Trở lại vũ đài chính trị Việt Nam sau thời gian lang bạt, Ngô Đình Diệm đối diện với vô vàn khó khăn. Trong hai năm 1954 và 1955, ông không ngừng tranh đấu với các phe phái đối lập nhằm thay đổi cục diện, củng cố thực quyền. Tháng 7 năm 1954, ông nhậm chức Thủ tướng kiêm Bộ trưởng Bộ Quốc phòng nhưng chưa nắm được quân đội, chưa nắm được cảnh sát. Quân đội do tướng Nguyễn Văn Hinh đứng đầu, được Pháp trả lương. Cảnh sát ở Sài Gòn - Chợ Lớn thuộc quyền lực lượng Bình Xuyên, cũng được Pháp hậu thuẫn. Miền Tây Nam kì lục tỉnh nằm trong tay giáo phái Hòa Hảo, miền Đông bị kiểm soát bởi lực lượng giáo phái Cao Đài. Xã hội miền Nam Việt Nam sau Hiệp định Genève cực kì hỗn loạn, dân chúng cực độ hoang mang.
Ngày 9/9/1954, tướng Hinh chỉ trích Thủ tướng trên Đài Phát thanh Pháp Á, đòi cải tổ Chính phủ. Ăn miếng trả miếng, ngày 11/9/1954, Diệm chỉ thị tướng Hinh phải đi Pháp khảo sát tổ chức quân đội Pháp trong vòng sáu tuần, thực thi trong vòng 24 giờ. Tướng Hinh từ chối. Lúc đó, Dinh Norodom vừa mới được Pháp trao trả một tuần, tướng Hinh cho một tiểu đội thiết giáp chạy quanh chửi bới, hăm dọa đồng thời tiếp tục dùng Đài Phát thanh tố cáo Thủ tướng Diệm độc tài, tham nhũng. Trong khi Diệm tích cực tiếp xúc với Đại tá Lansdale thì ngày 20/9/1954, chín trên 18 bộ trưởng đệ đơn từ chức.
“Ngày 24/9/1954, Diệm kí Sắc lệnh cải tổ thành phần Chính quyền Sài Gòn. Từ Bộ trưởng Bộ Thông tin, bác sĩ Tín qua làm Bộ trưởng Phủ Thủ tướng, nhưng rồi cuối năm ổng xin rút. Diệm nói ổng vào Quân y giúp quân đội tiếp nhận những khu của Cộng sản giao lại. Một thời gian ổng không làm nữa, chỉ về làm thuốc. Ông Diệm lại bảo: ‘Bác sĩ không làm gì nữa thì cũng không sao, nhưng tôi cũng mong, việc này là cá nhân thôi, ông cố gắng tiếp tục công việc săn sóc sức khỏe cho tôi.’ Thế là suốt từ năm 1954 cho tới năm ông Diệm mất thì bác sĩ Tín là bác sĩ riêng của ổng, sáng nào cũng vào thăm sức khỏe cho ổng, trừ khi bận việc khác...”
Sang tháng 11, Diệm cách chức Nguyễn Văn Hinh, đưa tướng Lê Văn Tỵ lên thay. Tướng Hinh được Bảo Đại gọi sang Pháp. Tháng 12, quan hệ giữa Ngô Đình Diệm và Đại sứ Mĩ Collins trở nên căng thẳng nhưng nhờ các mối quan hệ của mình, Diệm vẫn giữ được sự ủng hộ của Tổng thống Mĩ Eisenhower. Ngày 30/12/1954, Pháp công nhận toàn vẹn chủ quyền tài chính và tiền tệ của Chính phủ Quốc gia Việt Nam và thi hành bàn giao ngay trong vòng ba ngày. Từ đây, Chính phủ Quốc gia Việt Nam nhận viện trợ trực tiếp từ Hoa Kì thay vì qua Pháp.
