằng vải bạt mà ông rất mực yêu thích. “Cậu chỉ cần cẩn thận để bọn chúng không treo ngược con voi lên trước khi quen hẳn với nó là được.”
Jukes ném cuộn dây dọi mới xuống boong trước với một tiếng “Này boòng — đừng quên làm ướt nó thật kỹ nhé,” rồi quay người lại với quyết tâm cao độ hướng về phía thuyền trưởng; nhưng Thuyền trưởng MacWhirr đã thoải mái gác khủy tay lên lan can đài chỉ huy.
“Bởi vì tôi đoán rằng, nó sẽ được hiểu như là một tín hiệu cầu cứu,” ông nói tiếp. “Cậu nghĩ sao? Con voi ở đằng kia, theo tôi hiểu, tượng trưng cho một thứ gì đó có tính chất giống như lá cờ Liên hiệp Anh trong lá cờ vậy…”
“Thế á!” Jukes gào lên, khiến mọi cái đầu trên boong tàu Nan-Shan đều quay về phía đài chỉ huy. Sau đó cậu ta thở dài, và với sự buông xuôi đột ngột: “Đó chắc chắn sẽ là một cảnh tượng khốn khổ chết tiệt,” cậu ta ngoan ngoãn nói.
Vào buổi chiều hôm đó, cậu ta tiếp cận kỹ sư trưởng bằng một câu thì thầm đầy tâm sự: “Này, để tôi kể cho anh nghe trò mới nhất của ông già xem.”
Ông Solomon Rout (thường được gọi là Sol Dài, Sol Già, hay Cha Rout), vì hầu như luôn là người cao nhất trên mọi con tàu mà ông bước lên, nên đã nhiễm thói quen khom lưng, khoan thai đầy bề trên. Tóc ông thưa và có màu cát, đôi má phẳng phở nhợt nhạt, cổ tay xương xẩu cùng đôi bàn tay dài tri thức cũng nhợt nhạt nốt, như thể ông đã sống cả đời trong bóng râm.
Ông mỉm cười nhìn xuống Jukes từ trên cao, rồi tiếp tục hút thuốc và đảo mắt quan sát một cách điềm tĩnh, giống như một ông bác nhân hậu đang lắng nghe câu chuyện của một cậu học sinh đang phấn khích. Sau đó, với vẻ vô cùng thích thú nhưng vẫn giữ nguyên vẻ dửng dưng, ông hỏi:
“Và cậu đã từ chức cái chân đó thật à?”
“Không,” Jukes kêu lên, cất cao cái giọng mệt mỏi và nản lòng lấn át tiếng vo ve chói tai của những cỗ tời ma sát trên tàu Nan-Shan. Tất cả chúng đều đang làm việc cật lực, quăng những bó hàng tời lên cao, tít tận đầu những cần trục dài, thoạt nhìn tưởng như thả rơi chúng xuống một cách bất chấp hiểm nguy. Những sợi xích hàng rít lên trong các ròng rọc, va lách cách vào mép hầm, lạch cạch bên mạn tàu; và toàn bộ con tàu rung lên bần bật, với đôi lườn tàu màu xám dài đang bốc khói trong từng đợt hơi nước.
“Không,” Jukes kêu lên, “tôi không làm thế. Thì sao chứ? Tôi có ném đơn từ chức vào cái vách ngăn này cũng rứa thôi. Tôi không tin là anh có thể làm cho một kẻ như thế hiểu được bất cứ điều gì. Hắn làm tôi ngã ngửa ra mất.”
Vào khoảnh khắc đó, Thuyền trưởng MacWhirr từ trên bờ trở về, bước qua boong tàu, tay cầm ô, được tháp tùng bởi một người Trung Quốc có vẻ mặt sầu muội và điềm tĩnh, đi bước sau trong đôi giày lụa đế giấy, và cũng đang cầm một chiếc ô.
