Chẳng rõ ngày còn trẻ sức làm việc của Bùi Kiến Thành như thế nào, chỉ biết trước mặt tôi bây giờ là một người đàn ông tóc bạc có tinh thần và thái độ làm việc khiến thanh niên phải kính phục.

Tiếp nối mạch chuyện dang dở, tôi hỏi:

“Bác kể cho cháu nghe về công việc của người đại diện Ngân hàng Quốc gia Việt Nam được không ạ?”

“Năm đó bác Thành 25 tuổi. Đây là quyết định của Chính phủ chứ không phải của Thống đốc, trong quyết định có nói đến một nhiệm vụ là theo dõi việc thực hiện chương trình viện trợ kinh tế Mĩ. Chính phủ Mĩ lúc đó viện trợ thương mại cho Việt Nam Cộng hòa khoảng chừng hơn 300 triệu đô la một năm, có năm xuống còn hơn 200 triệu đô la và sau xuống còn hơn 100 triệu đô la. Chính phủ Mĩ không cho Chính phủ Việt Nam trực tiếp tiền mặt để chuyển đổi ra tiền Đồng trả lương cho công chức hay quân đội mà Chính phủ Việt Nam cấp giấy phép cho doanh nghiệp Việt Nam mua hàng của Mĩ đem về. Chính phủ Mĩ dùng tiền viện trợ trả cho anh xuất khẩu bên Mĩ. Mình có tín dụng thư xuất khẩu thì anh doanh nghiệp Việt Nam trả cho ngân hàng thương mại Việt Nam bằng tiền Đồng. Ngân hàng Thương mại chuyển tới Ngân hàng Trung ương số tiền đã thu của người nhập khẩu bên Việt Nam. Ngân hàng Trung ương chuyển sang ngân khố của Chính phủ Việt Nam Cộng hòa, Chính phủ dùng tiền đó trả lương cán bộ. Như vậy Mĩ viện trợ hàng hoá cho Chính phủ Việt Nam Cộng hòa, Chính phủ Việt Nam Cộng hòa bán hàng đấy cho doanh nghiệp, doanh nghiệp bán lại cho nhân dân để lấy tiền vận hành Chính phủ. Nó không tạo ra tiền khống mà có đối ứng là hàng hóa đem về. Không phải Chính phủ Việt Nam Cộng hòa cứ in giấy bạc ra phát hành vô tội vạ. Chương trình viện trợ kinh tế Mĩ là như vậy.”

“Cụ thể thì quy trình xử lí từ Sài Gòn như thế nào ạ?”

“Sở Ngoại thương của Bộ Kinh tế cho giấy phép nhập khẩu, gửi xuống Viện Hối đoái của Ngân hàng Quốc gia để xem chương mục đó có đúng không, khi có đủ hai chữ kí của Bộ Kinh tế và Viện Hối đoái thì ngân hàng mở tín dụng thư cho phép nhập khẩu. Mỗi lần Chính phủ Việt Nam Cộng hòa cần tiền thì xin Chính phủ Mĩ giấy phép giải ngân, gọi là Procurement Authorization (PA). Ngân hàng Quốc gia Việt Nam gửi giấy đó qua cơ quan viện trợ Mĩ, khi đó cơ quan viện trợ Mĩ mới trích ra số tiền ví dụ như là 10 triệu đô la để Việt Nam nhập khẩu dược phẩm. Giấy giải ngân chuyển về Ngân hàng Quốc gia, thông báo cho Bộ Kinh tế là có 10 triệu đô la để nhập khẩu dược phẩm. Bộ Kinh tế mới cho ông A, ông B, ông C... giấy phép nhập khẩu dược phẩm trích trong quỹ 10 triệu đó. Mình mở tín dụng thư ở Sài Gòn nhưng thanh toán ở Mĩ nên Ngân hàng Quốc gia Việt Nam chỉ định một ngân hàng thương mại Mĩ làm dịch vụ theo dõi, thanh toán. Mỗi khi có giấy phép giải ngân, ngân hàng đó phải trả tiền đô la cho tín dụng thư từ Việt Nam gửi qua. Dịch vụ ngân hàng phải theo dõi danh mục hàng, danh mục tiền trả cùng tất cả tài liệu được cung cấp. Đủ chứng từ thì anh trả tiền cho người cung cấp và báo cho bên Sài Gòn biết anh đã thanh toán trên cái tín dụng thư đấy rồi. Anh ngân hàng Việt Nam nào xuất tín dụng thư đó ra thì báo cho Ngân hàng Nhà nước biết là anh đã thu tiền của nhà nhập khẩu và trả vào cho Ngân hàng Nhà nước.”