“Một đội được cử đi tiếp quản Ngân hàng Đông Dương (Banque de l’Indochine), trong đó có Huỳnh Văn Lang và bác Thành. Ông Dương Tấn Tài, trước đó làm Giám đốc ngân khố của Sài Gòn trở thành Thống đốc Ngân hàng Quốc gia. Phó thống đốc kiêm Tổng Giám đốc, chịu trách nhiệm về vấn đề ngoại hối là anh Vũ Quốc Thúc, tiến sĩ kinh tế từ Pháp về. Đồng thời Huỳnh Văn Lang qua phụ trách Viện Hối đoái. Bác Thành phụ trách một vụ về ngoại hối, khu vực đồng đô la. Trước đây, dưới ảnh hưởng của Pháp thì khu vực đồng Franc khá lớn. Sau này tình hình thay đổi thì khu vực đồng đô la cũng lớn lên. Khi đó trong Nam chưa có những chức danh như Trưởng phòng hay Vụ trưởng, chức vụ dưới Phó Tổng giám đốc là Chánh Sự vụ.”
“Như vậy là chính quyền phải thay đổi đồng tiền đúng không ạ?”
“Đúng. Trước trên giấy bạc Việt Nam có chữ ‘Banque de l’Indochine’ tức Ngân hàng Đông Dương, sau này mình bỏ hết, mời công ty Mĩ có tên là American Bank Note Company in giấy bạc của mình. Ông Diệm mới bảo bác Thành tìm hình gì để in trên giấy bạc, bác đi tìm một số chân dung các cụ Phan Bội Châu, Phan Chu Trinh, Trần Hưng Đạo… đưa cho ổng xem. Ổng nói không được, đất nước không thiếu nhân vật, mình đưa ông này lên rồi lại không đưa ông kia lên, biết bao nhiêu cho đủ. Không nên tôn sùng cá nhân ai cả. Đưa lên thì mình phải điều tra như thế nào là xứng đáng, ví dụ cụ Phan Bội Châu xứng đáng chỗ nào, không xứng đáng chỗ nào…, sợ sẽ có tranh chấp. Cuối cùng mình chọn toàn hình ảnh đất nước Việt Nam. Sau này bác Thành qua New York làm đại diện Ngân hàng Quốc gia Việt Nam tại Mĩ, American Bank Note Company đã tặng bác cái khung ảnh có tất cả những giấy bạc mà họ làm cho Việt Nam hồi đó.
Bác Thành một mặt phải xuống Ngân hàng Quốc gia Việt Nam phụ trách Vụ Ngoại hối đồng đô la, mặt khác luôn phải trợ giúp ông Nhu bất kì lúc nào ổng gọi, không gọi điện trực tiếp mà phải qua tổng đài. Ông Nhu trong Dinh Độc Lập là ghê gớm lắm mà lại gọi xuống bảo nối dây nói chuyện với Bùi Kiến Thành, nói chuyện xong bác Thành lại xách cặp đi. Mấy người ở Viện Hối đoái rất ngạc nhiên, không hiểu bác Thành làm cái gì. Nhiều chuyện mình không thể nói ra được. Bác Thành lái xe chở ổng đi chứ ổng không kêu tài xế trong dinh.
Từ vấn đề tiền tệ, quân lực mình không còn phải lĩnh lương của Pháp nữa. Quân đội thấy là không phải mấy ông Tây trả lương nữa mà Chính phủ Ngô Đình Diệm trả lương cho mình. Một số thành phần trong quân đội Quốc gia đã bắt đầu có cảm tình. Ổng dám loại trừ Pháp, chống Bình Xuyên, mà Bình Xuyên là tụi trộm cướp chẳng ai dám động đến. Giấy phép của Bảo Đại cho Bình Xuyên hoạt động tệ nạn hết hạn, ông Diệm không kí tiếp. Ổng đóng cửa sòng bạc Đại Thế Giới, Kim Chung, dẹp làng điếm Bình Khang… Nó như một ngọn lửa trong lòng nhân dân ngày đấy.”
Ngày 12/1/1955, Chính phủ Quốc gia thu hồi quyền quản trị thương cảng Sài Gòn.