Viên thuyền trưởng tàu Nan-Shan, nói với âm lượng vừa đủ nghe và dán mắt vào đôi ủng của mình theo thói quen, nhận xét rằng sẽ cần phải ghé qua Phúc Châu trong chuyến đi này, và yêu cầu ông Rout chuẩn bị hơi nước vào đúng một giờ chiều ngày mai. Ông đẩy lùi chiếc mũ ra sau để lau trán, đồng thời quan sát rằng ông ghét phải lên bờ thế nào đi nữa; trong khi đứng vượt trội hơn hẳn, ông Rout không thèm thốt một lời, điềm tĩnh hút thuốc, tay phải ôm lấy khuỷu tay trong lòng bàn tay trái. Sau đó, Jukes được chỉ đạo với giọng điệu nhỏ nhẹ tương tự là phải giữ cho khu vực giữa boong phía trước không bị vướng víu bởi hàng hóa. Hai trăm phu phen sẽ được đưa xuống dưới đó. Công ty Bun Hin đang gửi chuyến người đó về nhà. Hai mươi lăm bao gạo sẽ được chở đến bằng thuyền sampan ngay bây giờ để làm dự trữ. Toàn là những kẻ đã làm việc đủ bảy năm cả, Thuyền trưởng MacWhirr nói, mỗi người kèm theo một chiếc rương gỗ long não. Viên thợ mộc phải được giao việc đóng những thanh nẹp ba inch dọc theo boong bên dưới, từ trước ra sau, để ngăn không cho những chiếc rương này xê dịch khi tàu đi trên biển. Jukes tốt hơn hết là nên lo việc đó ngay đi. “Cậu có nghe thấy không, Jukes? Gã người Trung Quốc này sẽ đi theo con tàu đến tận Phúc Châu — hắn sẽ đóng vai trò như một loại thông dịch viên. Hắn là thư ký của Bun Hin, và muốn ngắm nghía qua khoang chứa. Jukes tốt hơn hết là đưa hắn đi lên phía trước. Cậu có nghe thấy không, Jukes?”
Jukes cẩn thận ngắt nhịp những chỉ dẫn này ở những chỗ thích hợp bằng câu “Vâng, thưa ngài” bắt buộc được thốt ra mà chẳng hề có chút nhiệt tình nào. Câu nói cộc lốc “Đi nào, John; đi xem đi” của cậu ta khiến gã người Trung Quốc lê bước theo gót chân.
“Wanchee look see, all same look see can do,” Jukes nói, vì không có năng khiếu ngoại ngữ nên đã bóp méo thứ tiếng Anh bồi tệ hại. Cậu ta chỉ tay vào miệng hầm đang mở. “Catchee number one piecie place to sleep in. Eh?”
Cậu ta cộc cằn, đúng với vẻ bề trên mang tính chủng tộc của mình, nhưng không hề thù địch. Gã người Trung Quốc, nhìn chằm chằm đầy sầu muội và im lặng vào bóng tối của miệng hầm, trông như đang đứng trước miệng một ngôi mộ há hốc.
“No catchee rain down there — savee?” Jukes chỉ dẫn. “Suppose all’ee same fine weather, one piecie coolie-man come topside,” cậu ta tiếp tục, bắt đầu hăng hái tưởng tượng. “Make so — Phooooo!” Cậu ta phồng ngực và phùng má thổi. “Savee, John? Breathe — fresh air. Good. Eh? Washee him piecie pants, chow-chow top-side — see, John?”
Bằng miệng và tay, cậu ta thực hiện những động tác hào hứng biểu trưng cho việc ăn cơm và giặt quần áo; và gã người Trung Quốc, kẻ che giấu sự hoài nghi của mình trước điệu bộ kịch cấm này dưới một vẻ điềm đạm phảng phất nỗi u sầu nhẹ nhàng và thanh tao, liếc đôi mắt một mí từ Jukes sang miệng hầm rồi lại nhìn về phía ngược lại.