“Và công việc của bác ở đây là gì ạ?”

“Ngân hàng Mĩ phải theo dõi từng lệnh giải ngân như thế, ví dụ giải ngân 10 triệu này gửi cho ngân hàng nào làm, sau thêm 20 triệu mua ô tô thì gửi cho ngân hàng nào làm. Trong 300 triệu, mấy chục lệnh giải ngân như thế thì mình phải theo dõi. Nếu ngân hàng thương mại Mĩ trễ nải thì Chính phủ Việt Nam Cộng hòa không có tiền đối ứng để xài. Họ trễ nải thì mình điện thoại cho anh chủ tịch, phó chủ tịch của ngân hàng đó mình nói chuyện.”

“300 triệu đô la ở thời điểm 1956 là một khoản tiền cực lớn.”

“Bây giờ, tổng tài sản của Citibank chừng 2.000 tỉ đô la, mà hồi đó mới có bảy tỉ thôi. 300 triệu đô la hồi đó tương đương với mấy chục tỉ không chừng. Một anh đại diện Ngân hàng Quốc gia Việt Nam, nắm trong tay quyền đề xuất với Thống đốc Ngân hàng Quốc gia quyết định số tiền như vậy thì giao cho ai làm. Như vậy bác Thành có quyền hạn tương đối lớn, có sức mạnh để điều hành các ngân hàng thương mại Mĩ làm việc cho mình và họ kiếm được nhiều tiền lắm.

Mình đã quen công việc ở Federal Reserve rồi, mình biết hết tất cả những số tiền Chính phủ Việt Nam Cộng hòa có, dự trữ bao nhiêu, làm gì với cái dự trữ đấy. Mình hết sức ngạc nhiên là số tiền cả trăm triệu đô gửi ở Ngân hàng Trung ương Mĩ không có lãi suất gì cả. Trời đất ơi, hàng trăm triệu đô la thế này... Mình đi mua trái phiếu nhà nước Mĩ không rủi ro gì cả, mà được 3,5% đến 4%. Tại sao bỏ một đống tiến ở đấy mà không có phần trăm lãi nào hết? 100 triệu đô la, 3% thành ra mấy triệu đô la rồi mà sao không ai lăn tăn gì hết trơn? Mình nghĩ vậy mới đề nghị với Thống đốc Ngân hàng Quốc gia chia ra từng gói nhỏ để gửi cho các ngân hàng thương mại lớn thì lãi suất cao hơn là trái phiếu nhà nước Mĩ, đồng thời mình là chủ tài khoản lớn thì được nể nang vô cùng. Bác Thành phân cho Citibank 30 triệu, anh này anh nọ 20 triệu…, mấy ngân hàng lớn của New York phải chạy theo săn đón, xin mình mở tài khoản gửi tiền vào. Mình bảo gì họ phải nghe, mình thấy gì chưa bằng lòng mình nói thì họ sợ răm rắp. Rồi họ mời đi coi hát ở Broadway, thăm chỗ này chỗ kia. Bên Mĩ coi hát là phải mua vé trước cả năm trời, mà mỗi vé hồi đó cỡ năm bảy chục, có khi tới cả trăm đô la.

Hồi đó David Rockerfeller, một trong sáu anh em nhà Rockerfeller lừng lẫy, là Phó Chủ tịch của Chase Manhattan Bank mời mình đến phòng ăn riêng dành cho khách VIP ăn trưa, rồi ngồi nói chuyện. Ổng nói: ‘Nếu anh thấy có cái gì không bằng lòng, cho tôi biết.’ Thế giới kinh doanh thượng đẳng Mĩ giao thiệp với nhau rất chặt chẽ, rất nhạy bén. Có lần bác Thành không nói không rằng, chuyển 20 triệu đô la từ ngân hàng này qua ngân hàng khác, tức thì họ loạn lên ngay. Họ không hiểu tại sao mình có động thái bất ngờ như thế. Chuyển 20 triệu đô la hồi đó giống như là bây giờ 40.000 tỷ Việt Nam đồng ở Việt Nam chuyển từ ngân hàng này qua ngân hàng kia. Họ mời mình tới ngay để hỏi mình, để lo giải trình.”

“Bác có nhận nhiệm vụ nào khác không?”

“Bác Thành có theo dõi hoạt động của American Friends of Vietnam, một tổ chức vận động hành lang để gây ảnh hưởng tại Quốc hội Mĩ. Ví dụ mỗi khi Quốc hội bàn vấn đề gì liên quan đến Việt Nam thì mình phải vận động họ ủng hộ, đưa bài lên báo chí... Theo bác Thành được biết, Wesley Fishel là người ‘thầy rùa’ cho Chính phủ Ngô Đình Diệm nhờ một nhóm người Do Thái lập nên Hội Những người bạn Mĩ của Việt Nam.”