Ngô Đình Diệm đã chặt đứt nguồn thu chính của Bình Xuyên, trong đó có cả phần Bình Xuyên nộp cho Bảo Đại. Quan hệ giữa Quốc trưởng Bảo Đại và Thủ tướng Diệm ngày một xấu đi và bùng nổ xung đột. Bảo Đại tìm cách truất quyền Diệm còn Diệm tính đường đi nước bước để diệt Bình Xuyên tận gốc. Edward Lansdale là người góp công lớn trong việc thuyết phục một số nhân vật trong các lực lượng giáo phái về dưới trướng Diệm. Một trong những nhân vật nổi tiếng nhất, có tầm ảnh hưởng lớn nhất phải kể đến là Trịnh Minh Thế, thủ lĩnh của lực lượng Cao Đài Liên Minh. Bấy giờ quân Trịnh Minh Thế chiếm đóng khắp xung quanh núi Bà Đen, rất được dân nể phục. Vậy mà ông ta đồng ý tham gia vào quân đội Quốc gia và được Ngô Đình Diệm gắn hàm Thiếu tướng.
“Có lần ông Nhu cử bác Thành đi chở một hộp các tông về Dinh Độc Lập. Bác Thành không biết trong đó có gì, thì ông Nhu nói đó là tiền để cho tướng Nguyễn Thành Phương, cũng là tướng của Cao Đài, và một số tướng sĩ của lực lượng Hòa Hảo. Nhiều tướng sĩ được mua chuộc bằng tiền bạc. Phối hợp cùng Lansdale trong quá trình thuyết phục có một số nhân sĩ Nam kì uy tín như Nguyễn Ngọc Thơ[1], Bùi Văn Thinh[2], Quách Tòng Đức[3]… Bác Thành cũng như đa phần mọi người gọi ông Diệm bằng ‘cụ’, nhưng ông Thinh lại gọi ông Diệm bằng ‘ông’, còn ông Diệm gọi lại ông Thinh bằng ‘ngài’. Cũng giống như Hồ Chí Minh lúc nào cũng gọi Bùi Bằng Đoàn bằng ‘ngài’. Ông Diệm nể trọng Bùi Văn Thinh lắm. Nguyễn Ngọc Thơ thì trước là Đốc phủ[4]. Theo báo cáo của CIA, Lansdale có công lớn trong việc lôi kéo Trịnh Minh Thế nhưng thực tế không hẳn như vậy, mà còn do ông Thơ với Trịnh Minh Thế có mối quan hệ từ lâu rồi. Trong Nam, những người như ông Diệm từ Quảng Bình vào vẫn được gọi là người Bắc. Mà người Bắc thì người trong này không ưa, nên phải có những ông người miền Nam đi thuyết phục rằng ông này người Bắc nhưng anh ấy tốt lắm, yêu nước lắm…”
Vậy là Ngô Đình Diệm có quân trong tay để đấu với Bình Xuyên. “Quân đội với Bình Xuyên có mâu thuẫn từ trước nên ghét nhau ra mặt. Nhiều người bên quân đội Quốc gia đã về với Thủ tướng chỉ để đánh nhau với Bình Xuyên chứ không phải vì ủng hộ Diệm. Diệm nhân việc đánh Bình Xuyên mà nắm lại quân đội Quốc gia. Bình Xuyên mất miếng ăn nên mấy tháng trời khiêu khích, gây hấn, bên quân đội thì hăng, muốn đánh nhau nhưng ông Diệm bảo thôi thôi, từ từ. Tâm trạng của ông Diệm cũng có những thời điểm rất bấn loạn. Còn ông Nhu thì âm thầm xây dựng mưu lược để đẩy sự xung đột giữa quân đội và Bình Xuyên lên đến tột độ, đồng thời kết hợp các sĩ quan nòng cốt của quân đội về ủng hộ ông Diệm, như đại tá Trần Văn Minh, người thường được gọi với biệt danh ‘Little Minh’ để phân biệt với ‘Big Minh’ tức Dương Văn Minh do thân hình to lớn hơn. ‘Little Minh’ lúc đó là tham mưu trợ lí cho một thiếu tướng Pháp tư lệnh khu vực Sài Gòn, năm bắt được nhiều thông tin quân báo, lên kế hoạch tấn công Bình Xuyên.