“Velly good,” hắn lẩm bẩm bằng một giọng trầm buồn, rồi lướt đi trơn tru dọc theo boong tàu, né tránh các chướng ngại vật trên đường. Hắn biến mất, cúi thấp người luồn qua một kiện hàng gồm mười chiếc bao bố bẩn thỉu chứa đầy thứ hàng hóa đắt tiền nào đó và tỏa ra một thứ mùi hôi thối khó chịu.
Trong khi đó, Thuyền trưởng MacWhirr đã lên đài chỉ huy, và bước vào phòng hải đồ, nơi có một bức thư viết dở từ hai ngày trước đang chờ được hoàn tất. Những bức thư dài này bắt đầu bằng dòng chữ “Vợ yêu dấu của tôi,” và người phục vụ phòng, giữa những lúc cọ rửa sàn nhà và lau chùi các hộp đựng đồng hồ hàng hải, luôn chớp lấy mọi cơ hội để đọc chúng. Chúng làm anh ta hứng thú hơn rất nhiều so với người phụ nữ mà chúng được gửi tới; và lý do là vì chúng thuật lại một cách tỉ mỉ từng chuyến hải trình liên tiếp của chiếc Nan-Shan.
Vị thuyền trưởng của nó, trung thành với những sự kiện mà chỉ có ý thức của ông mới phản ánh được, sẽ ghi chép chúng lại một cách cẩn thận, tốn không biết bao nhiêu là trang giấy. Ngôi nhà ở vùng ngoại ô phía bắc nơi những trang giấy này được gửi tới có một mảnh vườn nhỏ trước những ô cửa sổ lồi, một hiên nhà sâu trông rất khang trang, những ô kính màu với khung chì giả ở cửa trước. Ông phải trả bốn mươi lăm bảng Anh mỗi năm cho nó, và không nghĩ rằng tiền thuê nhà quá cao, bởi vì bà MacWhirr (một kẻ kiêu kỳ với cái cổ gầy guộc và thái độ khinh khỉnh) được công nhận là mang phong cách quý phái, và ở khu vực đó được coi là “khá cao sang.” Bí mật duy nhất trong đời bà là nỗi sợ hãi tột độ về thời điểm chồng bà sẽ trở về nhà để ở hẳn luôn. Dưới cùng mái nhà ấy còn chung sống một cô con gái tên là Lydia và một cậu con trai tên là Tom. Hai đứa trẻ này chẳng mấy thân thiết với cha mình. Chủ yếu, các con biết đến ông như một vị khách hiếm hoi nhưng có đặc quyền, người vào mỗi buổi tối thường ngồi hút tẩu trong phòng ăn và ngủ trong nhà. Đứa con gái gầy lỏng khỏng, xét cho cùng, có phần hơi xấu hổ về ông; còn cậu con trai thì hoàn toàn thờ ơ một cách thẳng thắn, đáng yêu và tự nhiên như bản tính của những cậu con trai nam tính.
Và Thuyền trưởng MacWhirr đều đặn viết thư về nhà từ vùng biển Trung Hoa mười hai lần mỗi năm, với mong muốn kỳ cục là được “gửi lời hỏi thăm đến các con,” và ký tên “chồng yêu của em” điềm tĩnh như thể những từ ngữ đã được sử dụng quá lâu bởi biết bao người đàn ông ấy, tách rời khỏi hình hài của chúng, chỉ là những thứ đã mòn vợi và phai nhạt ý nghĩa.
Các vùng biển Trung Hoa phía bắc và phía nam là những vùng biển hẹp. Đó là những vùng biển chứa đầy những sự kiện quen thuộc, đầy sức thuyết phục, chẳng hạn như các hòn đảo, bãi cát, rạn san hô, những dòng hải lưu xiết và dễ đổi thay — những sự kiện rắc rối tuy thế vẫn ngỏ lời với người thủy thủ bằng thứ ngôn ngữ rõ ràng và dứt khoát. Tiếng nói của chúng tác động mạnh mẽ đến ý thức thực tế của Thuyền trưởng MacWhirr đến mức ông đã từ bỏ phòng ngủ hạng sang bên dưới và thực tế là sống suốt những ngày đời mình trên đài chỉ huy con tàu, thường xuyên gọi mang thức ăn lên đây, và ngủ vào ban đêm tại phòng hải đồ. Và ông viết những bức thư nhà của mình ngay tại đó. Mỗi bức thư trong số đó, không ngoại trừ bức nào, đều chứa cụm từ “Thời tiết chuyến này rất đẹp,” hoặc một dạng thức tuyên bố nào đó có ý nghĩa tương tự. Và tuyên bố này, với sự kiên trì kỳ diệu của nó, cũng mang độ chính xác hoàn hảo không kém tất cả những tuyên bố khác có trong thư.