Chủ tịch hội, người giữ cương vị này cho đến năm 1963 là tướng John W. O’Daniel, Chủ tịch danh dự cho đến năm 1957 là tướng William J. Donovan, Giám đốc điều hành là Leo Cherne. Qua nhiều thời kì, Hội có sự tham gia của nhiều học giả như Wesley Fishel, I. Milton Sacks, Robert Scalapino, George Tanham, và Frank Trager; nhiều chính trị gia như các thượng nghị sĩ John F. Kennedy và Mike Mansfield, Norman Thomas - người đứng đầu Đảng Xã hội Mĩ, Joseph Buttinger... Ngoài ra còn có giới doanh nhân và các nhà báo[1].

“Lúc này bác gái làm gì ạ?”

“Bà xã đi học Tiến sĩ về Giáo dục, ‘Management in higher education’ ở Columbia. Con gái đầu lòng sinh tháng 6 năm 1957, đặt tên là Kim Chi. Trước khi sinh, nhân viên y tế hướng dẫn bố mẹ cách tắm, thay tã, chăm sóc con... Thế là phải phân công ra, lúc nào bà xã đi học thì mình ở nhà bế con. Khi đi làm thì toàn tiếp các tỉ phú, nhưng khi ở nhà mình cũng biết thay tã cho con gái. Cũng phải thế chứ. Mình phải học cách giữ con, cho nó ăn, bà xã vắng nhà, mình đặt con ngửa ra, đỡ đầu con, cho con bú bầu. Một hôm, con bé uống sữa cứ ọc ra ba, bốn lần không giữ được, mình mới gọi điện cho bà bác sĩ gia đình bên Mĩ. Bả nói, thôi đừng cho bú sữa nữa, lấy nước trà đặc bỏ đường vào rồi cho uống nó sẽ giữ lại, không bị xót ruột mà ọc ra. Trà đặc có chất làm bao tử yên lại. Thỉnh thoảng vợ chồng được mời đi coi hát thì phải nhờ chị Ngô Bá Thành xuống làm ‘babysitter’. Chị ấy là luật sư quốc tế. Sau này chị ấy là người đầu tiên đi từ Mĩ qua Liên Xô hoạt động theo hướng Xã hội chủ nghĩa. Những năm 1991 lúc bác Thành về nước thì chị ấy làm được nhiều việc lắm, được trao tặng bao nhiêu huân chương, giải thưởng của Việt Nam và nước ngoài.”

“Rồi bác ở lại Mĩ đến chừng nào thì về?”

“Để tổ chức Vụ Thanh tra cho Ngân hàng Quốc gia nhằm kiểm soát chặt chẽ hoạt động của các ngân hàng thương mại, bác Thành mới nói Ngân hàng Trung ương Mĩ lên một chương trình đào tạo đội ngũ thanh tra cho Ngân hàng Quốc gia Việt Nam ở Sài Gòn. Ngân hàng Trung ương bên New York cử một đội qua giúp tổ chức Vụ Thanh tra cho Ngân hàng Quốc gia thì mình phải về giúp. Khi ấy con gái mới tám tháng tuổi. Bà xã còn học sáu, bảy tháng nữa mới xong, bèn nói: ‘Cậu ẵm nó về giùm đi, về Việt Nam thì có thể nhờ vú nuôi chứ mình ở đây làm sao vừa giữ con vừa đi học được.’ Mình mua vé máy bay giường nằm, pha sẵn mười mấy bình sữa, lên máy bay giao cho mấy cô tiếp viên, nói bỏ vào tủ lạnh, khi nào cần tôi sẽ bấm nút rồi hâm nóng và mang lên giùm. Đang trên đường thì máy bay trục trặc, phải hạ cánh xuống Philippines đúng một ngày. Mình phải thương lượng với người trong khách sạn nhờ mua đúng loại sữa mà con gái đang dùng, rồi súc chai, đun nước, pha sữa, thay tã, chuyên nghiệp lắm, như một bà mẹ thực thụ.”

Và đó là câu chuyện chàng trai Bùi Kiến Thành qua Mĩ học ngân hàng và học làm cha.

❀ ❀ ❀

[1] Joseph G. Morgan, The Vietnam Lobby: The American Friends of Vietnam, 1955-1975, NXB Đại học Bắc Carolina, 1997.