Một hôm giữa đêm ông Nhu gọi mình vào chỗ ông ấy đang điều khiển hành quân từ trong Dinh. Quá nửa đêm mới về tới nhà, bà xã nhăn nhó, bảo đi đâu tới khuya lắc khuya lơ mà không chịu gọi điện báo trước để người ta phải chờ.”
“Thời gian đó bác gái ở nhà hay làm gì ạ?”
“Cổ tham gia nhiều việc lắm. Giám đốc Ủy ban Cứu trợ quốc tế IRC tại Việt Nam Robert MacAlister mời cổ làm phụ tá lo việc những người di cư từ Bắc vào. Cổ có mối quan hệ với rất nhiều người nổi tiếng. Chẳng hạn như Angier Biddle Duke, chủ tịch IRC, tỷ phú Mĩ, gia đình của ông này là chủ Đại học Duke nổi tiếng của Mĩ; Joseph L. Mankiewicz, đạo diễn phim của Hollywood, người đưa tiểu thuyết Người Mĩ trầm lặng của Graham Greene lên màn ảnh rộng lần đầu tiên năm 1958[5]; Joseph Buttinger[6], một nhà văn có nhiều tác phẩm về Việt Nam như The Smaller Dragon - A Political History of Vietnam (1958). Tình hình bất ổn như vậy nên bà xã lo mình gặp nguy hiểm. Trong nhà luôn có súng và lựu đạn do Lữ đoàn Phòng vệ trong Dinh họ đưa cho và hướng dẫn sử dụng vì sợ bị tấn công bất ngờ. Bà vợ thấy một đống vũ khí thì sợ lắm. Nhưng mình toàn ở những nơi như vậy thì làm sao mà gọi điện được... Giữa sống với chết gần lắm. Bọn Bình Xuyên nó biết mình ở đâu nó xả súng bất cứ lúc nào, có gì đâu. Ông Nhu đi với bác Thành chứ đi với người khác thì cũng sợ, tụi Bình Xuyên phát hiện ra ổng đi đâu thì nó tiêu diệt dễ không. Ổng cứ gọi là bác Thành lái xe vào, ổng lên xe là đi thôi.”
Ngày 28/4/1955, Bình Xuyên nổ súng trước, pháo kích Dinh Độc Lập. Hai bên bắt đầu chiến đấu. Từ Cannes, cùng ngày, Quốc trưởng Bảo Đại đánh điện về Sài Gòn yêu cầu cử Thiếu tướng Nguyễn Văn Vỹ, Tư lệnh Ngự lâm quân Đà Lạt, làm Tổng Tham mưu trưởng Quân đội Quốc gia, chức vụ vốn đang thuộc về Lê Văn Tỵ, đồng thời yêu cầu Ngô Đình Diệm cùng Lê Văn Tỵ qua Pháp trình diện, báo cáo tình hình. Ngày 29/4/1955, Thủ tướng Diệm triệu tập các chính đảng và nhân sĩ Quốc gia để xin ý kiến về lệnh của Quốc trưởng, đặt hội nghị trước việc lựa chọn dứt khoát: Bảo Đại hay Ngô Đình Diệm. Hội nghị đi tới kiến nghị phế truất Bảo Đại, giải tán Chính phủ Ngô Đình Diệm do Bảo Đại chỉ định, ủy nhiệm cho chí sĩ Ngô Đình Diệm thành lập chính phủ mới.