Ông Rout tương tự cũng viết thư; chỉ có điều không ai trên tàu biết rằng vị kỹ sư trưởng này lại có thể giỏi tán gẫu khi cầm bút đến thế, bởi vì ông có đủ trí tưởng tượng để khóa chặt ngăn bàn của mình lại. Vợ ông rất khoái phong cách viết của chồng. Họ là một cặp vợ chồng không con cái, và bà Rout, một người phụ nữ to béo, ngực nở nang, vui tính ở tuổi bốn mươi, cùng chia sẻ với người mẹ già không còn cái răng nào của ông Rout một ngôi nhà tranh nhỏ gần Teddington. Bà thường lướt qua các bức thư vào bữa sáng với đôi mắt lanh lợi, và gào lên những đoạn thú vị bằng một giọng vui tươi với bà cụ già điếc lác, đi kèm mỗi đoạn trích dẫn bằng lời cảnh báo đầy phấn khích: “Solomon nói thế đấy!” Bà còn có thói quen tung ra những phát ngôn của Solomon ngay cả với những người lạ, khiến họ dễ dàng ngạc nhiên bởi thứ văn bản xa lạ và mạch văn đùa cợt bất ngờ của những câu trích dẫn đó. Vào ngày vị mục sư trẻ tuổi đến thăm ngôi nhà tranh lần đầu tiên, bà đã chớp lấy cơ hội để nhận xét rằng: “Như Solomon đã nói: ‘những kỹ sư đi xuống biển trên những con tàu sẽ chứng kiến những điều kỳ diệu của bản chất thủy thủ’”; khiến sắc mặt vị khách thay đổi khiến bà phải khựng lại và trừng mắt nhìn.
“Solomon… Ồ… Bà Rout,” anh thanh niên lắp bắp, mặt đỏ bừng, “tôi phải nói là… tôi không…”
“Ông ấy là chồng tôi,” bà lớn tiếng thông báo, ngả người ra sau ghế. Nhận ra trò đùa, bà cười ngất ngây lấy khăn tay lau nước mắt, trong khi anh ta ngồi đó với nụ cười gượng gạo, và vì thiếu kinh nghiệm tiếp xúc với những phụ nữ vui tính, anh ta hoàn toàn đinh ninh rằng bà chắc hẳn đã phát điên đến mức đáng thương hại. Sau này họ trở thành những người bạn tuyệt vời; bởi vì sau khi tha thứ cho ý định không mấy tôn kính của bà, anh ta dần nghĩ rằng bà quả thực là một người rất đáng kính trọng; và theo thời gian, anh ta cũng học được cách đón nhận những mẩu khôn ngoan khác của Solomon mà không mảy ma chớp mắt.
“Phần tôi,” Solomon từng được vợ kể lại là đã nói một lần, “hãy cứ giao cho tôi gã đần độn nhất làm thuyền trưởng còn hơn là giao cho một tên bịp bóm. Vẫn có cách để trị một kẻ ngốc; nhưng một tên bịp thì ranh mãnh và trơn trượt lắm.” Đây là một sự khái quát hóa viển vông rút ra từ trường hợp cụ thể về sự trung thực của Thuyền trưởng MacWhirr, bản thân đức tính ấy mang cái vẻ rõ mồn một nặng nề như một cục đất sét. Mặt khác, ông Jukes, kẻ không có khả năng khái quát hóa, chưa vợ chưa con, lại có thói quen giãi bày tâm sự theo một cách khác với một người bạn cũ kiêm đồng nghiệp cũ, hiện đang làm sĩ quan thứ hai trên một con tàu khách vượt Đại Tây Dương.