Xung đột giữa quân đội của Ngô Đình Diệm và các đơn vị Bình Xuyên (Nguồn: Võ Nguyên Giáp - Georges Boudarel)
“Ông Diệm mời Lansdale tới, mở bản đồ ra cho ổng xem mình bố trí quân tới đâu, Bình Xuyên bố trí quân tới đâu, lực lượng của mình như thế nào,... Trong khi ông Diệm ngồi với Lansdale thì bác Thành cùng Ngô Đình Nhu ngồi với phái bộ đặc biệt của CIA. Rồi có điện thoại gọi điện cho ông Nhu. Ông Nhu trả lời bằng tiếng Pháp, tạm dịch là: ‘Anh lãnh chỉ thị của Chính phủ Pháp hay anh lãnh chỉ thị của Chính phủ Việt Nam đây?’ Thì rõ ràng là có một anh đang cầm quân ở ngoài, đi tới đó thì bị quân Pháp chặn lại, không cho tiến tới nữa. Ảnh gọi điện về hỏi bằng tiếng Pháp. Có lẽ là Trần Văn Đôn hoặc một anh nào đấy thuộc nhóm của Trần Văn Đôn, vì chỉ mấy người đấy nói tiếng Pháp thôi. Trả lời xong, Nhu nói chuyện tiếp bình thường, tiếp tục theo dõi cuộc hành quân. Ổng rất bình tĩnh. Cả Lansdale và CIA đều theo dõi tình hình để báo cáo cho Chính phủ Mĩ. Nước sôi lửa bỏng như vậy mà mọi chuyện diễn ra hết sức bình thản.”
Ngày 30 tháng 4, người không tham gia hội nghị ngày hôm trước là Nguyễn Văn Vỹ từ Đà Lạt xuống Sài Gòn yêu cầu Lê Văn Tỵ bàn giao chức vụ theo lệnh Quốc trưởng, kết quả là bị Nhị Lang rút súng uy hiếp ngay trong Dinh Độc Lập.
“Anh em ông Diệm, rồi bao nhiêu tướng lãnh xanh mặt luôn. Ổng phải đứng ra giảng hòa. Cuối cùng bên quân đội không phục tùng ông Vĩ nên ông này bị cô lập, phải qua bên Pháp. Còn Nhị Lang là thằng cha nào mà dám làm việc tày trời đó? Ổng từng tham gia Quốc dân đảng những năm 1946, rồi theo Trịnh Minh Thế từ những năm 1950. Ổng là nhà văn, nhà báo gì đó nhưng mà là quân sư chiến lược cho Trịnh Minh Thế, nghe đâu có tài bắn súng ngắn hai tay.”
“Tướng Trịnh Minh Thế... Hình như bác rất ấn tượng với ông ấy?”
“Ảnh dễ thương lắm. Anh Thế hơn bác Thành gần 10 tuổi, còn trẻ mà sự nghiệp đến lúc đó lẫy lừng lắm rồi. Bên lực lượng Cao Đài có nhiều nhân vật đáng nể... Trước đợt đánh Bình Xuyên, Trịnh Minh Thế tham gia phái đoàn Quốc gia Việt Nam đi Bandung, Indonesia, tham dự hội nghị Á - Phi. Đấy là hội nghị tiền đề cho phong trào không liên kết[7] sau này. Trưởng đoàn là ông Nguyễn Văn Thoại, Bộ trưởng Bộ Kế hoạch, vốn là giáo sư ở Collège de France nổi tiếng bên Pháp. Phái đoàn còn có luật sư Nguyễn Văn Châu, anh rể của Trần Lệ Xuân, rất đẹp trai và tài giỏi. Hơi tiếc vì vợ chồng ảnh không hợp nên chia tay. Ông Diệm rất quý ảnh. Những ngày đầu mỗi lần có vấn đề gì về luật hay ngoại giao, ổng luôn bảo: ‘Gọi Châu vào đây.’
Tham dự hội nghị đó, Nguyễn Văn Thoại có kí tên vào bản tuyên bố cuối cùng của Cộng đồng Không liên kết. Nhưng khi đó chính sách của ông Diệm chưa quyết định liên kết hay không liên kết, vì nếu không liên kết thì Mĩ không ủng hộ nữa. Kí vào đó khác nào tuyên bố nghỉ chơi với Mĩ. Ông Thoại phạm phải sai lầm như thế về chính trị. Ông Thoại không kí thì chẳng sao, kiểu như hồi ông Diệm không cho ông Trần Văn Đỗ kí vào Hiệp định Genève năm 1954 đó. Không kí thì không ràng buộc, không chống mà cũng không theo. Do vậy ông Diệm phải cho ông Thoại nghỉ, không làm Bộ trưởng nữa, coi như mình không công nhận phong trào không liên kết. Vợ bác Thành khi đó đi làm trợ lí và phiên dịch cho đoàn. Cổ hồi đó 29 tuổi, xinh đẹp, nói tiếng Anh lưu loát, nhiều người mê li. Anh Châu từ hội nghị Bandung về cũng muốn kết nối, làm thân với bà xã mình. Còn Trịnh Minh Thế thì nổi tiếng anh hùng hảo hán, ảnh với bà xã kết bạn rất vui...”
“Nhưng ngay trong trận chiến với Bình Xuyên thì ông Thế đã tử nạn phải không ạ?”
“Tội ảnh lắm. Quân Bình Xuyên của Bảy Viễn bị thua, phá cầu chữ Y, rút khỏi Sài Gòn vào rừng Sác. Ảnh chỉ huy đoàn quân đi qua cầu Tân Thuận thì bị bắn chết.”
Thời điểm đó dư luận rất hoang mang không biết ai ra tay với tướng Trịnh Minh Thế. Người ta đặt ra nhiều giả thiết, trong đó có cả giả thiết Thủ tướng Ngô Đình Diệm hoặc cố vấn Ngô Đình Nhu tổ chức ám sát Trịnh Minh Thế để phòng trừ hậu họa tranh giành quyền lực, do ảnh hưởng của tướng Thế quá lớn mà lúc này Bình Xuyên gần như đã tan. Sau này theo một tài liệu do nhà văn Nhị Lang công bố, Thiếu tá tình báo Pháp Savani trước khi qua đời đã thừa nhận sát hại Trịnh Minh Thế để trả thù cho thượng cấp của mình tướng Chanson. Cái chết của tướng Thế vẫn còn tiếp tục là điều bí ẩn gây tranh cãi cho tới tận hôm nay.
“Dẹp Bình Xuyên xong xuôi là ông Diệm thở phào nhẹ nhõm đúng không bác?”
“Người ngoài nhìn vào thì thấy thế, nhưng... còn nhiều chuyện. Ổng phân công mấy anh soạn Hiến pháp. Từ đó đến cuối năm thì trưng cầu dân ý phế truất Bảo Đại, lập Chính phủ Việt Nam Cộng hòa rồi lên làm tổng thống đầu tiên của chính phủ mới. Khi ấy bác Thành đã đi đến nhiều nơi trong Nam xem dân tình thế nào, cảm tưởng như chưa có khi nào người dân được yên bình như những năm tháng ấy. Dân bàn tán rằng đây là lần đầu tiên có một chính phủ độc lập, không còn tụi Tây chuyên hiếp đáp người mình, không còn tụi Bình Xuyên cờ bạc đĩ điếm, dân chúng miền Nam lấy làm phấn khởi. Nhưng ông Diệm vẫn có nhiều mối lo, chẳng nói cho ai được.”
❀ ❀ ❀
[1] Người trải qua các vị trí: Bộ trưởng Bộ Kinh tế, Chủ tịch Hội đồng Kinh tế quốc gia, Phó Tổng thống dưới thời Ngô Đình Diệm. Sau khi Ngô Đình Diệm bị đảo chính, một thời gian ông giữ chức Thủ tướng.
[2] Người trải qua các vị trí: Bộ trưởng Nội vụ, Bộ trưởng Bộ Tư pháp, Đại sứ Việt Nam tại Nhật dưới thời Ngô Đình Diệm.
[3] Người giữ vị trí Đổng lý văn phòng của Thủ tướng, rồi Đổng lý văn phòng của Tổng thống dưới thời Ngô Đình Diệm.
[4] Một chức quan trong triều Nguyễn.
[5] Tiểu thuyết “Người Mĩ trầm lặng” (The quiet American) (1955) còn được dựng thành phim lần thứ hai vào năm 2002.
[6] Chính trị gia người Austraila, sinh ra tại Đức, sau nhập cư vào Mĩ.
[7] Phong trào không liên kết được thành lập tháng 4 năm 1955, là tổ chức quốc tế gồm các quốc gia tự xem mình là không thuộc hoặc chống lại bất kỳ khối cường quốc lớn nào.