Trước hết, cậu ta sẽ nhấn mạnh những lợi thế của ngành mậu dịch phương Đông, đồng thời ám chỉ sự vượt trội của nó so với dịch vụ hàng hải đại dương phía phương Tây. Cậu ta ca ngợi bầu trời, những vùng biển, những con tàu và cuộc sống nhàn hạ của Viễn Đông. Nan-Shan, theo lời cậu khẳng định, là con tàu không chịu thua kém bất kỳ ai.
“Chúng tôi không có đồng phục viền đồng, bù lại chúng tôi ở đây như anh em một nhà,” cậu viết. “Tất cả chúng tôi cùng ăn chung và sống như những chiến kê… Mọi gã trong đội ngũ kỹ thuật đều tử tế hết mức có thể, còn lão Sol, vị Kỹ sư trưởng, lại là một kẻ khô khan. Chúng tôi là bạn tốt. Còn về phần ông già của chúng tôi, bạn không thể tìm đâu ra một vị thuyền trưởng nào trầm tính hơn thế. Thỉnh thoảng bạn sẽ nghĩ ông ấy chẳng có đủ khôn ngoan để nhận ra điều gì bất ổn. Thế nhưng không phải vậy. Không thể nào như thế được. Ông ấy đã làm thuyền trưởng được kha khá năm nay rồi. Ông ấy chẳng làm điều gì thực sự ngớ ngẩn cả, và vẫn lèo lái con tàu xuôi chèo mát mái mà chẳng làm ai phải bận tâm. Tôi tin là ông ấy không đủ óc thông minh để thích thú việc gây gổ đâu. Tôi không lợi dụng ông ấy. Tôi khinh cái trò đó. Ngoài những quy trình nhiệm vụ ra, dường như ông ấy chẳng hiểu nổi một nửa những gì bạn nói với ông ấy. Thỉnh thoảng chúng tôi cũng cười vì chuyện này; nhưng ở lâu với một người thế này thì cũng chán ngắt — về lâu về dài. Lão Sol bảo rằng ông ấy chẳng có mấy chuyện để trò chuyện. Trò chuyện á! Chúa tôi! Ông ấy chẳng bao giờ nói chuyện cả. Hôm nọ tôi đang tán gẫu dưới đài chỉ huy với một tay kỹ sư, chắc là ông ấy đã nghe thấy chúng tôi. Khi tôi bước lên nhận ca trực, ông ấy bước ra từ phòng hải đồ và quan sát một lượt xung quanh, liếc nhìn đèn mạn, liếc compa, nheo mắt nhìn mấy ngôi sao trên cao. Đó là màn biểu diễn quen thuộc của ông ấy. Lát sau ông ấy nói: ‘Có phải cậu vừa nói chuyện ở lối đi mạn trái không?’ ‘Vâng, thưa ngài.’ ‘Với kỹ sư thứ ba à?’ ‘Vâng, thưa ngài.’ Ông ấy bước sang mạn phải, ngồi dưới tấm chắn gió trên chiếc ghế gấp nhỏ của mình, và có lẽ suốt nửa tiếng đồng hồ chẳng phát ra âm thanh nào, ngoại trừ việc tôi nghe thấy ông ta hắt xì một tiếng. Rồi một lúc sau tôi nghe thấy ông ta đứng dậy ở đằng đó, thong thả đi sang mạn trái, chỗ tôi đứng. ‘Tôi không hiểu hai cậu có gì để mà nói chuyện nhiều thế,’ ông ấy nói. ‘Hết hai tiếng đồng hồ liền. Tôi không trách cậu đâu. Tôi thấy người trên bờ cứ kè kè làm thế suốt cả ngày, rồi buổi tối lại ngồi xuống tiếp tục nhậu nhẹt bàn tán. Chắc là cứ lải nhải đi lải nhải lại mấy chuyện giống nhau. Tôi không tài nào hiểu nổi.’”
“Cậu đã bao giờ nghe thấy chuyện gì giống thế chưa? Và ông ấy lại kiên nhẫn làm sao khi nói điều đó. Nó làm tôi thấy tội nghiệp cho ông ấy quá thể. Nhưng đôi khi ông ấy cũng làm người ta phát bực. Dĩ nhiên chẳng ai lại đi làm điều gì để chọc tức ông ấy ngay cả khi nó đáng làm. Nhưng chẳng đáng đâu. Ông ấy ngây thơ đến mức nếu bạn đưa ngón tay cái lên mũi rồi ngoe nguẩy các ngón tay trước mặt ông ấy, ông ấy cũng chỉ ngẩn ngơ tự hỏi không biết bạn đang bị cái quái gì nhập mà thôi. Ông ấy từng nói với tôi một cách hoàn toàn chân phương rằng ông thấy rất khó để hiểu nổi điều gì khiến mọi người cứ hay hành động kỳ quặc như thế. Hắn ta quá đần độn để mà phải bận tâm, sự thật là thế đấy.”
Jukes đã viết cho người bạn chí cốt của mình trong ngành hàng hải đại dương phương Tây như thế đấy, từ sự trào dâng trong lồng ngực và sự bay bổng của trí tưởng tượng.
Cậu ta đã bày tỏ ý kiến thành thật của mình. Chẳng bõ công để cố gắng gây ấn tượng với một kẻ như thế. Nếu thế giới này toàn những người như vậy, cuộc sống có lẽ sẽ hiện lên trong mắt Jukes như một công việc buồn tẻ và vô ích. Cậu ta không cô độc trong quan điểm đó. Bản thân biển cả, như thể chia sẻ sự dung thứ đầy nhã ý của Jukes, chưa từng nhọc công gây bất ngờ cho gã đàn ông trầm tính, kẻ hiếm khi ngước nhìn, và lang thang vô tội trên mặt nước với mục đích duy nhất có thể nhìn thấy là kiếm cơm ăn, áo mặc và chỗ ở cho ba con người trên bờ. Thời tiết tồi tệ thì đương nhiên ông đã từng trải qua. Ông từng bị làm cho ướt sũng, khó chịu, mệt mỏi theo cách thông thường, cảm nhận lúc đó rồi chớp mắt quên ngay. Thế nên xét cho cùng, ông hoàn toàn có lý khi báo cáo về nhà là thời tiết tốt đẹp. Nhưng ông chưa bao giờ được hé mắt nhìn thấy sức mạnh vô tận và cơn thịnh nộ vô biên, cơn thịnh nộ qua đi trong kiệt quệ nhưng chưa bao giờ được xoa dịu — cơn thịnh nộ và sự cuồng nộ của biển cả đầy cảm xúc. Ông biết nó tồn tại, giống như chúng ta biết tội ác và những điều ghê tởm tồn tại; ông từng nghe về nó giống như một công dân lương thiện trong một thị trấn nghe về những trận chiến, nạn đói và lụt lội, thế nhưng lại chẳng hiểu gì về ý nghĩa thực sự của những thứ đó — mặc dù, quả thực, ông có thể từng vướng vào một vụ ẩu đả trên đường phố, từng phải nhịn đói một lần, hay bị ướt sũng đến tận da thịt trong một trận mưa rào. Thuyền trưởng MacWhirr đã giương buồm vượt qua bề mặt các đại dương cũng giống như cách một số người lướt qua những năm tháng tồn tại để rồi nhẹ nhàng chìm xuống một nấm mồ yên bình, mù mịt về cuộc sống cho đến tận phút cuối cùng, chưa từng buộc phải chứng kiến tất cả những sự phản trắc, bạo lực và khủng khiếp mà nó có thể chứa đựng. Trên biển cũng như trên đất liền, có những con người may mắn như thế — hoặc bị số phận hay biển cả khinh miệt như thế.